قصّة حضرت آدم(ع)

ضیاالله سمیعی

به نام خداي عليّ اعلي آغاز مي‌كنم داستان آدم و حوّا را.

نام مبارك حضرت آدم(ع) كه نخستين پيامبر است، شانزده بار به نام آدم(ع) و هشت بار به عنوان بني‌آدم(ع) و يك بار به عنوان ذريّة آدم(ع) كه بر روي هم بيست و پنج بار مي‌شود، در نه سورة و در بيست و پنج آيه، در «قرآن مجيد» آمده است.1

امام صادق(ع) مي‌فرمايد: «دليل ناميدن آدم(ع) به اين اسم، بدان خاطر است كه او از اديم و پوسته و قشر زمين آفريده شده است.»

و شيخ صدوق گويد: اديم نام چهارمين لاية دروني زمين است كه آدم (ع)از آن خلق شده است.2

خداوند، آدم(ع) را بدون پدر و مادر بيافريد تا دليلي باشد بر قدرت الهي.3

وي نهصد و سي سال عمر كرد 4 و سرانجام در پي تبي طولاني در روز جمعه يازدهم محرّم وفات يافت و در غاري ميان كوه «ابوقبيس» دفن شده و صورت او به طرف «كعبه» قرار دارد.5

در قرآن مجيد راجع به حضرت آدم(ع) حالات مختلف و گوناگوني ذكر شده و ما به يازده قسمت از حالات مزبور اشاره مي‌كنيم كه عبارتند از:

نخست: خلقت حضرت آدم(ع) و آفرينش او

آدم(ع) از دو بعد تشكيل شده است: جسم و روح.خدا نخست جسم او را آفريد، سپس از روح خود در او دميد و به صورت كامل او را زنده ساخت. از آيات مختلف قرآن و تعبيرات گوناگوني كه دربارة چگونگي آفرينش انسان آمده، به خوبي استفاده مي‌شود كه انسان در آغاز، خاك بوده است.6

[از پيامبر(ص)] سؤال شد كه آيا سرشت آدم(ع) از تمام انواع گل بوده است، يا نوعي خاص از آن؟ حضرت فرمود: «سرشت وي از تمام گل بوده است و اگر غير اين مي‌بود انسان‌ها يكديگر را باز نمي‌شناختند و تمام آنها به يك شكل و صورت مي‌بودند و همچنان‌كه خاك كرة زمين در رنگ‌هاي مختلف از سفيد و سرخ و بور و زرد متنوّع است و نيز به جهت شرايط آب و هوايي به صورت حاصل‌خيز و شوره‌زار درآمده است، به همان شكل، انسان‌ها نيز به صورت نژادها و رنگ‌هاي مختلف در سراسر جهان پراكنده شده‌اند.)7

سپس با آب آميخته شده و به صورت گل درآمده است،8 و بعد به گل بدبو (لجن) تبديل شده 9، سپس حالت چسبندگي پيدا كرده 10، و بعد به حالت خشكيده درآمده و همچون سفال گرديده است.11

فاصلة زماني اين مراحل كه چند سال طول كشيده روشن نيست. اين قسمت نشان دهندة مراحل تشكيل جسم آدم(ع) است كه همچنان تكميل شد تا به صورت يك جسد كامل درآمده آنگاه خداوند تبارك و تعالي به هنگام غروب روز جمعه از روح خويش در آدم(ع) دميد 12 و به صورت كامل او را زنده ساخت.»

دوم: انتخاب آدم(ع) از جانب خداوند به پيامبري

قرآن در اين خصوص مي‌فرمايد:

«إِنَّ اللّهَ اصْطَفَى آدَمَ وَنُوحًا وَآلَ إِبْرَاهِيمَ...؛ 13

همانا خداوند برگزيد (از ميان جهانيان وقت) آدم و نوح(ع)و ...»

هنگامي كه خداوند اراده كرد تا در زمين خليفه و نماينده‌اي كه حاكم زمين باشد، قرار دهد، اين موضوع را به فرشتگان خبر داد؛ ولي فرشتگان از اين خبر شگفت‌زده شدند و با خود گفتند: كسي كه جانشين خدا در زمين او خواهد شد، هرگز نمي‌تواند عالمي برپا سازد كه از نظر پاكي و رحمت برابر با ملكوت آسمان باشد؛ زيرا خداوند پيش از آدم(ع) انسان‌هايي را آفريده بود و آنان در زمين به فساد و تباهي پرداختند. فرشتگان به خداي خود چنين عرضه داشتند: «آيا در زمين انساني را قرار مي‌دهي كه با گناه و معصيت در آن، فساد كند و به خونريزي بپردازد؛ در حالي كه ما آن گونه كه در شأن توست، تو را منزّه دانسته و به شكرانه‌ات تو را مدح و ستايش مي‌كنيم!» فرشتگان بدين جهت اين سخن را به خداي خويش عرضه كردند كه خويشتن را برتر از آفريده‌اي مي‌دانستند كه قرار بود جانشين قرار گيرد و خود را به جانشيني در زمين سزاوارتر از او مي‌پنداشتند؛ امّا خداي متعال با اسرار غيبي كه بر آنان پوشيده و حكمتي كه خاصّ آفرينش آدم(ع) بود به آنان پاسخ داد: «خداوند چيزي را مي‌داند كه آنان از آن آگاهي ندارند.»14

سوم: تعليم اسماء به آدم (ع)

پس از آنكه خداوند، حضرت آدم(ع) را آفريد، اسماء(15) را به وي آموخت تا در زمين توان يافته و به نحوي بايسته از آنها بهره‌مند گردد. از طرفي خداي سبحان اراده فرموده بود عيناً به فرشتگان بنماياند كه اين آفريدة جديدي كه به ديدة حقارت بدان مي‌نگريستند، داراي دانش و شناختي برتر از آنان است و به همين دليل از آنان خواست كه اگر به گمان خود راست مي‌گويند و به جانشيني در زمين از آدم(ع) سزاوارترند، به وي خبر دهند از آن اسمائي كه به آدم(ع) تعليم داده شد؛ ولي فرشتگان از پاسخ درمانده و با عذر و پوزش، خداي خويش را مخاطب قرار دادند: «خدايا! ما تو را آن‌گونه كه سزاواري، منزّه مي‌دانيم و بر ارادة تو معترض نيستيم؛ چرا كه ما از علم و دانش جز آنچه به ما بخشيده‌اي، بهره‌اي نداريم و تو از هر چيز آگاهي و كارهايت بر اساس حكمت است.»

سپس خداوند به آدم(ع) فرمود: «اي آدم!خبر بده به آن فرشتگان از آن اسماء كه به تو تعليم داده شده است». وقتي كه آدم(ع) فرشتگان را از آن اسماء خبر داد، فرشتگان در شگفتي فرو رفتند. خداوند به آنها فرمود: «آيا به شما نگفته بودم كه من (خداوند) عالم به غيب و پنهاني‌هاي آسمان‌ها و زمين هستم و آگاهم به آنچه آشكارا مي‌گوييد و آنچه را نهان مي‌داريد».16

چهارم: سجده‌كردن فرشتگان به آدم(ع)

موضوع تكامل انسان، تا به درجه‌اي رسيدكه فردي از آنان، به نام آدم(ع)، برگزيدة خداوند قرار گرفت و اين خلقت و تكامل آن و اختيار كردن برگزيده‌اي از آنان، تا جايي پيش رفت كه به فرشتگان دستور رسيد چنين سمبل خلقتي را مورد تكريم و احترام فوق‌العاده‌اي قرار دهند؛ به قسمي كه او را براي كمال خلقت و برگزيدگي وي، مورد سجدة تكريم و تعظيم نه عبوديّت قرار دهند. اين حقيقت در پنج آية مختلف مطرح شده و تكرار آن مستوجب عظمت يك چنين سمبلي واقع گشته، كه بدانند نه يك‌بار و نه دوبار، بلكه پنج بار در سورة گوناگون قرآن، آن هم با عبارات و كلمات مختلف، عنوان گرديده است.17

چنان‌كه مي‌فرمايد: «به ياد آور اي محمد! هنگامي را كه به فرشتگان گفتيم سجده كنيد به آدم و همه سجده كردند، جز ابليس كه سرپيچي كرد و تكبّر ورزيد و از كافران محسوب گشت.»18

همة فرشتگان ـ براي امتثال امر خداوند ـ بر آدم(ع) سجده كردند، مگر شيطان كه از سر عناد و تكبّر، از سجده كردن سرباز زد. خداوند سبب سجده نكردن او را مي‌دانست، با اين همه، علّت را از او جويا شد. ابليس برتري خود را بر آدم(ع) و اينكه وي از آتش و آدم(ع) از

گل آفريده شده است، عنوان كرد. به نظر ابليس، آتش برتر از گِل بود و بدين‌سان، بسيار تكبّر ورزيد، در اين هنگام، خداي سبحان او را از بهشت راند و به دليل تكبّرش، وي را پيوسته تا روز قيامت مورد لعنت خويش قرار داد.19

رانده‌شدن ذلّت‌بار شيطان از بهشت، پاداش عناد، تكبّر و سرپيچي وي از سجده بر آدم(ع) بود. شيطان از پروردگار خويش درخواست كرد تا روز قيامت او را زنده نگاه دارد. خداي متعال نيز بنا به حكمتي كه اراده فرموده بود، به او پاسخ مثبت داد. ابليس درخواست خود را اين‌گونه بيان كرد:

پروردگارا! به دليل اينكه به هلاكت (راندن) من حكم كردي،سوگند مي‌خورم تمام تلاشم را به كار ببرم و فرزندان آدم را گمراه كرده، آنها را از راه تو منحرف سازم و در اين راه از هيچ تلاشي دريغ نخواهم كرد واز هر راهي كه بتوانم، به سراغ آنان رفته، از غفلت و ضعف آنها استفاده خواهم كرد تا آنان را فريفته، به فساد و تباهي بكشانم و بيشتر آنها را از شكرگزاري تو منصرف سازم.

ولي خداوند او را نكوهش كرد و فرمود: «اي نكوهيده و طرد شده از رحمت من! از بهشت بيرون رو. سوگند مي‌خورم كه جهنّم را از تو و همة پيروانت از فرزندان آدم(ع) آكنده خواهم ساخت.»20

پنجم: سكونت آدم و حوا(ع) در بهشت و اخراج آنها

پس از برگزيدگي آدم(ع) و سجدة فرشتگان بر او، به وي و زوجه‌اش از جانب خداوند دستور رسيد كه در بهشت مسكن گزينند و به نعمت‌هاي خدايي متنعّم گردند؛ ولي از يك درخت ممنوعه تناول نكنند و نزديك آن نگردند؛ چنان‌كه مي‌فرمايد: «گفتيم به آدم(ع) و همسرش در بهشت مسكن اختيار بنماييد و از نعمت‌هاي آن فراوان بخوريد؛ ولي نزديك اين درخت براي خوردن نشويد؛ زيرا از ستمكاران (به خويشتن) خواهيد گرديد.»21

ولي شيطان به سراغ آنها آمد و آنها را وسوسه كرد تا لباس‌هاي تقوا را كه باعث كرامتشان شده بود، از تنشان خارج سازد. از اين‌رو به آنها گفت: پروردگارتان شما را از اين درخت نهي نكرده مگر به خاطر اينكه ـ اگر از آن بخوريد ـ فرشته خواهيد شد، و جاودانه در بهشت خواهيد ماند و براي آنها سوگند ياد كرد كه من خيرخواه شما هستم. به اين ترتيب آنها را با فريبكاري، از مقامشان فرود آورد. هنگامي كه آنها فريب شيطان خورده و از آن درخت تناول كردند، لباس‌هاي كرامت و احترام از اندامشان فرو ريخت. خداوند آنها را سرزنش كرد و به آنها فرمود: «آيا من شما را از آن درخت منع نكردم و نگفتم كه شيطان دشمن آشكار شماست.»

آدم و حوّا(ع) به سرعت به اشتباه خود پي بردند و توبه كردند و به گناه خود اقرار نمودند و از درگاه الهي طلب رحمت كرده و گفتند: «پروردگارا! ما به خويشتن ستم روا داشتيم. اگر ما را نبخشايي و از ما درنگذري، قطعاً در زمرة زيانكاران خواهيم بود؛ ولي خداوند آدم و حوّا(ع) را از بهشت به زمين فرود آورد و آنها را آگاه ساخت كه فرزندانشان با يكديگر دشمني مي‌كنند، آنها بايد در زمين اقامت گزينند و آن را آباد سازند و تا پايان عمرشان از آن بهره‌مند شوند و خداي سبحان آنها را رهنمون شود. هر كس از هدايت الهي پيروي كند، در دنيا مرتكب گناه نشده و هرگز در آن به بيچارگي نمي‌افتد.»22

ششم: درختي كه آدم و حوّا(ع) از آن نهي شده بودند

در داستان آدم(ع) آمده است كه خداوند همة خوردني‌هاي بهشت را بر وي آزاد و حلال كرد و او را تنها از خوردن و نزديك شدن به يك درخت منع فرمود. در اينكه اين درخت چه بوده است، مرحوم طبرسي روايات بسياري مي‌آورد كه اين درخت بوتة گندم بوده است؛ ولي در روايات ديگري گفته شده كه تاك يا نهال انجير بوده است.23 و شيخ طوسي افزون بر روايات گندم و انگور و انجير، روايتي از حضرت علي(ع) مي‌آورد كه اين درخت، درخت كافور بوده است.24

هفتم: بهشتي كه جايگاه آدم(ع) بود، آيا در زمين بوده يا آسمان؟

عبدالله بن سنان مي‌گويد: از امام صادق(ع) سؤال شد: آدم و حوّا(ع) قبل از خروج از بهشت چه مدّتي را در آنجا به سر بردند؟ حضرت فرمود: «خداوند تبارك و تعالي به هنگام غروب روز جمعه از روح خويش در آدم(ع) دميد. آنگاه حوّا(ع)را از پهلوي آدم(ع) آفريد و در همان هنگام، بعد از سجدة فرشتگان، آنها را در بهشت خويش جاي داد. به خدا قسم آنها جز شش ساعت را بيشتر، در خلد برين به سر نبردند و شبي را در آنجا به صبح نياوردند تا آن هنگامي كه مرتكب ترك اولي شده و عريان در ميان باغستان عرش رها بودند؛ خداوند آنها را مخاطب قرار داد: «مگر من شما را از اين درخت منع نكردم؟ آدم(ع) از كردة خويش پشيمان گشته و به حالت خضوع از راه حيا و شرمندگي درآمده و گفت: «رَبَّنا ظَلَمْنا أَنْفُسَنا وَ اعتَرِفنَا بِذُنوُبَنا فَاغفِر لَنَا» خداوند به آن دو فرمود: «از عرش من به زير آييد؛ زيرا كه بهشت من جايگاه گنهكاران نيست.»25

مفسّران نيز پيرامون بهشتي كه آدم(ع) در آن مي‌زيست، اختلاف نظر دارند كه آيا در زمين بوده است يا در آسمان؟

نظريّة اوّل: آنچه رجحان دارد اين است كه به چند دليل اين بهشت در زمين بوده است:26

1. خداي سبحان آدم(ع) را در زمين آفريد، چنان‌كه در فرمودة خداي متعال آمده است: «إِنِّي جاعِلٌ فِي الْأَرْضِ خَلِيفَة»27 در پي آن خداوند بيان نفرمود كه وي را به آسمان منتقل كرده است.

2. خداوند بهشت موعود (بهشت جاودان) را در آسمان توصيف فرموده است. پس اگر آدم(ع) در اين بهشت جاي داشت، شيطان جرئت نمي‌كرد به او بگويد: آيا تو را به درختي جاودانه و سلطنتي كهنه‌نشدني راهنمايي كنم.28

3. بهشت جاودان، جايگاه نعمت‌هاي خداست؛ نه جاي تكليف و حال آنكه خداوند به آدم و حوّا(ع) دستور دادكه از ميوة آن درخت تناول نكنند.

4. خداوند در وصف كساني كه در بهشت جاودان آسمان وارد مي‌شوند،

فرموده است: «و آنان از بهشت بيرون نمي‌روند»؛ در حالي كه آدم و حوّا(ع) از بهشتي كه در آن وارد شده بودند، رانده شدند. بنابراين معلوم مي‌شود كه آن بهشت غير از بهشتي است كه در قرآن به مؤمنان وعده داده شده است؛

5. گذشته از اينها، هنگامي كه شيطان از سجده بر آدم(ع) سر برتافت، مورد لعن قرار گرفت و از بهشت بيرون رانده شد. بنابراين اگر اين بهشت همان بهشت جاودان بود، شيطان قادر نبود با وجود خشم خدا به آن راه يابد و آدم و حوّا(ع) را بفريبد.

نظريّة دوم: عدّه‌اي معتقدند كه آدم و حوّا(ع) در بهشت جاودانه (آسمان) مي‌زيسته‌اند، زيرا الف و لام تعريف بدان پيوسته و آن را به صورت علم درآورده است و در مورد شيطان مي‌توان تصوّر كرد كه او از بيرون بهشت، آدم(ع) و همسرش را وسوسه كرده است، به گونه‌اي كه آنان آواي او را شنيده و سخن او را دريافته‌اند، اگر گفته شود هر كس به بهشت جاودانه رود، از آن هرگز بيرون نخواهد آمد، گوييم اين بعد از برپايي رستاخيز است؛ امّا پيش از آن، امكان بيرون آمدن از بهشت هست.29

نظريّة سوم: گروهي گفته‌اند: اين بهشت، بوستاني از بوستان‌هاي دنيا بوده؛ زيرا اگر بهشت جاودان مي‌بود، شيطان با وسوسه‌اش بدان راه نمي‌يافت.30

هشتم: فرود آمدن آدم و حوّا(ع) به زمين و توبة آنها

آدم و حوّا(ع) وقتي كه از بهشت اخراج شدند، در سرزمين «مكّه» فرود آمدند، حضرت آدم(ع) بر كوه «صفا» در كنار «كعبه»، هبوط كرد و در آنجا سكونت گزيد. از اين رو آن كوه را صفا گويند كه آدم(ع) صفي‌ا‌لله (برگزيدة خدا) در آنجا وارد شد و حضرت حوّا(ع) بر روي كوه «مروه» (كه نزديك كوه صفا است) فرود آمد و در آنجا سكونت گزيد. آن كوه را از اين رو مروه گويند كه مرئه، يعني زن كه منظور حوّا(ع) باشد، در آن سكونت نمود. آدم(ع) چهل شبانه روز به سجده پرداخت و از فراق بهشت گريه كرد. جبرئيل نزد آدم(ع) آمده و گفت: «اي آدم! آيا خداوند تو را با دست قدرت و مرحمتش نيافريد و روح منسوب به خودش را در كالبد وجود تو ندميد و فرشتگانش بر تو سجده نكردند؟!» آدم(ع) گفت: «آري. خداوند اين‌گونه به من عنايت‌ها نمود.» جبرئيل گفت: «خداوند به تو فرمان دادكه از آن درخت مخصوص بهشت نخوري. چرا از آن خوردي؟» آدم(ع) گفت: «اي جبرئيل! ابليس سوگند ياد كرد كه خيرخواه من است و گفت از اين درخت بخورم. من تصوّر نمي‌كردم و گمان نمي‌بردم موجودي كه خدا او را آفريده، سوگند دروغ به خدا ياد كند.»31

وقتي كه از بهشت اخراج و به زمين فرود آمدند و به گناه (ترك اولي) خود اقرار نمودند و پشيمان شدند، خداوند مهربان به آنها لطف كرد و كلماتي را به آنها آموخت تا آدم و حوّا(ع) در دعاي خود آن كلمات را از عمق جان بگويند و توبة خود را آشكار و تكميل نمايند.32

سؤال: مقصود از اين سخنان و كلمات كه به آدم(ع) آموخت‌، چيست؟

آية مربوط به توبة آدم(ع) اين است: «پروردگارا! ما بر خود ستم كرديم و اگر تو ما را نيامرزي، بي‌گمان از زيانكاران خواهيم بود.»33

مفسّران در توضيح اين آيه، دعاهايي را نيز كه آدم(ع) با آنها توبه كرد و آمرزيده شد، آورده‌اند. در پاره‌اي روايات از ابن عبّاس آمده است كه آدم(ع) به درگاه خداي خود گريه كرد و گفت: «خدايا! آيا مرا با دست خود نيافريدي؟ فرمود: «چرا»، گفت: «آيا مهر تو به خشم تو پيشي ندارد؟ فرمود: «چرا»، گفت: آيا اگر توبه كنم و باز گردم، به بهشتم باز مي‌گرداني؟ فرمود: «آري».

(در اين باره دعاهاي ديگر نيز نقل شده است).34

مفسّران شيعي آن روايات را آورده‌اند و افزون بر آن، رواياتي ذكر كرده‌اند كه آدم(ع) نام‌هايي گرامي كه بر عرش نوشته شده بود، ديد، سپس دربارة آنها سؤال كرد. به او گفته شد: اينها نام‌هاي گرامي‌ترين آفريدگان خدايند. آدم(ع) با آن نام‌ها به درگاه خداوند توسّل جست و توبه‌اش پذيرفته شد. نام‌ها عبارت بودند از: «محمّد، علي، فاطمه، حسن و حسين(ع)».35

پي‌نوشت‌ها: