راز میوة ممنوعه

علی‌اکبر محمّدعلی

«دعاي ندبه»1، پس از ذکر مقدّمه‌ای روشن و هدايت‌گر امام معصوم(ع) در دعاي ندبه، به ترسيم جريان صبغة الله 2 با ذكر مصاديق و همة آنچه كه از سوي جريان لعنة الله بر آنها رفته، طالب هدايت و نورانيّت را مدد مي‌دهد تا نقاط عطف مهمّ رفته را بشناسد. به عبارت ديگر، دعاي ندبه، رشتة نوراني صبغة الله را معرفي مي‌كند؛ از ابتداي خلقت حضرت آدم(ع) تا انتهاي آن، كه به سرنوشت عالم مي‌انجامد. به این ترتیب، خوانندة دعا به اجمال متوجّه و متذکّر نقشة کلی الهی می‌شود. از اين‌روست كه عرض مي‌كنم، دعاي ندبه، وظيفة معرفي و توصيف اين جريان الهي را عهده‌دار شده است.

پس از حمد و ثناي الهي كه مرسوم همة ادعيه و زيارات مأثوره است، مي‌خوانيم:

«... بار پروردگارا! سپاس از آن توست دربارة آنچه كه از قضا و قدرت در مورد دوستانت جاري گشت. آنهايي كه وجودشان را براي حضرتت و دينت خالص گردانيدي ( صبغه الله) زيرا كه برگزيدي براي آنها چيزهاي باارزشي كه نزد توست از نعمت‌هاي پايدار...

فَبَعْض‏ أَسْكَنْتَهُ جَنَّتَكَ إِلَى أَن أَخْرَجَتْهُ مِنهَا؛

پس بعضي از آنها را در بهشت خود جاي دادي تا زماني كه او را از آن بيرون آوردي.»

اوّلين و مهم‌ترين نقطة عطف تاريخ تولّد، حيات و سير انسان در گسترة هستي، از پنجرة شناخت اديان ابراهيمي و توحيدي، بيرون راندن آدم و حوّا از بهشت، پس از نزديك‌شدنشان به ميوة ممنوعه است.

كتاب و دين توحيدي، گام به گام، فرزند آدمي را از پيچ‌ها و گذرگاه‌هاي مهّم تاريخي عبور مي‌دهد.

راز ميوة ممنوعه

«قرآن» كتاب تاريخ نيست. كتاب هدايت و ذكر است، چنان‌كه فرمود:

«ذلِكَ الْكِتابُ لا رَيْبَ فيهِ هُدىً لِلْمُتَّقينَ؛3

بي‌هيچ شك و ترديد اين كتاب (قرآن) هدايت‌گر براي متّقين (مؤمنين) است.»

كلام قرآن ناطق، يعني كلام حضرات معصومان(ع) نيز چونان كلام قرآن صامت هدايت‌گر و ذاكر است. ذكر، بر قلب مهيّاي مؤمن، چون آب باران، سرزندگي، شادابي و تنومندي را باعث شده و رشد و كمال را ثمر مي‌دهد.

اشارة ادعية رسيده، همچون دعاي ندبه به سرگذشت و تاريخ پيشين نيز، براي متذكّرساختن انسان و يادآوري اوست. يادآوري نقاط عطفي كه بر بشر رفته و باعث هدايت يا ضلالت او شده است. تذكّر اين كلام، انسان امروز را متذكّر نقطه عطف‌ها، سنّت‌هاي ثابت و احتمال لغزش‌ها مي‌شود تا مبادا ديگر بار و ديگر بار انساني دچار لغزش شده و در گودال ضلالت فرو بلغطد. اين كلام منسوب به نبّي‌اكرم (ص) است كه فرمودند:

«لا يَلْدغُ المؤمنِ مِنْ حُجُرٍ واحد مَرَّتينْ؛

مؤمن از يك سوراخ دو بار گزيده نمى‏شود.»

دعای ندبه، در يك جملة كوتاه، به اسكان حضرت آدم(ع) و همسرش حوّا در بهشت و خروج آنها از بهشت محلّ سكونت‌شان اشاره مي‌كند.

حكايت اين اسكان و خروج، حكايت اسكان انسان در صحن و سراي اهل ايمان و خروج بعد از غفلت و نافرماني از اوامر و نواهي حضرت خداوندي از بهشت مؤمنانه است؛ همان كه در طول تاريخ چند هزار سالة حضور انسان در عرصة زمين، تكرار شده است.

خلقت حضرت آدم (ع) با عهد آغاز و خروجش از بهشت نيز با گسست عهد اتّفاق افتاد. اين اوّلين تذكّر دعاي ندبه به جملة مؤمنان است و بيان آنچه در اوّلين مرحله و نقطة عطف از نقشة كلّي الهي (براي سير و سفر انسان در زمين تا آخرين منزل موعود) رخ نمود؛ پرده‌برداري از سنّتي مهم است كه اگر درك نشود، ماجراي رانده شدن از بهشت حضور در درگاه و آستان حضرت خداوندي، هزاران بار ديگر اتّفاق خواهد افتاد.

خداوند به ديّارالبشري تضمين ماندگاري الي‌الابد در بهشت حضور و در جمع مؤمنان نداده است؛ حتّي اگر آدم صفي و ابوالبشر(ع) باشد؛ چنان‌كه در عهدشكني و نافرماني، آدم و حوّا، از بهشت رانده شده و بر فرش زمين هبوط كردند.

خلقت بي‌واسطة پدر و مادر، آن‌هم از پوسته و قشر زمين، خود تذكّر مهمّي است تا آدمي بداند از هيچ قدرت، توانايي و سرمايه‌اي برخوردار نيست، جز آنكه دست قدرت الهي او را از خاك مذلّت بركشيده است. در روايتي آمده است كه: «خداوند آدم(ع) را بدون پدر و مادر آفريد تا دليلي باشد بر قدرت الهي.»4

پس از آنكه آدم(ع) برگزيده شد و در طيّ مراحل تكويني، واجد روح الهي و تعليم اسماء گرديد، ملائك به امر خداوند بر او سجده كردند و در بهشت سكونت داده شدند.

از حضرت آدم و حوّا(ع) خواسته شده بود كه به درخت ممنوعه نزديك نشوند و از ميوة آن تناول نكنند.

«وَ قُلْنا يا آدَمُ اسْكُنْ أَنْتَ وَ زَوْجُكَ الْجَنَّةَ وَ كُلا مِنْها رَغَداً حَيْثُ شِئْتُما...؛5

و گفتيم: اي آدم، تو و همسرت در اين باغ ساكن شويد و از (ميوه و نعمت‌هاي) آن به فراواني از هر جاي آن خواهيد، بخوريد و به اين درخت نزديك نشويد كه از ستمكاران خواهيد بود.»

نافرماني نافرمانان، ابليس و پس از او آدم و حوّا را آنها را حسب سنّت الهي، مستحقّ و مستّعد دوري ساخت؛ ابليس از درگاه الهي و آدم و حوّا از بهشت محلّ سكونت رانده شدند. خداوند به ابليس فرمود:

«قالَ اخْرُجْ مِنْها مَذْؤُماً مَدْحُوراً لَمَنْ تَبِعَك...؛6

فرمود: اي نكوهيدة طرد شده از رحمت من! از بهشت بيرون رو. سوگند مي‌خورم كه جهنّم را از تو و همة پيروانت از فرزندان آدم(ع) آكنده خواهم ساخت.»

آدم و حوّا، متذكّر حيله و فريب ابليس شده بودند. خداوند آنها را از آنچه تهديدشان مي‌كرد، برحذر داشته بود؛ چنان‌كه در «آية 26» از «سورة اعراف» خداوند، همة فرزندان آدمي را يادآور آنچه بر پدر و مادرشان رفته، متذكّر مي‌شود و مي‌فرمايد:

«يا بَني‏ آدَمَ لا يَفْتِنَنَّكُمُ الشَّيْطانُ كَما أَخْرَجَ أَبَوَيْكُمْ مِنَ الْجَنَّة...؛7

اي فرزند آدم! زنهار تا شيطان شما را به فتنه نيندازد چنان‌كه پدر و مادر شما را از بهشت بيرون راند و لباس‌هايشان را از ايشان بركند و ...»

اين ظاهر قضيه است. بايد متذكّر راز توبيخ و رانده شدن آدم (ع)

از بهشت شد و دريافت كه گناه بزرگ او چه بود؟ بي‌شك، ميوة ممنوعه، سيب و گندم و امثال اينها نبوده است. اگر حكمت رانده‌شدن، دانسته شود، ماجراي رفته، تذكار و باعث عبرت‌گيري سايرين شده و بازدارندگي از تجربة نخستين آدم و حوّا(ع) را در پي خواهد داشت.

از اين راز، تنها حضرات معصومان(ع) پرده برداشته‌اند، وگرنه، پس از آدم(ع) تا به روز قيامت، گندمي و سيبي نيست كه فرزندان آدمي، نيازمندان آن باشند تا درباره‌اش متذكّر شده و از رانده‌شدن در امان بمانند.

راز ميوة ممنوعه

در صبحدم آفرينش، آنگاه كه حضرت آدم(ع) چشم گشود، گمان برد خداوند در گنج‌خانه‌اش خلقي اشرف‌ و افضل از او نيافريده است. به او امر شد تا به ساق عرش نگاه كند. چون نظر كرد، ديد با قلم تكوين نگاشته‌اند: «لا إله إلّا الله، محمّد رسول الله، و علي بن أبي طالب أمير المؤمنين و زوجه فاطمة سيدة نساء العالمين و الحسن و الحسين سيدا شباب اهل الجنة».

عرض كرد: «اينان كيانند؟» پاسخ آمد: «اينها از فرزندان تواند و از تو و جميع خلق بهترند و اگر اينها نبودند نه تو را خلق مي‌كردم و نه بهشت و جهنم و آسمان و زمين را.» آنگاه فرمود:

«مبادا بر مقام اينها غبطه خوري! لكن، آدم در دل تمنّاي مقام آنها را نمود و شيطان از اين راه بر او و همسرش، حوّا مسلّط شد و او را وسوسه كرد كه از شجرة ممنوعه كه از خوردنش منع شده بودند، بخوردند.8»

وقتي آدم و حوّا تمناي مقام بالاي اهل بيت(ع) را كردند، شيطان زمينه را براي اغواي آنها مناسب ديد و بر آنها قسم ياد كرد كه من خيرخواه شما هستم و گفت آيا نمي‌خواهيد شما را به درختي راهنمايي كنم كه اگر از آن بخوريد جاويدان مي‌شويد و ملك ابدي مي‌يابيد:

«فَوَسْوَسَ إِلَيْهِ الشَّيْطانُ قالَ يا آدَمُ هَلْ أَدُلُّكَ عَلى‏ شَجَرَةِ الْخُلْدِ وَ مُلْكٍ لا يَبْلى؛9

پس شيطان او را به وسوسه انداخت و گفت: اي آدم! مي‌خواهي تو را به درخت جاويد و فرمانروايي بي‌زوال رهنمون شوم؟»

گويا، اين درخت در بهشت، تمثّل و صورت برزخي شجرة طيبة ولايت محمّد و آل محمّد(ص) بوده است كه تمام نعمت‌هاي جسماني و روحاني از آن است و از آن مي‌رويد. بنابراين خداوند متعال، به اين سبب، آدم و حوّا را از درخت ممنوعه نهي كرد كه آن دو در مقام اهل بيت(ع) نبودند و طلب مقام آنها براي آن دو، به منزلة خروج از حد و مرتبة خود بود و اثر وضعي اين خروج از حد، تسلّط شيطان و سقوط از مقامشان بود.

حضرت اميرالمؤمنين(ع)، در تفسير آية «أَمْ يَحْسُدُونَ النَّاسَ عَلى‏ ما آتاهُمُ اللَّهُ مِنْ فَضْلِهِ فَقَدْ آتَيْنا آلَ إِبْراهيمَ الْكِتابَ وَ الْحِكْمَةَ ...10؛ يا اينكه نسبت به مردم [پيامبر و خاندانش] و بر آنچه خدا از فضلش به آنان بخشيده، حسد مي‌ورزند؟ ما به آل ابراهيم (كه يهود از خاندان او هستند نيز) كتاب و حكمت داديم و حكومت عظيمي در اختيار آنها [پيامبران بني‌اسرائيل] قرار داديم.»

امام فرمودند: «ما هستيم آل ابراهيم. پس ما مورد حسد واقع شديم همان‌طور كه پدرانمان مورد حسد بودند و اوّل كسي كه بر ما حسد كرد، حضرت آدم(ع) بود كه خدا خود با دست خود او را آفريد.11»

البتّه مراد از حسد در مورد حضرت آدم(ع) غبطه خوردن است نه آن حسدي كه رذيلة اخلاقي است. بنابراين نهي از خوردن درخت ممنوعه، نهي ارشادي بود و خدا به آدم و حوّا هشدار داده بود كه تمنّاي مقام محمّد و آل محمّد(ص) باعث رسوايي، ابتلاء به مشقّت و خروج از بهشت و بسته شدن چشمان برزخي است. بنابراين وقتي حضرت آدم(ع) به دنيا هبوط كرد، از آرزوي خود توبه نمود و پيامبر(ص) و اهل بيتش (ع) را واسطة بين خود و خدا قرار داد و به اين طريق بر تقدّم و شرف آنها اعتراف نمود و خدا توبه‌اش را پذيرفت 12.

دعاي ندبه، در اوّلين فراز از بيان نقشة كلّي الهي و معرفي نقطه عطف‌هاي مهمّ رفته بر بشر، با متذكّرشدن مؤمنان دربارة راز درخت

ممنوعه، پرده از يكي دلايل مهمّ رانده شدن انسان‌ها از بهشت حضور و قرب برمي‌دارد و آنها را متذكّر مي‌شود تا شايد در اين‌باره، مراقبت نمايند تا از مسير قرب منحرف نشوند و از قبيلة صبغة الله به قبيلة لعنة‌الله مبتلا نشوند. بر خلاف تصوّر ما، تاريخ هماره تكرار مي‌شود.

همواره بشر، نسل در نسل، در شرايط تاريخي خاصّي قرار گرفته و حسب سنّت‌هاي ثابت و مقدّر هستي، مرتكب عملي مي‌شود كه پيش از او هزاران نفر بدان مرتكب شده‌اند؛ به همان سان كه ضربت چاقويي، باعث پاره شدن دست و بازو مي‌شود، ظلم به پدر و مادر و عاقّ آنها، نگون‌بختي فرزندان را در پي خواهد داشت.

بشر، در هر عصري و در ميان هر نسلي كه زندگي نمايد، مي‌تواند تأثير اين قواعد را تجربه كند. آگاهي تجربي در جهان فيزيكي، بشر را متذكّر و مراقب مي‌سازد؛ زيرا پيامد اعمال را به عينه مشاهده مي‌كند؛ امّا آنچه در ماوراء جهان فيزيكي حادث مي‌شود، كمتر به چشم مي‌آيد و انسان ديرتر متذكّر نتايج و عواقب اعمال خود مي‌شود.

ابتلاء به دوري از بهشت حضور، مانند ابتلاء به عاقّ والدين شدن فرزند جفاكار در حقّ پدر، حتمي الوقوع است. تنها كافي است انسان در مدار اين واقعه و زمينه‌هايش قرار گيرد تا آن را تجربه كند. خداوند راز عموم بلايا و آفت‌هاي آوار شده بر بشر را در ماجراي ميوة ممنوعه بيان مي‌كند و بشر را بدين بهانه متذكّر مي‌شود.

رانده از مدار رحمت، يعني فرود بر مدار لعنت و تجربة دور ماندن از رحمت الهي و مغضوب شدن. آنكه از رحمت دور مي‌افتد، در شقاوت ابدي، مبتلاي دنيا و آخرتي تاريك، ظلماني و جهنّمي جاويد و پايدار مي‌شود؛ چنانچه حضرت آدم(ع) توبه و انابه نمي‌كرد، در پي ابليس، مخاطب خطاب «عَلَيْكَ لَعْنَتي» و «فانّكَ رجيم» قرار مي‌گرفت.

«وَ إِنَّ عَلَيْكَ لَعْنَتي إِلى يَوْمِ الدِّين؛13

و قطعاً لعنت من تا روز جزا بر تو خواهد بود.»

خداوند در هشت آية بعدي، ابليس را به عذاب جهنّم تهديد و محكوم مي‌كند. در واقع، طرد و نفرين ابليس مربوط به كيفر دنيوي او و عذاب ابدي در جهنّم، كيفر اخروي او خواهد بود.

دعاي ندبه، بلافاصله به سراغ نقطه عطف دوم از سير و سفر انسان در عرصة تاريخ مي‌رود.

پي‌نوشت‌ها: