روايات و داستان‌هاي وارد شده از منابع يهود و غير يهود به فرهنگ اسلامي

اِسرائيليّات

آیت الله محمّد هادی معرفت

اسرائیليات، جمع اسرائیليه و منسوب به اسرائیل، لقب يعقوب پيامبر، جدّ اعلاي يهوديان است. واژه اسرائیليات گاهي در معنايي ويژه، فقط بر آن دسته از رواياتي اطلاق مي‌گردد كه صبغة يهودي دارد 1 و از طريق فرهنگ يهودي وارد حوزة اسلامي مي‌شود 2 و گاهي در معنايي گسترده‌تر، هر آنچه را كه صبغه يهودي و مسيحي دارد و در منابع اسلامي داخل شده 3 و گاهي در مفهومي گسترده‌تر از دو مورد پيشين، به‌كار رفته و هر نوع روايت و حكايتي را كه از منابع غير اسلامي وارد قلمرو فرهنگ اسلامي مي‌گردد، شامل مي‌شود.4

مراودة زياد يهوديان با مسلمانان در صدر اسلام، گسترده‌تر بودن فرهنگ يهود در مقايسه با ملّت‌ها، عداوت بيشتر آنان با مسلمانان، كارآمدتر بودن حيله‌هايشان و نقش بيشتر يهود در گسترش اين روايات، سبب شد جنبة يهودي و اسرائیلي بر ديگر جهات، غالب و بر همة آنها واژة اسرائیليات اطلاق شود.5 اسرائیليات به اين معنا از اصطلاحاتي است كه در قرن‌هاي متأخّر از عهد صحابه و تابعان بر اين گونه مطالب نهاده شده است. آنچه در صدر اسلام و تا مدّت‌ها بعد از عصر صحابه و تابعان، در اين‌باره رواج داشته، تعبيراتي از قبيل گفته‌هاي اهل‌كتاب، نقل از كتب پيشينيان و امثال آن بوده است.

در روايتي از امام صادق (ع) از اين‌گونه روايات به احاديث يهود و نصارا ياد شده است.6 قديمي‌ترين منبع موجود كه اسرائیليات را در معناي اصطلاحي آن به‌كار برده، از مسعودي (م.343ق.) است كه در آن افزون بر اطلاق اسرائیليات بر روايات يهودي و مسيحي، به نمونه‌هايي از اين روايات نيز اشاره كرده است.7 سپس شيخ مفيد(ره) اين واژه را در همين معنا به‌كار برده است.8 در قرن‌هاي بعد نيز برخي مؤلّفان، ضمن كاربرد اين اصطلاح، مباحثي را درباره اسرائیليات در مباحث تفسيري و غير تفسيري مطرح كرده‌اند كه در اين ميان، مفسّران، بيشتر از ديگران به اين موضوع پرداخته‌اند، تا آنجا كه برخي از مؤلّفان معاصر تأليفات مستقلّي را به اين موضوع اختصاص داده‌اند كه از مهم‌ترين آنها مي‌توان به «الاسرائیليات في التّفسير و الحديث» از محمّد حسين ذهبي، «الاسرائیليات و الموضوعات في كتب التّفسير» از محمدابوشهبه و «الاسرائیليات و اثرها في كتب التّفسير» از رمزي نعناعه اشاره كرد.

مبدأ نفوذ اسرائیليات:

آغاز ورود اسرائیليات به فرهنگ اسلامي به زمان نفوذ تمدّن و فرهنگ يهودي به فرهنگ اعراب بت پرست قبل از اسلام بازمي‌گردد. پيش از ظهور اسلام، قبايل فراواني از اهل‌كتاب در مجاورت مشركان در «مدينه» و پيرامون آن از جمله «خيبر» و «فدك» زندگي مي‌كردند. اهل كتاب چون داراي دين و كتاب آسماني بودند، موقعيت و فرهنگ بالاتري در مقايسه با مشركان داشتند و نزد آنان از جايگاه علمي ويژه‌اي برخوردار بودند. مشركان براي فهم بسياري از مسائل، از جمله مسائل مربوط به خلقت، تاريخ ملّت‌هاي گذشته و... به آنان مراجعه مي‌كردند، افزون بر اين، آنان در سال، دو كوچ زمستاني و تابستاني به «يمن» و «شام» داشتند و در اين مسافرت‌ها با گروه‌هاي فراواني از اهل‌كتاب كه در اين دو سرزمين ساكن بودند، رفت و آمد و ارتباط داشتند و اين ارتباط‌ها نيز خود عامل ديگري در نفوذ فرهنگ يهودي در فرهنگ عرب جاهلي به شمار مي‌رفت.9 مراجعة اعراب به اهل‌كتاب، بعد از ظهور اسلام و پذيرش آيين جديد ادامه يافت و آنان براي فهم برخي ناشناخته‌ها، اهل‌كتاب را بر ديگران ترجيح مي‌دادند؛ به ويژه كه قرآن نيز در آياتي، مشركان را به اهل كتاب ارجاع داده بود:

«فَسـَلوا اَهلَ الذِّكرِ اِن كُنتُم لاتَعلَمون، بِالبَيِّنـتِ والزُّبُرِ؛ 10

اگر نمي‏دانيد، از آگاهان بپرسيد كه از دلايل روشن و كتب پيامبران پيشين آگاهند!.».

مخاطب اصلي در اين آيات، مشركان هستند كه خداوند به آنان خطاب كرده: «اگر در صحّت گفته‌هاي قرآن شك داريد، از اهل‌كتاب بپرسيد»؛ امّا برخي مسلمانان گمان كردند كه اين آيات مراجعة آنان به اهل‌كتاب را مجاز شمرده است، بدين سبب براي سؤال از معارف اصلي دين، به اهل‌كتاب مراجعه مي‌كردند.

رجوع به اهل‌كتاب، به همين منوال ادامه داشت تا اينكه پيامبراكرم(ص) در رواياتي كه خواهد آمد، به‌طور صريح مسلمانان را از مراجعه به آنان منع كرد؛ ولي با وجود نهي صريح پيامبر(ص)، گروهي از مسلمانان براي دست‌يابي به مطالبي كه به گمان آنان در معارف اسلامي وجود نداشت، به اهل‌كتاب مراجعه مي‌كردند.

رحلت پيامبر(ص) و فقدان آن حضرت، سبب ورود بيشتر اسرائیليات به فرهنگ اسلامي شد؛ زيرا از طرفي حضرت، مانعي براي مراجعة مسلمانان به اهل‌كتاب به شمار مي‌رفت و از سوي ديگر، با رحلت ایشان، راه كسب دانش و معارف اسلامي بر كساني كه از جانشين عالِم و دروازة علم پيامبر(ص)، علي(ع) و صحابيان دانشمندي، همچون ابن‌عبّاس و ابن‌مسعود غافل بودند؛ مسدود ساخت. به همين جهت ذهبي مي‌نويسد:

داخل شدن اسرائیليات در تفسير از اموري است كه به عهد صحابه بازمي‌گردد.11

نو مسلمانان اهل‌كتاب كه در عهد صحابه، اسلام را پذيرفته بودند، از عوامل ديگر ورود اسرائیليات به فرهنگ اسلامي بودند. اينان با تظاهر به اسلام و سوء استفاده از اعتماد برخي صحابه، خرافات فراواني را وارد حوزة فرهنگ اسلامي كردند. ورود و نفوذ اين روايات در دورة تابعان نيز ادامه يافت؛ بلكه در اين عصر بر اثر تساهل گذشتگان، شيوع پديده داستان‌سرايي، گرويدن شمار بيشتري از اهل‌كتاب به اسلام و نيز رغبت بيشتر مسلمانان به شنيدن داستان‌هاي ملّت‌هاي پيشين، اسرائيليّات بيشتري وارد تفسير و حديث اسلامي شد، افزون بر اين، وجود مفسّراني در اين عصر، همچون مقاتل ابن‌سليمان كه مي‌خواستند نقص و كمبودهاي تفسير را با روايات اسرائیلي برطرف سازند، بر نفوذ بيشتر اين روايات افزود 12 تا اينكه عصرِ تابعانِ تابعان فرا رسيد. در اين عصر نيز علاقه به اخذ روايات اسرائيلي افزونتر شد و گروهي در مراجعه به اهل‌كتاب، راه افراط را پيش گرفتند، به‌ گونه‌اي كه هر روايت اسرائیلي را مي‌پذيرفتند و آن را صحيح تلقّي مي‌كردند. اين گرايش شديد ادامه يافت تا نوبت به عصر تدوين تفسير رسيد. در اين عصر، برخي مفسّران بخش اعظم اين روايات اسرائيلي را وارد تفسير كردند.13

زمينه‌هاي گسترش‌ اسرائیليات:

افزون بر عواملي كه اسرائیليات را در تفسير و حديث اسلامي وارد كرد، زمينه‌ها يا عواملي نيز باعث شد تا اين روايات، در دايره‌هاي وسيع گسترش يافته، همة شئون اخلاقي، اعتقادي و مذهبي مسلمانان را فراگيرد. اين زمينه‌ها عبارت‌است از:

1. ضعف فرهنگي عرب:

مردم جزيرةالعرب پيش از اسلام و سال‌ها پس از ظهور اسلام، از نظر فرهنگ و دانش در سطح بسيار پاييني قرارداشتند، به‌طوري كه افراد با سواد ميان آنان كمتر يافت مي‌شد؛ بدين سبب همواره در برابر اهل‌كتاب كه موقعيّت علمي و اجتماعي برتري داشتند، خاضع و تسليم انديشه‌ها و افكار آنان بودند. ابن‌عباس مي‌گويد:

گروهي از انصار از زماني كه بت‌پرست بودند به جهت اعتقاد به جايگاه علمي والاي اهل‌كتاب، در بسياري از كارها از آنان پيروي مي‌كردند و تا آمدن مهاجران به مدينه به اين روش خود پايبند بودند.14

ابن‌خلدون نيز يكي از اسباب گسترش اسرائیليات را بدوي بودن اعراب، جهالت و بيسوادي آنان و بهره‌مند بودن اهل‌كتاب از آيين و كتاب آسماني دانسته است كه اين امر باعث شده اعراب، هر آنچه را اهل‌كتاب مي‌گفته‌اند، بپذيرند.15

2. كينه و دشمني شديد يهود:

يهوديان با ظهور اسلام، موقعيّت سياسي، اجتماعي و اقتصادي خود را از دست رفته مي‌ديدند. از سوي ديگر پيامبر خاتم(ص) از ميان آنان برانگيخته نشد، ازاين‌رو از اسلام و مسلمانان كينة بسيار شديدي در دل داشتند و همواره درصدد نابودي و ضربه‌زدن به اسلام بودند و چون از طريق مقابلة نظامي و هم‌دستي با مشركان نتوانستند به اين هدف دست يابند، از درِ حيله و تزوير وارد شده، با پذيرش اسلام و تظاهر به آن و جلب اعتماد برخي مسلمانان، عقايد خرافي فراواني را وارد فرهنگ اسلامي كردند.16

3. ايجاز و گزيده‌گويي قرآن:

قرآن‌كريم طبق اسلوب ويژة خود در بازگويي داستان‌ها و نقل‌هاي تاريخي، فقط به ذكر آنچه با هدف و مقصود كلام ارتباط داشته، بسنده كرده و به جزئيّات اين داستان‌ها كمتر پرداخته است. اين امر، گروهي از صحابه را بر آن داشت تا براي به دست آوردن جزئيات، به اهل‌كتاب كه اين داستان‌ها در كتاب‌هايشان با تفصيل بيشتري آمده است، مراجعه‌كنند.17

4. قصّه‌سرايان و همراهي دستگاه خلافت با آنان:

علاقة وافر صحابه و ديگران به شنيدن داستان‌هاي ملّت‌هاي گذشته، باعث شد داستان‌پردازي در صدر اسلام گسترش يابد. اينان با اهداف گوناگون، از جمله كسب مقام، شهرت، مال، بد نام كردن اسلام و فاسد كردن عقايد مسلمانان، داستان‌هاي خرافي فراواني را ساخته و آنها را وارد فرهنگ اسلامي مي‌كردند. طبق نقل ابوشهبه، اين كار در اواخر خلافت عمر آغاز و بعد به حرف‌هاي رسمي از سوي جاهلان مبدّل حرفه‌اي شد. سپس به تدريج، ابزار دست صاحبان سياست گرديد كه براي رسيدن به مقاصد خود، از گسترش اين پديده پشتيباني كردند.18 نامورترين اين افراد تميم اوس‌داري است 19 كه عمر به او اجازه داد پيش از خطبه‌هاي نماز جمعه در «مسجدالنّبي» به ‌ايراد موعظه و نقل داستان بپردازد. اين كار درزمان عثمان به هفته‌اي دو بار افزايش يافت.20 نيز نقل شده كه عمر به كعب اجازه داد تا از كتاب‌هاي كهن براي او داستان نقل كند و مردم را نيز در شنيدن سخنان او آزاد مي‌گذاشت.21 اگرچه در روايات ديگري نقل شده كه عمر از نقل روايات اهل‌كتاب به شدّت منع و ناقلان اين‌گونه روايات را توبيخ مي‌كرده

است.22 اين توبيخ و تشديد او به نوشتن روايات اهل‌كتاب مربوط بود؛ چنان‌كه در نوشتن روايات پيامبر نيز همين سرسختي را نشان مي‌داد؛ امّا دربارة نقل شفاهي اين‌گونه نبود.

اين حرفه در زمان معاويه گسترش بيشتري يافت و وي نخستين زمامداري بود كه داستان‌سرايان را براي اهداف سياسي به خدمت گرفت. او براي اين كار، افرادي را منصوب و براي آنان كارمزد معيّني قرار داد 23، چنان‌كه از وجود برخي صحابة پيامبر(ص) نيز براي جعل حديث بر ضدّ مخالفان خود استفاده مي‌كرد.24

5. ممنوعيّت نگارش حديث:

ممنوعيّت نگارش حديث پيامبر(ص) كه در صدر اسلام پديد آمد و تا يك قرن بعد ادامه يافت، به دستور خلفا، به ويژه خليفة دوم بود. خلأ حاصل از نگارش حديث و نشر آن، زمينة مناسبي را براي بدعت‌هاي يهودي و ياوه‌هاي مسيحي و افسانه‌هاي زرتشتي، به ويژه از سوي يهود و نصارا پديد آورد تا اينان احاديث فراواني را جعل كنند و آن را به پيامبران الهي، از جمله پيامبر اكرم(ص) نسبت دهند.25 محمود ابوريه مي‌نويسد:

«از جمله پيامدهاي تأخير تدوين حديث تا پس از قرن اوّل، باز شدن درهاي جعل حديث و رونق گرفتن آن بود، به حدّي كه احاديث موضوعة فراواني در منابع اسلامي وارد شد.»26

6. مسامحه در نقل و بررسي روايات:

از ديگر زمينه‌هاي نشر و گسترش اسرائیليات، تسامح صحابه، تابعان و ديگر مفسّران و راويان حديث است كه بدون توجه به موثّق بودن راويان اين احاديث و سازگار بودن مضمون اين روايات با كتاب خدا، سنّت پيامبر و عقل، آنها را براي ديگران نقل يا در كتاب‌هاي تفسيري خود ثبت مي‌كردند و بدين وسيله، كتاب‌هاي تفسيري را ازاين‌ روايات انباشتند.27

آثار و پيامدهاي اسرائیليات:

ورود و نفوذ اسرائیليات به فرهنگ اسلامي، آثار سوء فراواني را در پي داشت كه عمده‌ترين آنها عبارت است از:

1. آميخته شدن تفسير و حديث صحيح اسلامي با خرافات:

روايات اسرائيلي چون به‌ طور عمده، ساختة دست يهود و جاعلان حديث بود، هيچ‌گونه تطبيقي با واقعيّت نداشت و اين امر سبب آميختگي روايات صحيح و غير صحيح شد 28 كه خود زمينه‌هاي تضعيف يا از بين رفتن اعتماد عمومي به تفسير و حديث و دور كردن مردم از معارف صحيح اسلامي را فراهم ساخت، به‌ گونه‌اي كه احمد بن‌حنبل مي‌گويد:

سه چيز اصل و واقعيّتي ندارد و يكي از آنها تفسير است.29

2. فساد و انحراف در عقايد مسلمانان:

نقل عقايد باطل اسرائيلي و انتساب آن به پيامبر(ص) و ديگران باعث شد تا برخي از مذاهب اسلامي، بدون تحقيق اين روايات را پذيرفته و آنها را به صورت عقيده و مذهب خود برگزينند. عقيده به جسم بودن خداوند، معصوم نبودن پيامبران و... را مي‌توان رهاورد اين‌گونه روايات دانست.

3. مشوّه كردن چهرة اسلام:

ورود اسرائیليات به فرهنگ اسلامي، باعث شد تا عدّه‌اي اسلام را ديني خرافي جلوه دهند و بگويند: اسلام مي‌كوشد پيروانش را با تعاليم پوچ و واهي كه با هيچ معيار عقلي سازگاري ندارد، سرگرم سازد؛ چنان‌كه برخي مستشرقان، بعضي ازاين روايات را از منابع اسلامي استخراج كرده و با ترويج آنها درصدد بدنام كردن اسلام و ضربه زدن به آن هستند.30

پی نوشت‌ها: