سهیلا صلاحی اصفهانی
ذیقعده سال336 هجری ـ «بغداد»
هیچ کس نمی‌دانست چه اتّفاقی در حال وقوع است...
فرزانه‌ای به دنیا آمد ، نامش را محمّد نهادند؛ هم نام پدرش.
شیعه‌ای پارسا، معلّم، ساکن‌در نزدیکی‌های بغداد که همة دلخوشی‌اش علم‌آموزی فرزند بود.
فراست و تیز‌هوشی محمّد را که می‌دید ، لبخندی از شوق بر لبانش می‌نشست.
و محمّد از همان کودکی، برازندة بزرگی گردید..
و تعجّبی هم نیست...
می‌گویند:او با پنج واسطه نسبش به سعید بن جبیر می‌رسد که از شاگردان و پیروان امام چهارم بوده و با دریافت معارف از محضر امام سجّاد(ع)، دانشمندی بزرگ گردید و نخستین کسی است که در علم تفسیر، کتاب نوشته است.
شرح حال از نوعی دیگر ـ «بحر در کوزه!»
عشق به تحصیل، او را همراه پدر راهی بغداد کرد...
فراگیري علم و دانش آغاز می‌شود ، آن هم به شکلی اعجاب آمیز...
در پنج سالگي براي او از ابن ابي الیاس اجازة روایت گرفتند....
در حالي كه هفت سال و چند ماه داشت، از ابن سمّاك نقل روایت می‌کند....
از محضر بیش از هفتاد نفر از بزرگان، بهرة علمي برده است ...
فقه را نزد جعفر بن محمّد بن قولویه فرا گرفت....
از مظفّر بن محمّد، ابو یاسر و ابن جنید اسكافي، كلام و عقاید آموخت...
با محمّد بن عمران مرزباني، مورّخ چیره‌دست، علم روایت را شناخت...
ابن حمزه طبري، ابن داود قمي، صفوان و شیخ صدوق استادان بزرگ محمّد بودند كه دل و جانش را میزبان علم و دانش نمودند...
این گونه بود که مفید:
در علوم عقلي و نقلي محقّقي بينظير شد....
در فنّ كلام، تبحّری خاص یافت و بينهايت حاضر جواب گردید....
همّت او در ترويج و اثبات مذهب جعفري زبانزد دوست و دشمن گشت.....
مناظرات او با معتزله ، غلات ، زیدیه و... همه را به شگفتی وا داشت....
منزلتی ویژه در دولت آل‌بویه یافت.....
و سر انجام:
آغاز گر نهضت فكري و رنسانس علمي در قرن چهارم شد و قریب پنجاه سال پرچمدار عرصه‌‌هاي علمي، فكري و فرهنگي مسلمانان گردید ...
مفید از بزرگ‌ترین متكلّمين شيعه و شيخ المشايخ از اماميّه و زبان گویای آن بود.
مفید برای همه
« هر چه او را لقب دهند ، آن است »
«مفید‌شناسان» گفته‌اند:
در وجه تسمية او به مفيد، دو وجه در كتب تاريخ و رجال ذكر شده:
وجه اوّل، چند توقيع رفيع همايوني است كه از ناحية مقدّسه در شأن شيخ وارد شده و او را به خطاب، الأخ السّديد و المَوليَ الرَّشيد الشـَّيخ المُفيد ... مفتخر فرموده اند.
وجه دوم آنكه مخالفان به او لقب دادهاند و آن چنان بوده كه روزي قاضي عبد الجبّار معتزلي در «بغداد» در مجلس درس نشسته بود كه شيخ مفيد ناشناس آمد و از قاضي اجازة سؤال خواست. قاضي گفت بپرس. فرمود: خبري كه شيعه نقل مي‌كنند از زبان پیامبر اکرم (ص):«مَن كـُنتُ مَولاهُ فـَهذا عـَلِيّ ٌمَولاهُ؛ هر که من مولای اویم، پس اين علی مولای اوست»، مسلّم است كه پيغمبر در روز غديرخم فرمود يا شيعيان ساختهاند؟!
قاضی سنّی گفت: خبر صحيح است. شیخ گفت: لفظ «مولا» را چه معنا می کنید؟
قاضی گفت: اَوّلي( دارای ولایت و برتری). شیخ گفت: پس اين اختلاف‌ها و خصومتها چيست؟ قاضي گفت: برادر! اين خبر روايت است و خلافت ابو بكر دِرايَت و مردم عاقل به سبب روايت ،ترك درايت نكنند!.
شيخ گفت: چه مي‌گوييد در اين خبر كه پيغمبر (ص) فرمود: «يا عليّ حَربُكَ حَربي و سِلمُكَ سِلمي؛ ای علی! جنگ تو جنگ من و صلح تو صلح من است.
قاضي گفت: صحيح است! شيخ گفت: پس در حق اصحاب جَمَل [پیروان عایشه و طلحه و زُبَیر که با علی(ع) جنگیدند] چه مي‌گويي؟! همانا به‌قول تو كافِرند!
قاضي گفت: ايشان توبه كردند! شيخ گفت: اي قاضي! به قول خودت: حرب درايت است [و همه فهمیده اند] و توبه روايت و مردم عاقل درايت را به روايت از دست ندهند!
قاضي سر در پيش افكند و بعد گفت: تو كيستي؟
گفت: محمّد بن محمّد بن نعمان. قاضي برخاست و او را به‌جاي خويش نشاند و گفت: «اَنتَ المُفيدُ حَقّاً!»
به طوری که صاحب کتاب «روضات الجنّات» می‌نویسد: پس از مفید کسی به نام (مفید) شهرت نیافته است و باید گفت لقب مفید ویژة اوست.
فرمان امام(ع) ـ حکم از تو ، اصلاح از ما
اینکه بزرگانی مانند شیخ طوسی ، سیّد شرف الدّین عاملي، علّامه بحرالعلوم، قاضي نورالله شوشتري، ابن شهر آشوب مازندراني، شیخ آقا بزرگ تهراني، حاج میرزا حسین نوري و کسانی دیگر از بزرگان شیعه شیخ را مردي فقیه، صاحب فكري بلند و عالي و داراي ذهن دقیق و قابل توجّه دانسته‌اند و او را در دوري از خطا و گناه و برخورداري از فقاهت و عدالت و بهره مندي از تیزهوشي و فضائل بسیار، كم‌نظیر شمرده‌اند ، به جای خود!
اینکه در بین دانشمندان اهل تسنّن شخصیّت‌هایي چون ابن ندیم، ابن جوزي، ابن حجر عسقلاني و دیگران زبان به تمجید او گشوده‌اند و او را پاسدار علم، فروتن، داراي جایگاهي والا و صاحب نظر در فقه و كلام و روایت دانسته‌اند و از سویي دیگر، ریاست امامیّه را به او نسبت داده و بر مقام بس رفیع شیخ، سر تعظیم فرود آورده‌اند، هم به جای خود!
این که نجاشی، شاگرد نامدار و مورد اعتماد شیخ مفید در حقّ اومی‌گوید: فضل او در فقه و حدیث و ثقه بودن اومشهورتر از آن است که توصیف شود. جای خود!
اینکه شیخ طوسی در فهرست می‌نویسد: ابن المعلّم (شیخ مفید)، از متکلّمان امامیّه است در عصر خویش ریـاسـت و مرجعیّت شیعه به او منتهی گردید در فقه و کلام بر هر کس دیگر مقدّم بود حافظة خوب و ذهن دقیق داشت و در پاسخ به سؤالات، حاضرجواب بود. جای خود!
اینکه خیلی از علما و اندیشمندان بهترین تعریف‌ها را از شیخ کرده‌اند، جای خود!
امّا شاید لطیف‌ترین تأیید و تعریف از مفید را هنگامی بیابیم که حضرت ولیّ‌عصر(عج) از او می‌خواهد که همچنان بر مسند فتوا بنشیند.
می‌گویند:مردی روستایی به حضور شیخ آمد و سؤال کرد: هرگاه زن آبستنی بمیرد، اما بچّه در رحمش زنده باشد، می‌توان پهلوی آن زن را شکافت و آن بچّه را بیرون آورد یا او را باید با همان بچه دفن کرد؟ شیخ پاسخ داد: او را با همان بچّه دفن کنند. آن مرد پذیرفت و بیرون رفت. در میان راه پیکی با عجله خود را به وی رسانید و گفت که شیخ می‌گوید: شکم مادر را شکافته و بچّه را بیرون آورید و سپس زن را به خاک بسپارید. مرد به روستای خود رفته و به دستوردوم عمل کرد. پس از چندی شیخ را از این اتّفاق آگاه کردند. وی گفت: من کسی را به چنین کاری مأمور نداشتم و او بی‌شک حضرت ولیّ عصر(عج) بوده، حال که در دادن فتوا خطا می‌کنم دیگر فتوا نمی‌دهم. و در خانه نشست و از فتوا خود داری کرد. تا آنکه توقیعی به این مضمون به او رسید.(بر شما لازم است فتوا بدهید و بر ما لازم است که شما را از خطا‌کاری نگهداری کنیم) شیخ بار دیگر بر مسند فتوا نشست.
توقیعات ـ «صدای سخن عشق»
چه شیرین است امام (ع) برای کسی نامه‌ای، نه نامه‌هایی، بنگارد و او را برادر با ایمان و دوست رشید خود خطاب کند...!
چه توفیقی است، امام(ع) کسی را برادر راستگو و درستکار و دوست مخلص خود بنامد..!
و خوشا به حال شیخ مفید که نزد حجّت حق، چنین جایگاهی یافته است! تنها خدا می‌داند حال او را وقتی نامة حضرت بقیة الله(عج) را می‌بیند، می‌خواند، می‌بوید و می‌بوسد.
«امّا بعد، سلام بر تو ای دوست با اخلاص در دین.! ویژگی تو این است که در اعتماد به ما، علم و یقین داری.
ما در مورد نعمت وجود تو خداوندی را که جز او خدایی نیست سپاس گزارده و از او، درود و رحمت بر آقا و مولا و پیامبرمان حضرت محمّد(ص) و خاندان پاکش را خواستاریم.
و تو را که پروردگار توفیقت را برای یاری حق دوام بخشد و پاداشت را به خاطر سخنانی که با صداقت از جانب ما می‌گویی، افزون گرداند، آگاه می‌کنیم. به ما اجازه داده شد تو را به مکاتبه، شرافت و افتخار دهیم و موظّف می‌کنیم آنچه را از ما دریافت می‌کنی به دوستان ما که نزد تو می‌باشند، برسانی. دوستانی که خداوند به اطاعت خودگرامی‌شان بدارد و با حراست و عنایات خود، امورشان را کفایت بکند. پس به آنچه یادآور می‌شوم متوّجه و آگاه باش که خداوند با یاری‌اش تو را در برابر دشمنان که از دین خارج شده‌اند، تأیید بنماید و در رساندن و ابلاغ به کسانی که به آنها اعتماد داری، طبق آنچه برای تو ـ اگر خدا بخواهد ـ ترسیم و تعیین می‌کنیم، عمل نما.»
یادمانده‌ها ـ شاگردان
تربیت شاگردانی که هریک، خود بزرگ مردی در میدان علم و دین بودند، تلاشی دیگر در زندگی این عالم شیعی است. از جمله شاگردان وی می‌توان به سیّد مرتضي علم الهدي، سیّد رضي، شیخ طوسي، نجاشي و ابو الفتح کراجکي اشاره کرد.
خواب استاد ـ آغاز آشنایی
وقتی استاد، شیخ مفید است و شاگردان سیّد رضی و سیّد مرتضی، اوّلین دیدارشان هم حکایت از مقامی علمي و منزلتی معنوي دارد.
«شبی شیخ در خواب می‌بیند که دریکی از مساجد بغداد نشسته است و حضرت زهرا (س) وارد می‌شود؛ در حالی كه دست عزیزان خود امام حسن و امام حسین (ع) را در دست داشته و خطاب به شیخ فرمود: «یا شیخ! علّمهما الفقه» اي شیخ! به این دو فقه بیاموز.»
ساعاتي بعد حیرت مرحوم مفید برطرف شد؛ چرا كه مادر سیّد مرتضي و سیّد رضي را دید كه دست دو فرزند خود را در دست داشته و به شیخ گفت:
اي شیخ! به این دو فقه یاد بده.
اختلاف استاد و شاگرد
حکمیّت امیر المومنین(ع)
در مسئله‌اي فقهي بین استاد و شاگرد (شیخ مفید و سیّد مرتضي) اختلاف نظر پیش‌آمد و با بحث و ارائة دلیل مشكل حل نشد. هر دو راضي به قضاوت امیر المؤمنین، علي(ع) شدند. مسئله را بر كاغذي نوشته و بالاي ضریح مقدّس حضرت گذاشتند. صبح روز بعد كه كاغذ را برداشتند، دست‌خطّي مزیّن به چنین نوشته اي دیدند كه:
«اَنتَ شَیخي وَ مُعتَمَدي وَ الحَقُ مَعَ وَلَدِي عَلَم الهُدي؛
(اي شیخ ) تو مورد اطمینان من هستي و حق با فرزندم سیّد مرتضي، علم الهدي است.»
یاد مانده‌ها ـ کتاب‌ها
مگر می‌شود از سبک شیوا و دل و جان‌پذیر محمّد بن محمّد نعمان در بیان اصول و کلام و عقاید و فقه واخلاق و امامت ، یاد نکرد؟
قلم شیخ در صراط حق، بی‌هیچ درنگی پیش می‌رفت.
شمار آثار او را بالغ بر دويست عنوان ذکر کرده‌اند.
در عرصة کلام، کتبی مانند «اوائل المقالات»، «شرح عقاید صدوق» و... را نگاشت.
در فقه آثاری چون «المقنعه»، «الاعلام»، «جوابات الرقة في الاهله و العدد» و... را به رشتة تحریر در‌آورد.
«ارشاد»، «امالي»، «الافصاح في الامامه»، «الفرائض الشرعیه»، «أحکام النساء»، «الکلام فی دلائل القرآن»، «وجوه إعجاز القرآن»، «النصرة فی فضل القرآن»، «أوائل المقالات»، نقض فضیلة المعتزلة، «جمل»، «تفصیل امیر المؤمنین علي(ع) بر سایر صحابه»، برخی دیگر از آثار ارزنده و ناب مفید در حوزه‌های گوناگونند.
امّا آثار شیخ مفید پیرامون حضرت بقیّة الله (عج) نشانی دیگر از شیفتگی وی به مولایش است که از آن جمله می‌توان به كتاب «الفصول العشرة في الغیبه» و «الجوابات في الخروج المهدي(ع)» اشاره کرد.
آنان که شیخ و آثار او را می‌شناسند، بر این باورند که آزاد اندیشي و بلندنگري، نورانیّتي خاص به نوشته‌هاي کوتاه و روان مرحوم مفید بخشیده است.
رمضان سال 413 هجری ـ بغداد
اشک‌ها بی‌امان می‌بارند و دل‌ها پر شده از اندوهی بیکران.
ازدحامی چنین، بی‌نظیر است...
همه جمع اند.
هشتاد هزار تن از شیعیان، جنازة شیخ را تشییع می‌کنند ...
سیّد مرتضی بر او نماز می‌گذارد و چه کسی شایسته‌تر و نزدیک‌تر به او، برای نماز؟
شیخ را در حرم مطهّر امام جواد (ع)، پایین پای ایشان در نزدیکی استادش ابن قولویه دفن می‌کنند.
علم الهدی زیر لب زمزمه می‌کند:
در این دیار چه کسي ساکن شده است، جامة جاودانگي پوشیده و همیشه باقي مانده است؟...
آخرین توقیع ـ نگاشته بر سنگ قبر
از ناحیة مقدّسه، سوگ سروده‌ای برقبر شیخ مفید نقش بسته است:
لا صوت الناعی بفقدک انّه
یوم علي آل الرّسول عظیم
ان کنت قد غیبت فی جدث الثري
فالعدل و التوحید فیک مقیم
و القائم المهدیّ یفرح کلما
تلیت علیک من الدّروس علوم؛
صداي آنکه خبر مرگ تو را اطّلاع داد، به گوش نرسد که رحلت تو روزي است که بر آل رسول مصیبت بزرگي است.
اگرچه در زیر خاک پنهان شده‌اي، حقیقت عدل و توحید در تو همواره برپاست.
قائم مهدي (عج) خوشحال مي‌شد هرگاه تو از انواع علوم تدریس مي‌‌كردي.
حرف آخر ـ مفید همواره مفید است
و شاید اگر همه مفید بودیم، خورشید، زیاد هم پشت ابر نمی‌ماند!