وجه مشترك انبياء و امام

حسن صادقي

از آيات و روايات، به ويژه از روايات نقل شده از امام رضا(ع) استفاده مي‌شود كه پيامبر و امام داراي ويژگي‌هاي مشتركي هستند كه در ذيل به برخي از آنها اشاره مي‌شود. در آغاز، دو حديث از امام رضا(ع) استفاده مي‌شود كه بيشتر صفات پيامبر(ص) در امام وجود دارد، ذكر مي‌كنيم. امام رضا(ع) مي‌فرمايند:

«امامت مقام پيغمبران، ميراث اوصياء، خلافت الهي، جانشيني رسول خدا(ص)، مقام اميرالمؤمنين و يادگار حسن و حسين(ع) مي‌باشد».

به راستي امامت زمام دين، ماية نظام مسلمانان، صلاح دنيا و عزّتمندي مؤمنان است. همانا امامت ريشة اسلام بالنده و شاخة بلند آن است. كامل شدن نماز، زكات، روزه، حج، جهاد و فراواني غنايم و صدقات و اجراي حدود و احكام و نگه‌داري مرزها و اطراف كشور، به وسيلة امام انجام مي‌گيرد. امام است كه حلال خدا را حلال و حرام او را حرام مي‌كند و حدود الهي را برپا داشته و از دين خدا دفاع مي‌كند و با بيان حكمت‌آميز و اندرزهاي نيكو و دليل‌هاي رسا، مردم را به سوي پروردگار خويش دعوت مي‌كند.1

اوصافي كه امام رضا(ع) براي امام بيان مي‌كند، نشان مي‌دهد بايد ويژگي‌هاي پيامبر در امام باشد تا به اوصاف ياد شده در اين روايت متّصف شود. در اين روايت، امامت، مقام پيامبران به ويژه جانشيني رسول خدا(ص) ذكر شده است و روشن است كه صفات پيامبر و ويژگي‌هاي رسول خدا(ص) ـ به استثناي ويژگي‌هاي خاص ـ بايد در امامت باشد تا «مقام پيامبران» و «جانشيني رسول خدا(ص)» بر آن صدق كند. اگر امامت داراي صفات پيامبران و ويژگي‌هاي رسول خدا(ص) نباشد، بر آن، «مقام پيامبران» و «جانشيني رسول خدا(ص)» صدق نمي‌كند. از سوي ديگر، ويژگي‌هاي ديگري كه در اين روايت براي امام ذكر شده، مانند آنكه نماز و زكات به وسيلة او كامل مي‌شود و ...، ويژگي‌هايي است كه امام بدون صفات پيامبر، نمي‌تواند داراي آنها شود و آن برنامه‌ها را عملي سازد؛ زيرا تحقّق كامل موارد ياد شده بر علم كامل و تقواي فوق‌العاده (عصمت) وابسته است و اين دو صفت تنها در پيامبر و شبيه به پيامبر (امام) وجود دارد. اگر امام داراي علم كامل و عصمت نباشد، نمي‌تواند ويژگي‌هاي ياد شده را داشته باشد، بنابراين هرگاه امام داراي ويژگي‌هاي پيامبر نباشد، به اوصاف ياد شده متصف نخواهد شد.

همچنين ايشان در حضور شيعيان، متكلّمان و دانشمندان «كوفه» كه در ميان آنان دانشمندان يهود و نصارا نيز حضور داشتند، فرمودند: «بدانيد امام بعد از محمّد(ص) تنها كسي است كه برنامه‌هاي او را تداوم بخشد، هنگامي كه امر (امامت) به او مي‌رسد»2.

از اين روايت استفاده مي‌شود كه ويژگي‌هاي امام همانند ويژگي‌هاي رسول خدا(ص) است تا بتواند برنامه‌هاي او را تداوم بخشد و راه او را ادامه دهد؛ زيرا اگر امام داراي ويژگي‌هاي ايشان نباشد، نمي‌تواند راه و هدف او را دنبال كند. اگر امام همانند رسول خدا(ص) عالم به علم الهي و معصوم از هر خطا و گناهي نباشد، به طور كامل نمي‌تواند برنامه‌هاي رسول خدا(ص) را ادامه دهد و راه و روش ايشان در هدايت بندگان را دنبال كند. بنابراين تداوم برنامه‌هاي رسول خدا(ص) كه در اين روايت براي امام بيان شده، بر وجود ويژگي‌هاي رسول خدا(ص) در امام دلالت دارد.

در ذيل، به برخي از اشتراك‌هاي پيامبر و امام از ديدگاه امام رضا(ع) اشاره مي‌شود:

بندگي

براساس برهان‌هاي عقلي و نقلي، تنها خداوند متعال خالق، ربّ و معبود است و غير او بدون هيچ استثنايي، حتّي پيامبران و امامان(ع) مخلوق، مربوب، عابد و بندة خدا هستند. امام رضا(ع) بر بنده بودن پيامبران و امامان(ع) تأكيد مي‌كردند و مردم را از غلو بر حذر مي‌داشتند. براي رعايت اختصار، به روايات نقل شده از امام رضا(ع) در اين باره مي‌پردازيم.

1. مأمون به امام رضا(ع) گفت:

به من خبر رسيده كه گروهي دربارة شما غلو مي‌كنند و از حدّ مي‌گذرند. امام رضا(ع) فرمودند:

«پدرم موسي بن جعفر از پدرانش از عليّ‌بن ابي‌طالب(ع) نقل مي‌كنند كه رسول خدا(ص) فرمودند: مرا از حق خودم بالاتر نبريد؛ به راستي خداي تبارك و تعالي مرا بنده قرار داد، پيش از آنكه مرا پيامبر قرار دهد».

خداي تبارك و تعالي مي‌فرمايد: «مَا كَانَ لِبَشَرٍ أَن يُؤْتِيَهُ اللّهُ الْكِتَابَ وَالْحُكْمَ وَالنُّبُوَّةَ ثُمَّ يَقُولَ لِلنَّاسِ كُونُواْ عِبَادًا لِّي مِن دُونِ اللّهِ وَلَكِن كُونُواْ رَبَّانِيِّينَ بِمَا كُنتُمْ تُعَلِّمُونَ الْكِتَابَ وَبِمَا كُنتُمْ تَدْرُسُونَ٭ وَلاَ يَأْمُرَكُمْ أَن تَتَّخِذُواْ الْمَلاَئِكَةَ وَالنِّبِيِّيْنَ أَرْبَابًا أَيَأْمُرُكُم بِالْكُفْرِ بَعْدَ إِذْ أَنتُم مُّسْلِمُونَ»3.

حضرت علي(ع) نيز فرمود: «دو نفر دربارة من هلاك شدند، در حالي كه بر من گناهي نيست. دوستدار از حد گذرنده و كينه‌جوي كوتاهي كننده و من به سوي خداي تبارك و تعالي برائت مي‌جويم از كسي كه دربارة ما غلو مي‌كند و ما را از حدّمان بالا مي‌برد، همانند برائت عيسي‌بن مريم از نصاري». خداي تعالي مي‌فرمايد: «وَإِذْ قَالَ اللهُ يَا عِيسَى ابْنَ مَرْيَمَ أَأَنتَ قُلتَ لِلنَّاسِ اتَّخِذُونِي وَأُمِّيَ إِلَهَيْنِ مِن دُونِ اللهِ قَالَ سُبْحَانَكَ مَا يَكُونُ لِي أَنْ أَقُولَ مَا لَيْسَ لِي بِحَقٍّ إِن كُنتُ قُلْتُهُ فَقَدْ عَلِمْتَهُ تَعْلَمُ مَا فِي نَفْسِي وَلاَ أَعْلَمُ مَا فِي نَفْسِكَ إِنَّكَ أَنتَ عَلاَّمُ الْغُيُوبِ٭ مَا قُلْتُ لَهُمْ إِلاَّ مَا أَمَرْتَنِي بِهِ أَنِ اعْبُدُواْ اللّهَ رَبِّي وَرَبَّكُمْ وَكُنتُ عَلَيْهِمْ شَهِيدًا مَّا دُمْتُ فِيهِمْ فَلَمَّا تَوَفَّيْتَنِي كُنتَ أَنتَ الرَّقِيبَ عَلَيْهِمْ وَأَنتَ عَلَى كُلِّ شَيْءٍ شَهِيدٌ»4.

خداي عزّوجلّ همچنين مي‌فرمايد: «لَّن يَسْتَنكِفَ الْمَسِيحُ أَن يَكُونَ عَبْداً لِّلّهِ وَلاَ الْمَلآئِكَةُ الْمُقَرَّبُونَ»5 و «مَّا الْمَسِيحُ ابْنُ مَرْيَمَ إِلاَّ رَسُولٌ قَدْ خَلَتْ مِن قَبْلِهِ الرُّسُلُ وَأُمُّهُ صِدِّيقَةٌ كَانَا يَأْكُلاَنِ الطَّعَامَ»6 و معنايش آن است كه آن دو قضاي حاجت مي‌كردند. پس كسي كه براي پيامبران ربوبيّت را ادّعا كند و براي امامان ربوبيّت يا پيامبري را ادّعا نمايد، براي

غير ائمه امامت را ادّعا نمايد، ما از او در دنيا و آخرت بيزاريم7.

2. امام رضا(ع) ارواح ائمه(ع) را آفريدة خدا بيان مي‌كنند و مي‌فرمايند:

«هنگامي كه فرشتگان ارواح ما را مشاهده كردند، امر ما را بزرگ يافتند، سپس ما تسبيح [سبحان الله] گفتيم تا فرشتگان بدانند كه ما آفريده و آفريده شده‌ايم و خداوند منزّه از صفات ماست. سپس فرشتگان به جهت تسبيح ما، خدا را تسبيح گفتند و او را از صفات ما منزّه شمردند. هنگامي كه عظمت و بزرگي شأن ما را مشاهده كردند، «لا اله الّا الله» گفتيم تا فرشتگان بدانند كه معبودي جز خدا نيست و ما بندگان خداييم و معبودي نيستيم كه عبادت ما با خدا يا جز او واجب باشد. سپس فرشتگان «لا اله الّا الله» گفتند. هنگامي كه كِبَر و بزرگي جايگاه ما را مشاهده كردند، تكبير [الله اكبر] گفتيم تا فرشتگان بدانند كه خداوند بزرگ‌تر از آن است كه بر بزرگي جايگاه نيل شود، جز به وسيلة او. هنگامي كه مشاهده كردند عزّت و قوّه‌اي كه خدا براي ما قرار داده، «لا حول و لا قوة الّا بالله» گفتيم، تا فرشتگان بدانند كه نيرويي براي ما نيست و قدرتي جز به وسيلة خدا نيست. هنگامي كه مشاهده كردند نعمتي كه خدا به ما داده و براي ما واجب كرده از وجوب اطاعت، «الحمدالله» گفتيم تا فرشتگان بدانند كه حمد نعمت‌هاي الهي كه شايسته خداي متعال است و ذكر آن بر ما واجب است، سپس فرشتگان «الحمدالله» گفتند... 8.

2ـ3. برگزيده و نصب شدن

بر اساس آيات و روايات، خداي متعال برخي از انسان‌ها را برگزيده و به پيامبري يا امامت نصب نموده است. مفهوم برگزيده شدن در منابع ديني با عنوان «اصطفاء» بيشتر بيان شده است؛ مانند آنكه مي‌فرمايد: «إِنَّ اللّهَ اصْطَفَى آدَمَ وَنُوحًا وَآلَ إِبْرَاهِيمَ وَآلَ عِمْرَانَ عَلَى الْعَالَمِينَ»9، «قَالَ يَا مُوسَى إِنِّي اصْطَفَيْتُكَ عَلَى النَّاسِ بِرِسَالاَتِي وَبِكَلاَمِي»10، «وَمَن يَرْغَبُ عَن مِّلَّةِ إِبْرَاهِيمَ إِلاَّ مَن سَفِهَ نَفْسَهُ وَلَقَدِ اصْطَفَيْنَاهُ فِي الدُّنْيَا وَإِنَّهُ فِي الآخِرَةِ لَمِنَ الصَّالِحِينَ»11 و دربارة برخي از پيامبران مي‌فرمايد: «وَإِنَّهُمْ عِندَنَا لَمِنَ الْمُصْطَفَيْنَ الْأَخْيَارِ»12.

در توضيح اين مفهوم بايد گفت: «اصطفاء» از ريشة «صفو» به معناي «خالص كردن از هر آميختگي» است 13 و «اصطفاء» عبارت است از: گرفتن خالص شئ و جدا ساختن آن از غيرش هنگامي كه آميخته شده باشند. اين معنا با توجّه به مقامات ولايت، بر خلوص عبوديّت منطبق مي‌شود و آن، عبارت از اين است كه بنده در تمام شئونش

طبق مملوكيّت و بندگي خود حركت كند و تسليم صرف پروردگارش شود و آن، تحقّق به دين در همه شئون است 14.

بنابراين براساس آيات ياد شده، خداي متعال پيامبران را براي خود و بندگي محض خود برگزيده است. اين ويژگي در امام هم وجود دارد و خداي متعال امام را نيز برگزيده است. در روايات نقل شده از امام رضا(ع) به برگزيده شدن پيامبر و امام اشاره شده است. برخي از اين روايات عبارتند از:

1. امام رضا(ع) مي‌فرمايند: خداي عزّوجلّ براي رسالت خود اختيار نمي‌كند و از بندگانش برنمي‌گزيند كسي را كه مي‌داند، وي به او و عبادتش كفر مي‌ورزد و جز او شيطان را مي‌پرستد: «وَ لَا يَخْتَارُ لِرِسَالَتِهِ وَ لَا يَصْطَفِي مِنْ عِبَادِهِ مَنْ يَعْلَمُ أَنَّهُ يَكْفُرُ بِهِ وَ بِعِبَادَتِهِ وَ يَعْبُدُ الشَّيْطَانَ دُونَه‏».15

2. آن حضرت همچنين مي‌فرمايند:

«امام تنها امام از سوي خداي متعال است و به اين سبب امام است كه خدا او را در آغاز آفرينش برگزيده: «... فَالْإِمَامُ إِنَّمَا يَكُونُ إِمَاماً مِنْ قِبَلِ اللَّهِ بِاخْتِيَارِهِ إِيَّاهُ فِي بَدْءِ الصَّنِيعَة...»16.

3. امام رضا(ع) در خطبة معروف در اوصاف امام مي‌فرمايند:

«خداي تبارك و تعالي همواره براي [رهبري] آفريده‌هايش امامان را از فرزندان حسين(ع) از نسل هر امامي انتخاب مي‌كند و براي امامت برمي‌گزيند: «... فَلَمْ يَزَلِ اللهُ تَبَارَكَ وَ تَعَالَى يَخْتَارُهُمْ لِخَلْقِهِ مِنْ وُلْدِ الْحُسَيْنِ (ع) مِنْ عَقِبِ كُلِّ إِمَامٍ يَصْطَفِيهِمْ لِذَلِكَ وَ يَجْتَبِيهِم‏...»17.

4. از برخي آيات مانند «ثُمَّ أَوْرَثْنَا الْكِتابَ الَّذينَ اصْطَفَيْنا مِنْ عِبادِنا» چنين برمي‌آيد كه خداي متعال كتاب را به بندگان برگزيده داده است و براساس حديث نقل شده از امام رضا(ع)، منظور از آن بندگان برگزيده، عترت طاهرين(ع) هستند. ايشان اين تفسير را در حضور دانشمندان عراق و خراسان بيان مي‌كنند. نقل شده است گروهي از دانشمندان عراق و خراسان در حضور امام رضا(ع) بودند كه مأمون معناي آية «ثُمَّ أَوْرَثْنَا الْكِتابَ الَّذينَ اصْطَفَيْنا مِنْ عِبادِنا فَمِنْهُمْ ظالِمٌ لِنَفْسِهِ وَ مِنْهُمْ مُقْتَصِدٌ وَ مِنْهُمْ سابِقٌ بِالْخَيْراتِ بِإِذْنِ اللَّهِ ذلِكَ هُوَ الْفَضْلُ الْكَبير»18 را از دانشمندان پرسيد. آنان گفتند: خداوند متعال از آن، همه امّت را اراده كرده است. مأمون به امام رضا(ع) رو كرد و گفت: اي ابالحسن! شما چه مي‌گويي؟ امام رضا(ع) فرمودند:

آن طور كه مي‌گويند، نمي‌گويم؛ بلكه مي‌گويم خداي «عزّوجلّ» از آن، عترت طاهرين را اراده كرده است.» سپس 12 آيه براي توصيف آنان بيان مي‌كند كه يكي از آن آيات آية «تطهير» است: (إِنَّمَا يُرِيدُ اللهُ لِيُذْهِبَ عَنكُمُ الرِّجْسَ أَهْلَ الْبَيْتِ وَيُطَهِّرَكُمْ تَطْهِيرًا»19. 20

به اعتقاد شيعه كه مبتني بر آيات و روايات فروان است، خداي متعال پيامبر و امام را نصب مي‌كند هيچ كسي در تعيين فردي به عنوان پيامبر يا امام نقشي ندارد. از آيات و روايات استفاده مي‌شود كه انتخاب فرد براي پيامبري يا امامت تنها در دست خداست و خداي متعال

مي‌داند چه كسي براي منصب پيامبري يا امامت شايستگي دارد و چه كسي داراي اين لياقت نيست. دليل اشتراط نصب پيامبر و امام اين است كه تنها خدا از پاكي افراد خبر دارد و برخي از عيوب و لغزش‌ها و گناهان امري باطني و نفسي بوده و هيچ كس نمي‌تواند وجود يا نبود آنها را تشخيص دهد و گاهي حتّي خود فرد نيز قادر به تشخيص آن نيست. تنها كسي كه مي‌تواند آن را تشخيص دهد، خداي متعال است كه به ظاهر و باطن افراد آگاهي كامل دارد، چنان‌كه مي‌فرمايد: «وَهُوَ اللهُ فِي السَّمَاوَاتِ وَفِي الأَرْضِ يَعْلَمُ سِرَّكُمْ وَجَهرَكُمْ وَيَعْلَمُ مَا تَكْسِبُونَ»21.

قرآن كريم در مورد گزينش فرد براي پيامبري مي‌فرمايد: (وَإِذَا جَاءتْهُمْ آيَةٌ قَالُواْ لَن نُّؤْمِنَ حَتَّى نُؤْتَى مِثْلَ مَا أُوتِيَ رُسُلُ اللّهِ اللّهُ أَعْلَمُ حَيْثُ يَجْعَلُ رِسَالَتَهُ سَيُصِيبُ الَّذِينَ أَجْرَمُواْ صَغَارٌ عِندَ اللّهِ وَعَذَابٌ شَدِيدٌ بِمَا كَانُواْ يَمْكُرُونَ)22؛ چون آنان را نشانه‌اي آيد، گويند: هرگز ايمان نياوريم تا آنكه همانند آنچه به فرستادگان خدا داده شده است، به ما نيز داده شود. [بگو:] خدا داناتر است كه پيامبري خويش را كجا بنهد. به زودي بدان‌ها كه گناه كردند به سزاي آن نيرنگ‌ها كه مي‌كردند خواري و عذاب سخت از نزد خدا خواهد رسيد.

اين آيه به كساني كه درخواست نزول وحي داشتند، اين‌گونه جواب مي‌دهد: «اللهُ أَعْلَمُ حَيْثُ يَجْعَلُ رِسالَتَه؛ خدا داناتر است كه پيامبري خويش را كجا بنهد». مقصود خداي متعال اين است كه خدا مي‌داند چه كسي شايستگي رسالت دارد.

علّامه طباطبايي مي‌فرمايند:

آية ظاهر در اين است كه موارد در قبول كرامت رسالت، مختلف است و خدا داناتر است به اينكه چه موردي لياقت و اهليّت رسالت را دارد و اين مجرمان مكركننده، اهليّت رسالت و معجزه آوردن را ندارند؛ بلكه برعكس، در نزد خدا خواري و عذابي شديد دارند؛ چون مجرم و مكّارند 23.

همچنين مي‌فرمايند:

رسالت از طهارت ذاتي و صلاحيّت تا چيزهايي نياز دارد كه نفوس مردم ديگر داراي آن نيست، همان‌گونه كه از سخن مشركان كه مي‌گفتند: «لَنْ نُؤْمِنَ حَتَّى نُؤْتى‏ مِثْلَ ما أُوتِيَ رُسُلُ الله» با «اللهُ أَعْلَمُ حَيْثُ يَجْعَلُ رِسالَتَه» جواب مي‌دهد 24.

بنابراين براساس تصريح قرآن، شكّي نيست كه تنها خداي متعال مي‌داند چه كسي شايستگي براي منصب رسالت دارد و تنها خدا فرد را براي رسالت انتخاب مي‌كند. دليل آن، اين است كه تنهاي خداي متعال از اوصاف نفساني انسان‌ها آگاه است و شايستگي آنها را مي‌داند.

اين آيه در مورد امامت نيز قابل تطبيق و جريان است و مي‌توان ادّعا نمود كه تنها خدا مي‌داند چه كسي شايستگي امامت دارد و تنها خدا فرد را براي امامت انتخاب مي‌كند. شاهد آن، روايتي است كه ابي‌بصير نقل مي‌كند. ابي‌بصير مي‌گويد: نزد امام صادق(ع) بودم كه از اوصياء سخن گفتند و من اسماعيل را ياد كردم. امام صادق(ع) فرمودند: «نه اي ابامحمد! سوگند به خدا، اين به ما واگذار نشده است و دست هيچ‌كس نيست جز خداي عزّوجلّ كه يكي پس از يكي را معيّن مي‌كند.25»

به اعتقاد شيعه، امام از طرف خداي متعال نصب مي‌شود 50. مرحوم لاهيجي مي‌فرمايند:

اماميّه چون در امام عصمت را شرط دانند و عقول را راهي نيست به

معرفت عصمت، بنابر آنكه امري است باطني خفي، پس واجب باشد ورود نص بر او مِن عندالله تعالي و مخالفان چون عصمت را شرط ندانند، قايل به وجوب نصّ نباشند.26

از روايات امام رضا(ع) استفاده مي‌شود كه گزينش فرد براي پيامبري و امامت تنها در اختيار خداست. از جملة اين روايات، مي‌توان به موارد زير اشاره كرد:

1. امام رضا(ع) مي‌فرمايند:

«امامت به اين دليل نيست كه امام به سبب كاري از سوي خرد خود نسبت به خود يا به سبب كاري از سوي مردم امام باشد كه در آن، اختيار و برتري دادن و جز آن باشد و البتّه امامت به سبب كاري از سوي خداي متعال دربارة اوست، همان‌گونه كه به ابراهيم(ع) فرمود: «إِنِّي جَاعِلُكَ لِلنَّاسِ إِمَامًا»27 و همان‌گونه كه به داوود(ع) فرمود: «يَا دَاوُودُ إِنَّا جَعَلْنَاكَ خَلِيفَةً فِي الْأَرْضِ»28.

... همان‌گونه كه به فرشتگان دربارة آدم(ع) فرمود: «إِنِّي جَاعِلٌ فِي الأَرْضِ خَلِيفَةً»29، پس امام تنها امام از سوي خداي متعال است.30

2. ايشان در حديث معروف «امامت» بعد از بيان ويژگي‌هاي امام، در چندين مورد اختيار امام به دست مردم را نكوهش نموده و انتخاب امام را از توان آنان بيرون شمرده است؛ مانند آنكه مي‌فرمايد: «پس چگونه مي‌توانند امام را اختيار كنند؟» «فَكَيْفَ لَهُمْ بِاخْتِيَارِ الْإِمَام»31.

افزون بر آن، ايشان بعد از بيان عصمت، تأييد، توفيق و تسديد امام و در امان ماندن ايشان از خطا و لغزش و گناه، ناتواني مردم از انتخاب چنين فردي را به صورت پرسشي مطرح مي‌كنند و مي‌فرمايند:

«آيا مردم مي‌توانند چنين فردي را اختيار كنند؟! يا انتخاب شدة آنان اين گونه است تا او را پيشواي خود سازند؟!» «... فَهَلْ يَقْدِرُونَ عَلَى مِثْلِ هَذَا فَيَخْتَارُوهُ أَوْ يَكُونُ مُخْتَارُهُمْ بِهَذِهِ الصِّفَةِ فَيُقَدِّمُوه»32 سپس خود ايشان جواب مي‌دهند كه «مردم چنين توانايي نداشتند؛ ليكن به گمان خود، امامي را اختيار كردند. به همين خاطر» از حق تجاوز نمودند و كتاب خدا را پشت سر انداختند، گويا كه نمي‌دانند؛ حال آنكه در كتاب خدا هدايت و شفا وجود دارد: «تَعَدَّوْا وَ بَيْتِ اللهِ الْحَقَّ وَ نَبَذُوا كِتابَ اللهِ وَراءَ ظُهُورِهِمْ كَأَنَّهُمْ لا يَعْلَمُونَ وَ فِي كِتَابِ اللهِ الْهُدَى وَ الشِّفَاءُ»33.

سپس امام رضا(ع) دليل روي گرداندن مردم از اختيار و نصب الهي و دليل انتخاب امام توسط خودشان را پيروي از هواهاي نفساني خود بيان مي‌دارند: آن را پشت سر خويش افكندند و از هواهاي خود پيروي نمودند: «فَنَبَذُوهُ وَراءَ ظُهُورِهِمْ وَ اتَّبَعُوا أَهْواءَهُم‏»34.

3. همچنين مي‌فرمايند:

«خداي تبارك و تعالي همواره براي [رهبري] آفريده‌هايش امامان را از فرزندان حسين(ع) از نسل هر امامي انتخاب مي‌كند و براي امامت برمي‌گزيند ... و هرگاه امامي از ايشان از دنيا برود، براي [رهبري] آفريده‌هايش از نسل او امام [ديگري] برمي‌گزيند: «... فَلَمْ يَزَلِ اللهُ تَبَارَكَ وَ تَعَالَى يَخْتَارُهُمْ لِخَلْقِهِ مِنْ وُلْدِ الْحُسَيْنِ (ع) مِنْ عَقِبِ كُلِّ إِمَامٍ يَصْطَفِيهِمْ لِذَلِكَ وَ يَجْتَبِيهِمْ ... كُلَّمَا مَضَى مِنْهُمْ إِمَامٌ نَصَبَ لِخَلْقِهِ مِنْ عَقِبِهِ إِمَاما ...»35.

4. در روايت ديگري مي‌فرمايند:

«به من بگوييد دربارة كسي كه امّت، او را برمي‌گزيند و خليفه منصوب مي‌كند؛ آيا جايز است به او گفته شود «خليفة رسول خدا و از سوي خداي عزّوجلّ»، در حالي كه رسول خدا(ص) او را جانشين خود قرار نداده است؟ پس اگر بگوييد «بله»، ستيزه كرده‌ايد خود مي‌دانيد كه چنين چيزي نبوده است و از روي ستيزه اين حرف را مي‌زنيد و اگر بگوييد، نه حتمي شده كه ابوبكر جانشين رسول خدا نباشد و نيز از سوي خداي عزّوجّل نباشد...36.

3ـ3. حجّت الهي

براساس آيات و روايات كه مطابق با برهان عقلي است، پيامبران و امامان، حجّت الهي هستند. خداي متعال به وسيلة ايشان عذر را براي مردم تمام مي‌كند و مردم با وجود آنان هيچ عذري از جهت ابلاغ معارف و احكام الهي ندارند، همان‌گونه كه مي‌فرمايد: «رُّسُلاً مُّبَشِّرِينَ وَمُنذِرِينَ لِئَلاَّ يَكُونَ لِلنَّاسِ عَلَى اللّهِ حُجَّةٌ بَعْدَ الرُّسُلِ.»37

امام كاظم(ع) مي‌فرمايند: «اي هشام! خداوند براي مردم دو حجّت دارد: حجّت آشكار و حجّت پنهان؛ امّا حجّت آشكار رسولان، پيامبران و امامان هستند و حجّت پنهان، عقل‌ها هستند»38.

در ذيل، به برخي از رواياتي كه از امام رضا(ع) دربارة حجّت بودن پيامبر و امام نقل شده، اشاره مي‌شود:

1. سليمان بن جعفر حميري مي‌گويد: از امام رضا(ع) پرسيدم: آيا زمين بدون حجّت باقي مي‌ماند؟ ايشان فرمودند: «اگر زمين به اندازة چشم زدن از حجّت خالي باشد، اهلش را فرو مي‌برد 39.» در اين روايت، حجّت هم شامل پيامبر مي‌شود و هم شامل امام.

2. امام رضا(ع) مي‌فرمايند:

«زمين از حجّتي از آنان [ائمه(ع)] در هر عصر و زمان و هر وقتي از اوقات خالي نمي‌ماند»40.

3. امام رضا(ع) از امام صادق(ع) نقل مي‌كنند كه فرمودند:

«حجّت خدا بر خلقش تمام نشود، مگر با وجود امام تا شناخته شود 41.»

4. امام رضا(ع) مي‌فرمايند:

«و هرگاه امامي از ايشان از دنيا برود، براي آفريده‌هايش از نسل او امامي برمي‌گزيند كه نشانة روشن و هدايتگر نوراني و امام استوار و حجّت دانا باشد و از اماماني باشد كه با حقّ هدايت مي‌كنند و به حق و عدالت حكم مي‌كنند [و از] حجّت‌هاي الهي و دعوت‌كننده‌هاي خدا و ... باشد: «... كُلَّمَا مَضَى مِنْهُمْ إِمَامٌ نَصَبَ عَزّوَجَلَّ لِخَلْقِهِ مِنْ عَقِبِهِ إِمَاماً عَلَماً بَيِّناً وَ هَادِياً مُنِيراً وَ إِمَاماً قَيِّماً وَ حُجَّةً عَالِماً أَئِمَّةً مِنَ اللهِ يَهْدُونَ بِالْحَقِّ وَ بِهِ يَعْدِلُونَ حُجَجُ اللهِ وَ دُعَاتُهُ و...»42.

5. همچنين در مورد امام مي‌فرمايند:

«امام، حجّت بالغه است: «و الحجة البالغة»43.

6. امام رضا(ع) يكي از آثار معصوم بودن امام از خطاها و لغزش‌ها را حجّت بودن امام بر بندگان خداوند و شاهد خداوند بودن بر بندگان الهي بيان مي‌كنند و مي‌فرمايند: «... هُوَ مَعْصُومٌ مُؤَيَّدٌ مُوَفَّقٌ مُسَدَّدٌ قَدْ أَمِنَ الْخَطَايَا وَ الزَّلَلَ وَ الْعِثَارَ وَ خَصَّهُ اللَّهُ بِذَلِكَ لِيَكُونَ حُجَّتَهُ عَلَى عِبَادِهِ وَ شَاهِدَهُ عَلَى خَلْقِه‏ ...»⁴⁴ امام معصوم، تأييد شده و تسديد شده است و از خطاها و لغزش‌ها در امان است. خداوند او را به اين ويژگي اختصاص داده تا حجّت بر بندگانش باشد و شاهد او بر آفريده‌هايش... .

خلافت الهي

بر اساس آيات و روايات، پيامبر و امام، خليفه و جانشين خدا در روي زمين است. خداي متعال به فرشتگان اعلام كرد كه مي‌خواهد جانشيني قرار دهد: «وَإِذْ قَالَ رَبُّكَ لِلْمَلاَئِكَةِ إِنِّي جَاعِلٌ فِي الأَرْضِ خَلِيفَةً»45.

خلافت همان‌گونه كه از نام آن پيداست، تمام نمي‌شود؛ مگر به اينكه خليفه نمايشگر مستخلف باشد، و تمامي شئون وجودي و آثار و احكام و تدابير او را حكايت كند، البتّه آن شئون و آثار و احكام و تدابيري كه به دليل تأمين آنها خليفه و جانشين براي خود معيّن كرده. خداي سبحان كه مستخلف اين خليفه است، در وجودش مسمّا به اسماء حسني، متصف به صفات عليايي از صفات جمال و جلال است و در ذاتش منزّه از هر نقصي و در فعلش مقدّس از هر شرّ و فسادي است جلّت عظمته 46.

از اين آيه و آيات پس از آن، دو نكتة اساسي استفاده مي‌شود:

1. منظور از خلافت، جانشيني خدا در زمين بوده است.

2. خلافت مزبور اختصاصي به شخص حضرت آدم(ع) ندارد؛ بلكه فرزندان او نيز در اين مقام با او مشتركند. دليل و مؤيّد اين عموميّت خلافت، آيات ذيل است:

ـ «إِذْ جَعَلَكُمْ خُلَفَاء مِن بَعْدِ قَوْمِ نُوحٍ؛47 كه شما را بعد از قوم نوح خليفه‌ها كرد».

ـ «ثُمَّ جَعَلْنَاكُمْ خَلاَئِفَ فِي الأَرْضِ 48؛ و سپس شما را خليفه‌ها در زمين كرديم».

ـ «وَيَجْعَلُكُمْ خُلَفَاء الْأَرْضِ 49؛ و شما را خليفه‌ها در زمين كند 50».

بنابراين، از اين آيه استفاده مي‌شود كه جانشيني الهي اختصاص به حضرت آدم(ع) ندارد و پس از ايشان انسان‌هاي ديگر نيز اين مقام را دارند. حال سخن در اين است كه چه كساني به اين منزلت مي‌رسند؟ از برخي روايات امام رضا(ع) استفاده مي‌شود پيامبران و امامان داراي مقام خلافت الهي در روي زمين هستند:

1. امام رضا(ع) در يكي از پاسخ‌هاي خود به عليّ بن محمّد بن جهم كه آيات گوناگوني دربارة شبهاتي نسبت به عصمت پيامبران مطرح نمود، فرمود:

«به راستي خداوند آدم را حجّت در روي زمينش و جانشين در بلادش قرار داد و او را بري بهشت نيافريده بود... 51.»

2. امام رضا(ع) از رسول خدا(ص) نقل مي‌كنند كه خطاب به حضرت علي(ع) فرمودند: ... «البتّه تو جانشين خدا بر بندگانش هستي... 52.»

3. همچنين مي‌فرمايند: «امامان، جانشينان خداوند در روي زمين هستند 53.»

4. در حديثي مي‌فرمايند: «امامت مقام پيغمبران، ميراث اوصياء، خلافت الهي، جانشيني رسول خدا(ص) و ... است 54.»

عصمت

يكي از ويژگي‌هاي پيامبر كه در امام نيز وجود دارد، عصمت است. عصمت در لغت از ريشة «عصم» به معناي «بازداشتن 55 و امساك 56» است و «عصمت» به اين معناست كه خداوند بنده‌اش را بازدارد از بدي كه در آن واقع شود 57.

«عصمت» در اصطلاح متكلّمان عبارت است از: نيرويي كه انسان را از انجام دادن معصيت و واقع شدن در خطا باز مي‌دارد 58. البتّه منظور از معصوم بودن پيامبران يا بعضي از انسان‌هاي ديگر تنها عدم ارتكاب گناه نيست؛ زيرا ممكن است يك فرد عادي هم مرتكب گناه نشود (مثلاً، به دليل كوتاهي عمر)، بلكه منظور اين است كه شخص، داراي ملكه نيرومندي باشد كه در سخت‌ترين شرايط هم او را از ارتكاب گناه باز دارد 59.

از ديدگاه شيعه، پيامبران از آغاز تولّد تا پايان عمر از همة گناهان، اعمّ از كبيره و صغيره، معصومند و حتّي از روي سهو نسيان هم گناهي از ايشان سر نمي‌زند 60. علّامه حلّي مي‌فرمايند: همة اماميّه عقيده دارند كه پيامبران از گناهان كبيره و صغيره معصوم و از معاصر منزّه‌اند، چه پيش از نبوّت و چه پس از آن، چه از روي عمد و چه از روي نسيان، و از هر رذيله و منقصت و هر چيزي كه بر خواري و زبوني دلالت كند 61.

دليل اشتراط عصمت آن است كه با نافرماني پيامبر، وثوق و اعتماد از اعمال پيامبر از بين مي‌برد 62. افزون بر آن، هرگاه فردي در خلوت گناهي انجام دهد و كسي هم متوجّه نشود، چگونه مي‌تواند واسطة

ميان مردم و خدا در هدايت مردم باشد و مردم را به ترك گناه سفارش كند؟ چقدر سخن چنين فردي در ديگران تأثير دارد؟ آيا وي به گفتة خود از عمق جان عقيده دارد؟ اگر عقيده دارد، چرا گناه مي‌كند؟ و اگر عقيده ندارد، چگونه ديگران را به آن دعوت مي‌كند؟

بيشتر اهل سنّت نه تنها عصمت را شرط امام نمي‌دانند 63؛ بلكه عدالت به معناي گناه نكردن يا ستم نكردن را نيز شرط نمي‌دانند و تصريح مي‌كنند كه امام با فسق و ظلم از امامت خلع نمي‌شود. باقلاني مي‌گويد:

جمهور از اهل اثبات و حديث گفته‌اند: امام با فسق و ظلم به خاطر غصب اموال و ... خلع نمي‌شود.64 همچنين بيشتر اهل سنّت عقيده دارند پيروي از امام تا زماني كه با حكم شرع مخالفت نكند، واجب است، چه امام عادل باشد و چه جائر 65. البتّه برخي از اهل سنّت عدالت را شرط امام مي‌دانند.66

مبناي اختلاف ميان شيعه و اهل سنّت را بايد در تعريف «امامت» جست. شيعه بر اساس آنكه امامت را ادامة رسالت مي‌داند، عدالت در بالاترين مرتبه (عصمت) را شرط مي‌داند و اهل سنّت، چون سطح امامت را تنزّل مي‌دهد و آن را در حدّ حكومت ظاهري مي‌داند، امام را از افراد عادي تلقّي مي‌كند يا عدالت (حتّي در مرتبة گناه نكردن يا ستم نكردن) را شرط نمي‌داند يا در حدّ اندك شرط مي‌داند.

برخي از روايات نقل شده از امام رضا(ع) كه بر عصمت پيامبر و امام دلالت دارند، عبارتند از:

1. عليّ بن محمد بن جهم و مأمون شبهاتي دربارة عصمت پيامبران مطرح كردند و امام(ع) به آنها جواب دادند. عليّ بن محمد بن جهم به امام رضا(ع) گفتند:

آيا شما به عصمت پيامبران عقيده داريد؟

امام رضا(ع) فرمودند: بله.

سپس علي بن محمد بن جهم آيات گوناگوني دربارة شبهاتي نسبت به عصمت پيامبران مطرح مي‌كند و امام رضا(ع) پاسخ آنها را مي‌دهند 67. امام رضا(ع) در آغاز خطابه به او مي‌فرمايند:

كتاب خدا را با رأيت تأويل مكن. خداوند عزّوجلّ فرموده است: «وَمَا يَعْلَمُ تَأْوِيلَهُ إِلاَّ الله وَالرَّاسِخُونَ فِي الْعِلْمِ 68»... 69.

بر اساس حديث ديگر، مأمون به امام رضا(ع) مي‌گويد:

آيا شما به عصمت پيامبران عقيده داريد؟

امام رضا(ع) مي‌فرمايند: «بله». سپس مأمون آيات فراواني دربارة شبهاتي نسبت به عصمت پيامبران مطرح مي‌كند و امام رضا(ع) پاسخ آنها را مي‌دهند.70

2. امام رضا(ع) مي‌فرمايند:

«خداي عزّوجلّ اطاعت كسي را كه مي‌داند او انسان‌ها را گمراه و اغوا مي‌كند، واجب نمي‌شمارد... 71.»

3. ايشان در حضور شيعيان، متكلّمان و دانشمندان «كوفه» كه در ميان آنان دانشمندان يهود و نصارا نيز حضور داشتند، فرمودند:

بدانيد امام بعد از محمّد(ص) تنها كسي است كه برنامه‌هاي او را تداوم بخشد، هنگامي كه امر (امامت) به او مي‌رسد و امامت تنها شايستة كسي است كه بر تمام امّت‌ها به وسيلة برهان بر امامت احتجاج كند.

رأس الجالوت گفت:

«نشانة چنين امامي چيست؟ امام رضا(ع) فرمودند: به تورات و انجيل و زبور و قرآن حكيم آگاه باشد و براي اهل تورات با تورات خودشان و براي اهل انجيل با انجيل خودشان و براي اهل قرآن با قرآن خودشان حجّت آورد و دانا به همة زبان‌ها باشد؛ حتّي يك زبان بر او پنهان نباشد و به هر قومي با زبان خودشان برهان آورد و افزون بر همة اين ويژگي‌ها، باتقوا و پاكيزه از هر آلودگي و پاك از هر عيبي، عدالت‌پيشه، باانصاف، حكيم، مهربان، باگذشت، پرمحبّت، راستگو، نيكوكار، خيرخواه، امين، درستكار و مدبّر باشد»72.

4. امام رضا(ع) در تعريف امام اين اوصاف را به كار مي‌برند:

«امام از همة گناهان پاك شده است و از همة عيب‌ها بركنار است: «الْإِمَامُ الْمُطَهَّرُ مِنَ الذُّنُوبِ الْمُبَرَّأُ عَنَ الْعُيُوب‏.»⁷³ كانون قداست و پاكي و پرستش و زهد و علم و عبادت است: «مَعْدِنُ الْقُدْسِ وَ الطَّهَارَةِ وَ النُّسُكِ وَ الزَّهَادَةِ وَ الْعِلْمِ وَ الْعِبَادَة»74 امام معصوم است، تأييد شده، توفيق‌يافته، استوار گشته، از هر گونه خطا و لغزش و افتادني در امان است: «وَ هُوَ مَعْصُومٌ مُؤَيَّدٌ مُوَفَّقٌ مُسَدَّدٌ قَدْ أَمِنَ الْخَطَايَا وَ الزَّلَلَ وَ الْعِثَار»75.

5. امام رضا(ع) مي‌فرمايند:

«تنها امام از سوي خداي متعال است و به اين سبب امام است كه خدا او را در آغاز آفرينش برگزيده و در نسب شرافت داده و در منشأ، پاك و در آينده معصوم است...»76.

6ـ3. علم الهي

از آيات و روايات استفاده مي‌شود كه پيامبر علم الهي دارند و علوم آنان به امامان معصوم(ع) انتقال يافته است. خداي متعال در آية 31 سورة «بقره» از ياد دادن اسماي الهي به حضرت آدم(ع) گزارش مي‌دهد و مي‌فرمايد: «وَ عَلَّمَ آدَمَ الْأَسْماءَ كُلَّها».

منظور از «الاسماء» مسمَّيات اسماء، يعني خود موجودات است و با توجّه به اينكه «الاسماء» جمع محلّي به ال است، استفاده مي‌شود كه حضرت آدم(ع) دانا به حقيقت همة موجودات بود 77. اين علم اختصاص به حضرت آدم(ع) نداشت؛ بلكه خداي متعال اين علم را در انسان‌ها به وديعه سپرده، به گونه‌اي كه آثار آن، به تدريج و به طور دائم، از اين نوع موجود سر بزند و هر وقت انسان به راه راست هدايت شود، انسان بتواند آن وديعه را از قوّه به فعليت درآورد 78. بنابراين افرادي كه شايستگي پيامبري داشته باشند، از اين علم بهره‌مند مي‌شوند، همان‌گونه كه از روايات استفاده مي‌شود، علمي كه با حضرت آدم(ع) فرود آمد، بالا نرفت و به ارث منتقل مي‌شود و ائمه(ع) نيز آن علم را از يكديگر به ارث مي‌برند 79.

برخي از رواياتي كه از امام رضا(ع) درباره علم پيامبر و امام نقل شده، چنين است:

1. امام رضا(ع) مي‌فرمايند:

«به راستي خداوند پيامبران و امامان(ع) را موفّق مي‌كند و از مخزون علم و حكمتش به آنان مي‌دهد چيزي [علمي] را كه به غير آنان نمي‌دهد. پس علم آنان فوق هر علم اهل زمانشان است»80.

2. امام رضا(ع) از پدرشان از امام صادق(ع) نقل مي‌كنند كه فرمودند: «براي خداوند عزّوجلّ علم مخزون مكنوني است كه نمي‌داند آن را جز او. از آن علم، «بداء» است و علمي كه به فرشتگان و پيامبرانش ياد داده است. پس علماي از اهل‌بيت پيامبرمان آن را مي‌دانند»81.

3. امام رضا(ع) به عبدالله بن جندب نوشتند: «امّا بعد، به راستي محمد(ص) امين خدا بود، در خلقش و چون وفات كرد ما خانواده وارثانش بوديم و ما امناي خداييم در زمين خدا. نزد ماست علم بلاها و مرگ و ميرها و انساب عرب و علم پيدايش اسلام (يا زايش بر اسلام) نزد ماست و به راستي ما هر مردي را ببينيم مي‌شناسيم كه از روي حقيقت مؤمن است يا منافق. شيعيان ما به نام خودشان و پدرشان ثبت شده‌اند، خدا از ما و آنها تعهّد گرفته است. شيعيان ما از سرچشمة ما آب نوشند و به راه ما مي‌روند. جز ما و آنها كسي در كيش اسلام نيست. ما نجيب و ناجي هستيم و ما بازماندگان پيغمبرانيم و ما زادگاه اوصياييم و ما برگزيده شده در كتاب خداي عزّوجلّ هستيم. ما از همة مردم به كتاب خدا شايسته‌تريم و ما از همة مردم به رسول خدا نزديك‌تريم»82.

از اين روايت استفاده مي‌شود كه اهل بيت(ع) پس از رسول خدا(ص) وارثان ايشان هستند و روشن است كه يكي از ابعاد مهمّ وراثت، وراثت علمي است كه در جمله‌هاي بعدي آن را تفسير مي‌كند و مي‌فرمايد: «علم بلاها و مرگ و ميرها و انساب عرب و ... نزد ماست...» همچنين در ادامه، اهل بيت(ع) را بازماندگان پيغمبران معرفي مي‌كند: «وَ نَحْنُ اِفراطُ الاَنبياء» و روشن است كه يكي از جلوه‌هاي بارز وراثت پيامبران، وراثت علمي آنهاست.

4. امام رضا(ع) علم را يكي از نشانه‌هاي امام مي‌شمارند: «دلالت امام در دو ويژگي است: علم و استجابت دعا...»83.

7ـ3. لازم‌الاطاعه بودن

براساس ادلّة فراوان، همه وظيفه دارند از پيامبر 84 و امام 85 اطاعت كنند و هيچ عذري براي مخالفت با آنها ندارند. در روايات نقل شده از امام رضا(ع) نيز لازم‌الاطاعه بودن پيامبر و امام بيان شده است كه برخي از آنها عبارتند از:

1. امام رضا(ع) مي‌فرمايد:

«خداوند تبارك و تعالي پيامبرش محمّد(ص) را بر همة آفريده‌هايش از پيامبران و فرشتگان برتري داد و طاعت او را طاعت خود و پيروي از او را پيروي از خود قرار داد و زيارت او در دنيا و آخرت را زيارت خود قرار داد و فرمود: «مَّنْ يُطِعِ الرَّسُولَ فَقَدْ أَطَاعَ الله»86 و فرمود: «إِنَّ الَّذِينَ يُبَايِعُونَكَ إِنَّمَا يُبَايِعُونَ الله يَدُ اللهِ فَوْقَ أَيْدِيهِمْ»87 .88

در اين روايت، طاعت رسول اكرم(ص) طاعت خداي متعال ذكر و به آية «مَنْ يُطِعِ الرَّسُولَ فَقَدْ أَطاعَ الله‏» استدلال كرده‌اند. با توجّه به آيات ديگر، مانند «وَمَا أَرْسَلْنَا مِن رَّسُولٍ إِلاَّ لِيُطَاعَ بِإِذْنِ الله»89

اطاعت و لزوم آن، اختصاص به شخص رسول اكرم(ص) ندارد و شامل همة پيامبران نسبت به مردم عصر خود مي‌شود.

2. محمّد بن زيد طبري مي‌گويد:

من در خراسان بالاي سر امام رضا(ع) ايستاده به خدمت بودم و جمعي از بني‌هاشم كه اسحاق‌ بن موسي بن عيسي عبّاسي همراه آنها بود، در حضور ايشان بودند. آن حضرت فرمود: «اي اسحاق! به من خبر رسيده كه مردم مي‌گويند: ما عقيده داريم كه همة مردم بنده‌هاي ما هستند، نه، سوگند بدان خويشي و قرابتي كه با رسول خدا(ص) دارم، من هرگز چنين چيزي نگفتم، و از پدران خود هم نشنيدم و به من نرسيده است كه يكي از نياكان من چنين گفته باشد؛ ولي من مي‌گويم كه مردم بندگان ما هستند، در اينكه اطاعت ما بر آنها واجب است و در دين، پيرو ما هستند، بايد حاضران به غايبان برسانند.90»

3. معمّر بن خلّاد نقل مي‌كند: مردي پارسي به امام رضا(ع) گفت: اطاعت از شما واجب است؟ امام(ع) فرمودند: «بله». او گفت: مانند اطاعت عليّ بن ابي‌طالب(ع)؟ امام رضا(ع) فرمودند: «بله».

پي‌نوشت‌ها: