خلیل الرّحمان

درنگی در آیة امامت ابراهیم (ع)

سیدموسی صدر

برخی از معارف و آموزه‌های «قرآن كريم» به ظاهر ساده و آسان می‌نمايد؛ امّا درك و فهم حقيقت آن، تأمّل و ژرف‌نگری زيادی می‏طلبد.

يكی از آن آموزه‏ها، موضوع امامت حضرت ابراهيم(ع) است. قرآن كريم اين حقيقت را به صراحت و وضوح بيان می‏كند كه حضرت ابراهيم(ع) پس از آزمايش‏ها و امتحان‏های فراوان و متعدّد به مقام امامت برگزيده شد:

«وَ إِذِ ابْتَلی‏ إِبْراهيمَ رَبُّهُ بِكَلِماتٍ فَأَتَمَّهُنَّ قالَ إِنِّي جاعِلُكَ لِلنَّاسِ إِماماً قالَ وَ مِنْ ذُرِّيَّتي‏ قالَ لا يَنالُ عَهْدِي الظَّالِمين‏‏؛ (بقره/ 124)

(به خاطر آوريد) هنگامی كه خداوند ابراهيم را با وسايل گوناگونی آزمود و او به خوبی از عهدة اين آزمايش‏ها برآمد. خداوند به او فرمود: من تو را امام و پيشوای مردم قرار

دادم. ابراهيم عرض كرد: از دودمان من نيز امامانی قرار بده. خداوند فرمود: پيمان من به ستمكاران نمی‏رسد.»

با توجّه به اينكه اتمام و پايان اين آزمايش‏ها در اواخر عمر حضرت ابراهيم(ع) بوده است و اعطای مقام امامت در زمانی صورت گرفته كه ابراهيم(ع) پيامبر بوده است، اين پرسش مطرح می‏شود كه مقام امامت چگونه مقام و منصبی است كه ابراهيم به رغم نبوّت و پيامبری‌اش، فاقد آن بوده و سپس بدان نائل شده است؟

پاسخ بدين پرسش به ظاهر ساده، شاید دشوار به نظر آید؛ زيرا نبوّت و پيامبری، خود نوعی امامت يا دستِ‌كم متضمّن امامت است.

چگونه ممكن است پيامبر در بخش عمدة دورة نبوّت و پيامبري‌اش، فاقد مقام امامت باشد و سپس بدان دست يابد؟!

همين دشواری باعث گرديده است كه بسياری از مفسّران تفسير آية يادشده را بگذارند و بگذرند و تعدادی نيز كه دربارة آن سخن گفته‏اند، ديدگاه‏ها و نظريّات متفاوت و متضادّی را اظهار كرده‏اند.

در اين نوشتار نخست تلاش می‏كنيم به ديدگاه‏های مطرح شده راجع به مفهوم و معنای امامت در آية بالا بپردازيم. سپس، به برداشتی كه خود بدان رسيده‏ايم و گمان می‏كنيم كه با ساير آيات و نيز روايات دربارة امامت سازگارتر است، اشاره نماييم.

امامت ابراهيم(ع) در نگاه مفسّران

همان‌گونه كه اشاره شد، مفسّران در معنای امامت ابراهيم(ع) ديدگاه‏های متفاوتی دارند. در اينجا به صورت فشرده و گذرا به بررسی اين ديدگاه‏ها می‏پردازيم.

(1)

امامت = نبوّت

بسياری از مفسّران اهل سنّت، امامت را در آيه به معنای نبوّت گرفته‏اند؛ بدين صورت كه نخست امامت را به لحاظ مفهوم لغوی به مقتدا و پيشوا بودن تعريف می‏كنند. آنگاه در مورد ابراهيم(ع) آن را به معنای پيشوای دينی يا پيشوا در دين می‏گيرند و آن را مترادف با نبوّت می‏شمارند.

مراغی در اين مورد می‏گويد:

قالَ إِنِّي جاعِلُكَ لِلنَّاسِ إِماماً. ای إِنِّي جاعِلُكَ لِلنَّاسِ رَسُولاً يؤتم بك و يقتدی بهديك الی يوم القيامة فَدَعَا النَّاس َ إِلَی الحنفية السمحة وهی الايمان باللَّه و توحيده و البرائة من الشرك...؛1

گفت تو را امام و پيشوای مردم قرار دادم. يعنی تو را برای مردم پيامبر قرار دادم كه به تو اقتدا كنند و از هدايتت تا روز قيامت پيروی نمايند و ابراهيم نيز مردم را به دين آسان حنيف كه عبارت است از ايمان به خدا و يگانگی‏اش و برائت از شرك، فراخواند.

قاسمی در «محاسن التّأويل» می‏نويسد:

مقصود از عهد در آيه، همان امامت مورد درخواست است و آيا اين جز همان امامت در دين كه نبوّت است و فرزندان ظالم ابراهيم از آن محرومند، می‏باشد؟... پس آشكار شد كه مراد از عهد همان امامت در دين است؛ فقط.2

فخر رازی می‏گويد:

اهل تحقیق می‌گویند مراد از امام در این آیه، همان نبی است و دلالت بر آن وجه می‌کند.3

همچنين آلوسی می‏نويسد:

اين ديدگاه به رغم مقبوليّتش نزد اهل سنّت، بر يك پيش فرض غلط استوار است و آن اينكه ابراهيم(ع) قبل از اعطای امامت، پيامبر نبوده است؛ در حالی كه از يك سو آزمايش‏ها و امتحانات ابراهيم(ع) از دورة جوانی (در آتش افكنده شدن) تا كهنسالی (ذبح اسماعيل(ع)) ادامه داشته است.4

از سوی ديگر، آيه به صراحت می‏گويد كه جعل امامت بعد از اتمام و پايان رساندن آزمايش‏ها صورت گرفته است. نتيجه آن می‏شود كه اگر امامت همان نبوّت باشد، بايد ابراهيم در دورة كهولت و پيری به پيامبری رسيده باشد!!! و اين چيزی است كه هيچ مسلمانی نمی‏پذيرد.

فخر رازی با توجّه به همين اشكال می‏گويد:

چون خداوند می‏دانست كه ابراهيم اين آزمايش‏ها را پس از پيامبری اش با موفّقيت سپری می‏كند، از اين‌رو پيشاپيش به او مقام نبوّت داد.5

معنای اين سخن آن است كه فعل ماضی «اتمّهنّ» به معنای فعل مضارع «يتمّهنّ» است واين توجيهی است كه هيچ مبنای معقولی ندارد.

گذشته از اين، بر اساس اين نظريّه جای اين پرسش است كه چرا خداوند به جای نبوّت، امامت، تعبير كرد؟ يعنی اگر مقصود از امامت نبوّت بود، بايد می‏فرمود: انّی جاعلك نبيّاً.

(2)

امامت= رهبری سياسی

برخی مفسّران، امامت ابراهيم(ع) را به معنای زعامت و رهبری سياسی، اجتماعی گرفته‏اند و بر اين باورند كه ابراهيم(ع) پيش از ابتلا، پيامبر بود؛ امّا تدبير و مديريت امور جامعه از قبيل تأديب جنايتكاران، اقامة حدود، جمع آوری ماليات،

دفاع در مقابل دشمن و... را به عهده نداشت. پس از پايان آزمايش‏ها، خداوند اين منصب را به او عطا فرمود.

اين نظريّه را می‏توان از «مجمع البيان» طبرسی به دست آورد؛ زيرا مرحوم طبرسی نخست می‏گويد: امامت به معنای مقتدائی و پيشوائی است، آنگاه پيشوائی را به دو قسم تقسيم می‏كند:

1. پيشوایی در گفتار و رفتار

2. رهبری و تدبير امور جامعه

سپس می‏گويد:

معنای نخست ملازم نبوّت است و هر پيامبری، پيشوا در گفتار و رفتار نيز است. امّا معنای دوم ملازم نبوّت نيست؛ ممكن است پيامبر باشد، امّا منصب زعامت و رهبری سياسی و اجتماعی را نداشته باشد.

بعد می‏گويد:

چون اسم فاعل «جاعل» متضمّن زمان حال يا آينده است و نه گذشته و گرنه عمل نمی‏كرد و «اماماً» را نصب نمی‏داد، پس جعل امامت در گذشته نبوده. از سوی ديگر، ابراهيم(ع) قبل از آزمايش‏ها و جعل امامت، پيامبر بوده است.

نتيجه اين می‏شود كه اين منصب پيشوایی به معنای نخست كه ملازم با نبوّت و پيامبری است، نمی‏باشد؛ بلكه به معنای دوم، يعنی زعامت و رهبری سياسی است.6

بلاغی نيز در تفسير «آلاء الرّحمن»، همين نظريّه را پذيرفته است.7

اين تفسير نيز با واقعيت سازگار نمی‏نمايد؛ زيرا در تاريخ و نيز در قرآن هيچ نشانه‏ای از حكومت و زعامت ابراهيم(ع) مطرح نشده است. اگر چنانچه امامت ابراهيم(ع) به معنای رهبری سياسی و اجتماعی وی باشد، بايد گزارشی هر چند كوتاه از اين پديده در تاريخ زندگی ابراهيم(ع) به چشم بخورد؛ در حالي‌كه نه در تاريخ و نه در آيات قرآن چنين گزارشی نيامده است.

گذشته از اينكه بر پاية اين ديدگاه، مقصود از «ناس» مردم زمان ابراهيم(ع) خواهد بود و اين مخالف اطلاق است.

(3)

امامت = پيشوائی پيامبران

بعضی از مفسّران، امامت ابراهيم(ع) را به معنای پيشوایی وی نسبت به انبيا غير اولوالعزم می‏داند و بر اين باور است كه امامت پيامبران سه سطح دارد:

يكی امامت نسبت به مردم عادّی كه در اين سطح، تمام انبيا امامند.

دوم، امامت بر مردم و پيامبران غير اولوالعزم كه اين سطح از امامت، ويژة پيامبران اولوالعزم است و امامت ابراهيم(ع) از اين گونه می‏باشد.

سوم امامت بر مردم و تمام انبيا چه اولوالعزم و چه غير اولوالعزم كه اين درجه از امامت، ويژة پيامبر اکرم(ص) است؛ به دليل اينكه تمام پيامبران وظيفه داشتند به پيامبری و نبوّت پيامبر اکرم(ص) ايمان بياورند و به آن تن دهند.

«وَ إِذْ أَخَذَ اللَّهُ ميثاقَ النَّبِيِّينَ لَما آتَيْتُكُمْ مِنْ كِتابٍ وَ حِكْمَةٍ ثُمَّ جاءَكُمْ رَسُولٌ مُصَدِّقٌ لِما مَعَكُمْ لَتُؤْمِنُنَّ بِهِ وَ لَتَنْصُرُنَّهُ قالَ أَ أَقْرَرْتُمْ وَ أَخَذْتُمْ عَلی‏ ذلِكُمْ إِصْري قالُوا أَقْرَرْنا قالَ فَاشْهَدُوا وَ أَنَا مَعَكُمْ مِنَ الشَّاهِدين؛8

و [به خاطر بياوريد] هنگامی را كه خداوند، از پيامبران [و پيروان آنها]،پيمان مؤكّد گرفت كه هرگاه كتاب و دانش به شما دادم و سپس پيامبری به سوی شما آمد كه آنچه را با شماست تصديق می‏كند، به او ايمان بياوريد و او را ياری كنيد! سپس [خداوند] به آنها گفت: «آيا به اين موضوع، اقرار داريد؟ و بر آن، پيمان مؤكّد بستيد؟» گفتند: «[آری] اقرار داريم!» [خداوند به آنها] گفت: «پس گواه باشيد! و من نيز با شما از گواهانم.»

بنابراين، با توجّه به اينكه ابراهيم(ع) قبل از نيل به مقام امامت، پيامبر بوده است، پس مقصود از امامت، سطح نخست نيست. از سوی ديگر، با توجّه به آية بالا كه همة پيامبران مأمور به پذيرش پيامبری پيامبر اکرم(ص) بوده‏اند، امامت ابراهيم(ع) از گونة سطح سوم هم نيست. پس ناگزير بايد از گونة دوم باشد.

دكتر صادقی می‏گويد:

از آنجا كه امامت در مورد ابراهيم(ع) بعد از مقام عبوديّت، نبوّت، رسالت و خلّت بوده است، زیرا آن حضرت همة اين مراحل را يكی پس از ديگری گذرانده بود، ناگزير بايد مقصود از آن، امامت ميان پيامبران باشد نه مردم عادی فقط. چون امامت ميان مردم را قبلاً داشته است.9

اين نظريّه نيز از جهات گوناگون خدشه‏پذير است. نخست اينكه با ظاهر آيه نمی‏سازد؛ زیرا در آيه «ناس» آمده است و اين،ظهور در همة مردم دارد و نه خصوص انبيا.

و ثانياً امامت بر انبيا به ويژه با قيد غير اولواالعزم كه مفسّر بر آن تأكيد دارد، معنایی جز پيشوائی و سلطة شريعت ندارد و اين بدان معناست كه امامت ابراهيم(ع) همان حاكميت شريعت وی تا زمان شريعت موسی(ع) است و اين، از يك سو با ظاهر آيه ناسازگار است؛ زیرا آيه، امامت را به خود ابراهيم(ع) نسبت می‏دهد، در صورتی كه بر پاية اين تفسير، بايد به شريعت نسبت داده شود.

از سوی ديگر، باعث محدوديت امامت ابراهيم(ع) برای يك دورة خاص، يعنی تا زمان حضرت موسی(ع) می‏گردد. امری كه هم با اطلاق واژة «ناس» و هم با مقام امتنان كه آيه در آن قرار دارد، نمی‏سازد.

(4)

امامت= راهنمائی باطنی

علّامه طباطبائی، مفسّر «الميزان» بر اين باور است كه امامت در آية ياد شده به معنای هدايت باطنی انسان‏هاست.

بر پاية اين ديدگاه، حضرت ابراهيم(ع) تا قبل از جعل امامت، تنها هدايتگر و راهنمای انسان‌ها بر اساس شريعت و دين بود؛ امّا پس از آن، جلودار جان‌ها و دل‌های انسان‌ها به سوی حق و مقامات معنوی گرديد كه با تصرّف تكوينی، آنها رابه مقامات شايسته‏شان می‏رساند،10 منطق و استدلالی كه اين نظريّه بر آن استوار است، مركّب از چند مقدّمه می‏باشد:

1. در آيات قرآن، امامت همراه و ملازم هدايت معرّفی شده است:

«والّذی نجده فی كلامه تعالی انّه كلّما تعرض لمعنی الامامة تعرض معها للهداية تعرّض التفسير قال تعالی فی قصص ابراهيم(ع): «وَ وَهَبْنا لَهُ إِسْحاقَ وَ يَعْقُوبَ نافِلَةً وَ كُلاًّ جَعَلْنا صالِحين‏. وَ جَعَلْناهُمْ أَئِمَّةً يَهْدُونَ بِأَمْرِنا»11 و قال سبحانه: «وَ جَعَلْنا مِنْهُمْ أَئِمَّةً يَهْدُونَ بِأَمْرِنا لَمَّا صَبَرُوا وَ كانُوا بِآياتِنا يُوقِنُون‏»12

2. هدايت ياد شده در آيات، مطلق نيست؛ بلكه مقيّد به «امر الهی» گرديده و اين بدان معناست كه هدايتگری امام به وسيلة امری الهی صورت می‏گيرد.

3. مقصود از «امر الهی» امر و فرمان تشريعی نيست؛ بلكه فرمان تكوينی است كه در آية «إِنَّما أَمْرُهُ إِذا أَرادَ شَيْئاً أَنْ يَقُولَ لَهُ كُنْ فَيَكُونُ»13 معرفی گرديده است.

دليل بر اين مطلب، آن است كه امامت مستلزم هدايت‌گری است. پس جعل امامت برای ابراهيم(ع) سبب اعطای مقام هدايتگری به وی خواهد بود و از آنجا كه ابراهيم(ع) قبل از امامت، به لحاظ نبوّت و پيامبري‌اش مقام هدايتگری به معنای ارائة طريق داشته است، ناگزير هدايتگری ناشی از امامت به معنای ارائة طريق نيست؛ بلكه مفهوم رسیدن به مطلوب دارد.

از سوی ديگر، رسیدن به مطلوب، نوعی تصرّف تكوينی در نفوس، جهت سير دادن آنان به سوی كمال است. پس مقصود از «امر الهی» كه سبب اين هدايت و تصرّف است، بايد فرمان ايجادی و تكوينی باشد.

4. فرمان تكوينی الهی كه منشأ تسلّط و تصرّف در نفوس انسان‌ها می‏شود، چيزی جز فيوضات معنوی و مقامات باطنی نيست كه امام و هدايتگر نخست بدان‌ها نائل می‏شود. سپس از طريق او به نفوس و جان‌های ديگران سرايت می‏كند.

نتيجة چهار مقدّمة بالا اين است كه كسی كه به مقام امامت نائل می‏شود، در حقيقت به مقام و مرتبة تسلّط و تصرّف بر جان‌ها می‏رسد و روح و دل انسان‌ها را به سمت كمالات سوق مي‌دهد. پس امامت ابراهيم(ع) به معنای هدايت باطنی و تصرّف بر جان‌هاست. علّامه می‏گويد:

اين هدايت كه خدا آن را از شئون امامت قرار داده، هدايت به معنای راهنمائی نيست؛ چون می‏دانيم كه خدای تعالی ابراهيم(ع) را وقتی امام قرار داد كه سال‌ها دارای منصب نبوّت بود. همچنان‌كه در توضیح آية «إِنِّي جاعِلُكَ لِلنَّاسِ إِماماً» گذشت و معلوم است كه نبوّت منفكّ از منصب هدايت، به معنای راهنمائی نيست. پس هدايتی كه منصب امام است، نمی‏تواند معنایی غير از رساندن به مقصد داشته باشد و اين معنا يك نوع تصرّف تكوينی در نفوس است كه با آن تصرّف، راه را برای بردن دل‌ها به سوی كمال و انتقال دادن آنها از موقفی به موقفی بالاتر هموار می‏سازد و چون تصرّفی است تكوينی و عملی است باطنی، ناگزير مراد از امری كه با آن هدايت صورت می‏گيرد نيز امر تكوينی خواهد بود نه تشريعی كه صرف اعتبار است؛ بلكه همان حقيقتی است كه آية شريفة: