حکمت تعدادائمّه (ع)

تقدیم به روح بلند و ملکوتی امّ ابیها حضرت فاطمه زهرا (سلام الله علیها)

زهرا حسام محمدی

مقدّمه

حمد و سپاس خداوندی را سزاست که پس از خلقت انسان و کامل کردنش با حواسّ پنج‌گانه، برای آنان امامی قرار داد که نقش هدایتشان را بر عهده داشته باشد، در مورد حکمت و سرّ تعداد ائمّة بزرگوارمان(ع) در قرآن کریم و احادیث اهل بیت(ع) مطلب خاصّی ذکر نشده؛ امّا نبودن این مطلب در کتاب و سنّت، لزوماً به معنی نبودن فایده یا نداشتن سرّ نیست، همان‌گونه که خداوند متعال در تبیین احکام و قوانین اسلام و نیز در بیان قصص قرآنی، تنها به ذکر اشاره‌گونة آنها اکتفا کرده و عمدة مطالب پیرامون آن ‌را به عهدة رسول گرامی خود(ص) و پیشوایان معصوم(ع) گذاشته است.

دربارة این مطلب، دیدگاه‌های متفاوت و گاهی متناقضی وجود دارد. به این معنی که بعضی از بزرگان، اصل وجود تفاهم و داشتن دلالت خاص در این زمینه را منکر شده و صرف شباهت داشتن و یکی بودن آنها را قائلند. در برابر این دسته، کسانی قرار دارند که با دیدی بازتر به موضوع نگریسته و با تمسّک به این مطلب که حکمت الهی در تمامی ارکان خلقت جریان دارد، به دنبال راه حلّی قانع کننده برای کشف این مسئله بوده‌اند.

در این نوشتار سعی شده دیدگاه‌های مختلف دربارة این موضوع نگاشته شود؛ بنابراین برای دسترسی به دیدگاه جامع و کامل، ابتدا با نظریه‌ای شروع کردیم که از نظر سلبی به این مطلب نگریسته‌، سپس نظریات ایجابی را برشمردیم. قابل ذکر است که بیان دیدگاه‌ها در این مقاله به معنی بازشماری و احصای کامل آنها نیست، ضمن اینکه در همه حال از خداوند متعال مسئلت داریم که خود راه‌گشا و راهنمای ما برای شناخت معارف اهل بیت(ع) و درک حقیقت وجودی ایشان باشد.

ان‌شاءالله

دیدگاه 1

اوّلین نظریّه‌ای که در این زمینه به چشم می‌خورد، دیدگاه عرفاست.

از منظر عرفا چون در آیات قرآن کریم و روایات اهل بیت(ع) مطلب خاصّی در مورد این مطلب، یعنی حکمت تعداد ائمّه(ع)، وجود ندارد، بنابراین دلیل خاصّی برای آن نمی‌توان برشمرد. هر چند این گروه قائلند که حروف و اعداد، از جمله عدد 7 و 12 در عالم ملکوت جایگاه خاصّی نزد خداوند داشته و سرّی در خود دارند که ما از حکمت آن بی‌خبریم.

از نقطه نظر این بزرگان، این اعداد در عالم حقیقتی دارند و در کائنات تأثیرگذار هستند و نمی‌توان این حقیقت را انکار کرد؛ امّا دلیلی از کتاب و سنّت بر صحّت و سقم آن وجود ندارد.2

دیدگاه 2

روایتی از رسول گرامی خدا(ص) در خصوص این مطلب وجود دارد که حضرت فرمودند:

«هر چه در امّت‌های قبل اتّفاق افتاده، در این امّت نیز اتّفاق خواهد افتاد، طابق النّعل بالنعل و بدون تفاوت.»3

حضرت در این روایت تعبیر «طَابِقُ النَّعلِ بِالنَّعل» را دارند که نشان دهندة این موضوع است که هر اتّفاقی که در امّت‌های قبل از اسلام افتاده، در امّت آخرالزّمان هم روی خواهد داد. یکی از این اتّفاقات مهم و حیاتی در زندگی و سرنوشت مؤمنان، انتخاب هدایت‌گران الهی بعد از رحلت پیامبر گرامی خدا(ص) است. تعداد این جانشینان با تعداد حواریون حضرت عیسی(ع) و تعداد نقیبان بنی‌اسرائیل یکی است. رسالت آنها هم همانند رسالت پیامبران اولوالعزم سنگین و مهم بوده است.

خداوند متعال در «سورة مبارکة مائده»، به این مطلب اشاره دارد و می‌فرماید:

«وَ لَقَد اَخَذنَا مِیثَاقَ بَنِی اِسرَائِیلَ وَ بَعَثنَا مِنهُم اِثنَی عَشَرَ نَقِیباً وَ قَالَ اللهُ اِنِّی مَعَکُم لَئِن اَقَمتُمُ اَلصَّلَوهَ وَ ...؛4

و این‌گونه خداوند از بنی اسرائیل پیمان گرفت و در میانشان دوازده نقیب (سرپرست) برانگیخت و به آنها فرمود: اگر نماز بپا دارید و .... من با شما هستم.»

دیدگاه 3

در «آیة 36 سورة مبارکة توبه» خداوند متعال می‌فرماید:

«اِنَّ عِدَّةَ الشُّهُورِ عِندَ اللهِ اِثنَی عَشَرَ شَهراً فِی کِتَابِ اللهِ یَومَ خَلَقَ اللهُ السَّمَواتِ وَ الاَرضَ مِنهَا اَربَعَةٌ حُرُمٌ ذَلِکَ الدِّینُ القَیِّم فَلَا تَظلِمُوا فِیهِنَّ اَنفُسَکُم؛

تعداد ماه‌ها نزد خداوند در کتاب الهی، از آن روز که آسمان‌ها و زمین را آفریده، دوازده ماه است که چهار ماه از آن، ماه حرام است (جنگ در آن ممنوع می‌باشد.) این آیین ثابت و پابرجاست، بنابراین، در این ماه‌ها به خود ستم نکنید.»

بعضی از مفسّران در تبیین و تفسیر کلمة «شهر» می‌گویند:

«منظور خداوند از خلقت دوازده ماه از اوّلین روز خلقت آسمان‌ها و زمین، همان خلقت دوازده امام (ع) و اهل بیت پیامبر(ص) است. در این آیه به خلقت نوری آنها اشاره شده است که خلقت آن، قبل از خلقت تمام موجودات بوده است.»5

روایات فراوانی تصریح دارد که فرشتگان و ملائک الهی که به کار تسبیح و تقدیس خداوند مشغول بوده و کاری جز آن ندارند، با دیدن این انوار نورانی و پاک متعجّب شده و چون دیدند که این انوار از نورانیّت خاصّی برخورداند، گمان کردند که آنها خدا هستند. در این لحظه بود که ارواح ائمّه(ع) شروع به تسبیح گفتن می‌کنند تا ملائکه بدانند، آنها مخلوقند و خداوند متعال از صفات مخلوقات منزّه است. آنگاه ملائکه همراه با ائمّه (ع) تسبیح گفته و خداوند را تنزیه کردند.

در این روایت که از رسول گرامی خدا(ص) به حضرت امیر(ع) بیان شده، سرّ برتری ائمّه(ع) نسبت به ملائکه ذکر شده است: «ما چهار ذکر مهم را به ملائکه آموختیم که قبل از آن

ملائکه با آن آشنایی نداشتند.»6

از این روایت می‌توان برداشت کرد که خداوند از روز ازل، برای هدایت بشر در امّت پیامبر خاتم(ص) دوازده نور پاک را در نظر گرفته و با قید «مِنهَا اَربَعَهٌ حُرُمٌ» بیان می‌دارد که چهار تن از این بزرگواران، خصوصیّتی دارند و به نام مبارک «علی» که خود از مهم‌ترین اسماء الهی است، مزّین می‌باشند.

این ائمّة بزرگوار عبارتند از: حضرت امیرالمؤمنین، علی(ع)، حضرت علیّ بن الحسین، امام سجّاد(ع)، حضرت علیّ بن موسی الرّضا(ع)، حضرت علیّ بن محمّد، امام هادی(ع).

خداوند متعال در ادامه می‌فرماید: «فَلَا تَظلِمُوا فِیهِنَّ اَنفُسَکُم» خودتان را در مورد این چهار «علی» ظلمانی نکنید و در حقّ آنها ظلم روا ندارید.

گزارش‌های تاریخی از زندگی چهار امام نام برده شده، حاکی از ظلم بی حدّ حاکمان و مردم قدرناشناس در این برهه از زمان و رعایت نکردن حقوق این بزرگواران است. حضرت علی(ع) با وجود روایت‌های متعدّد و تصریح پیامبر(ص) در مورد خلافت و جانشینی ایشان، بعد از رحلت رسول گرامی خدا(ص) مجبور به سکوت و 25 سال خانه‌نشینی می‌گردد و پس از به خلافت رسیدن هم در جنگ مدام با مخالفان خویش است تا زمانی‌که مظلومانه به شهادت می‌رسد.

امام سجّاد(ع) بعد از شهادت مظلومانة پدر بزرگوار خویش، مجالی برای هدایت مردم جز از طریق دعاها و پند و اندرزها ندارد و سال‌های پر برکت خویش را این‌گونه غریبانه سپری می‌کند تا خدای خویش را ملاقات نماید.

امام رضا(ع) که به ظاهر به ولایتعهدی مأمون رضایت می‌دهد، از شهر و دیار و خانواده و فرزندانش دور می‌گردد و با مظلومیّت تمام در غربت به شهادت می‌رسد.

امام هادی(ع) در اختناق حکومت وقت، مجبور به اقامت در «سامرّا» و تحت شدیدترین مراقبت‌های خلفای بنی عبّاس روزگار خود را سپری می‌کند و در زمانی که تنها 44 سال از عمر شریفش نگذشته است، به شهادت می‌رسد.

دیدگاه 4

به دلیل اینکه خداوند متعال همة کارهای عالم را از روی حکمت انجام می‌دهد و هیچ کاری در عالم خلقت تصادفی و بدون دلیل نیست، در یکسان بودن تعداد ائمّة بزرگوار(ع) با حواریّون و نقبا هم، حکمتی نهفته است که شاید با تعقّل و تدبّر در آن، به گوشه‌هایی از اسرار وجودی آن دست یافت.

خداوند حکیم تعداد جانشینان سه پیامبر بزرگ الهی را یکی قرار داده است. این مطلب زمانی زیباتر جلوه می‌کند و مورد توجّه بیشتر قرار خواهد گرفت که در‌‌یابیم، موارد مشابه دیگری هم از این دست در قرآن کریم وجود دارد.

به عنوان مثال، تعداد چشمه‌هایی که با عصای الهی حضرت موسی(ع) برای قومش جاری شد، دوازده عدد است علاوه بر اینکه اسباط بنی‌اسرائیل هم دوازده عدد بوده‌اند.

در داستان ساخته شدن «بیت المقدّس» این‌گونه آمده که حضرت سلیمان(ع) پس از اینکه شیاطین و اجنّه را احضار کرده و کارهای ساختمانی را میان آنها تقسیم کرد و هر دسته‌ای را به کاری گماشت، گروهی از جنّیان را برای تهیة سنگ‌های مرمر و بلور به حفر معادن وادار کرد و دستور داد شهر بیت المقدّس را از سنگ‌های مرمر و سفید بنا کنند. پس از آن، برای شهر دوازده قلعه ساخت و هر یک از اسباط بنی اسرائیل را در قلعه‌ای جای داد.7

با توجّه و دقّت نظر در آیات قرآنی که در مورد اتّفاقات اقوام گذشته به گونه‌ای مختصر و موجز، گزارش‌هايی بیان کرده، امّا در مورد حضرت موسی(ع) و قوم بنی اسرائیل آیات فراوان و متعدّد وجود دارد. همین امر سبب می‌شود که با دقّت بیشتری به این‌گونه آیات توجّه کرده و مطالب مهم آن را مدّ نظر قرار دهیم.

دیدگاه 5

در سال‌های حیات و زندگی رسول گرامی خدا(ص) وقایعی اتّفاق افتاده که توجّه خاصّ حضرت را به این عدد نشان می‌دهد.

به طور مثال در سال دوازدهم بعثت، گروهی از مردم یثرب برای دیدار با پیامبر(ص) و شنیدن آیین اسلام در جمرة عقبه در مِنی با ایشان دیدار می‌کنند. تعداد این گروه دوازده نفر می‌باشد که پس از شنیدن دعوت پیامبر(ص) و قبول اسلام با حضرت این‌گونه بیعت می‌کنند که کینه‌های قبیله‌ای خود را فراموش کرده و کسانی را که آمادگی پذیرش اسلام دارند، به آیین جدید دعوت کنند.

این نخستین بیعت در اسلام بود که به پیمان عقبه معروف شد و پس از این بیعت بود که پیامبر(ص) مصعب بن عمیر را به عنوان نمایندة خود به یثرب اعزام کردند.

سال بعد، یعنی در سال سيزدهم بعثت، گروهی متشکّل از 75 نفر از مسلمانان یثرب، در روز دوازدهم ذی الحجّه، در عقبة مِنی، دومین پیمان خود را با پیامبر می‌بندند و متعهّد می‌شوند همان‌گونه که از زنان و فرزندان خود محافظت می‌کنند، از جان رسول خدا(ص) نیز دفاع کنند. نکتة جالب توجّهی که در این دیدار حائز اهمّیت می‌باشد، این است که رسول گرامی خدا(ص) برای ایجاد انضباط در میان انصار، اقدام مهمّی را صورت دادند. حضرت فرمودند:

«تعداد 12 نفر از میان خود به عنوان «نقیب» انتخاب کنید

تا سرپرستِ گروهِ تازه مسلمان بوده و مردم برای انجام کارهایشان با آنها در ارتباط باشند.»

پیامبر(ص) تأکید کردند که این عدد را به این دلیل در نظر گرفتند که موسی از میان بنی‌اسرائیل، دوازده نقیب را برگزید. آن حضرت آنان را به حواریّون حضرت عیسی(ع) تشبیه کرده و فرمودند:

«کفالت قوم خود را داشته باشید، همان‌گونه که حواریون عیسی(ع) کفالت قوم را برای حضرت عیسی داشتند.»

در روايتي آمده است که جبرئیل آنان را انتخاب کرده و افراد دیگر نباید چیزی به دل بگیرند و ناراحت شوند.8

مطلب دیگر، در مورد تاریخ تولّد و بزرگ‌ترین واقعة زندگی آخرین سفیر الهی است که مبدأ تحوّلات عظیمی در جهان اسلام شد و همین‌طور تاریخ رحلت آن حضرت، که همة آنها یکی است.

همان‌گونه که می‌دانید تاریخ ولادت رسول گرامی(ص)، البتّه به نقل اهل سنّت، و تاریخ هجرت پیامبر(ص) از محیط مشرک «مکّه» به دارالاسلام مدینه که مبدأ تاریخ اسلام قرار گرفت و نیز تاریخ رحلت رسول گرامی(ص)، به نقل از امام باقر(ع) و امام صادق(ع) و امام رضا(ع)، همه و همه در روز دوازدهم ربیع الاوّل اتّفاق افتاده است.9 هر چند که بعضی از مورّخان در مورد تاریخ رحلت پیامبر(ص) نظر دیگری دارند.

دیدگاه 6

در بیان تعیین اسامی پیامبر(ص) و امام(ع) برای روزهای هفته، روایتی از امام هادی(ع) وجود دارد که رسول گرامی(ص) فرمودند:

«با روزها دشمنی نکنید که آنها با شما دشمنی خواهند کرد.»

مراد از ایّام هفته، ائمّه(ع) می‌باشند که آسمان و زمین به واسطة آنها پابر جاست.

به همین دلیل شنبه به نام گرامی رسول خدا(ص)، یکشنبه به نام امیرالمؤمنین(ع)، دوشنبه به نام دو امام، امام حسن(ع) و امام حسین(ع)، سه‌شنبه، سه امام، امام سجّاد(ع)، امام باقر(ع) و امام صادق(ع)، چهارشنبه، چهار امام، حضرت موسی بن جعفر(ع)، علیّ بن موسی(ع)، امام جواد(ع) و امام هادی(ع)، پنج‌شنبه به نام امام حسن عسكری(ع) و جمعه به نام نامی امام عصر (ارواحنا فداه) مزیّن شده است.