حج تجدید عهد ولایت

اسماعیل حاجیان

وَ اَتِمُّوا الحَجَّ وَ العُمرَةَ لِلّهِ1

سلام بر امام سجّاد(ع)، امام آزاده‌ای که در برابر رژیم دیکتاتوری اموی فریاد بر آورد:

اَنَا ابنُ مَکَّةَ وَ مِنی، اَنَا ابنُ زَمزَمَ وَ الصَّفا...؛

من فرزند مکّه و مِنی هستم. من پسر زمزم و صفا هستم...2

این خانه را باید خدا در اصل معماری کند

آدم بنایش بر نهد، جبرئیل هم یاری کند

آید خلیل الله در او، یک چند حجّاری کند

او را اولوالعزمی دگر، منقوش و گچکاری کند

این سان خدا از خانه اش چندی پرستاری کند

وز مهمان‌داری مگر، امر قوی جاری کند

پس نقش‌های ما سَلَف، بُد بهر این زیبا هدف

پیشگفتار:

قرن‌ها از بنای «کعبه»، به عنوان اوّلین خانه‌ای که به فرمان خداوند برای انسان‌ها ساخته شده‌ است، می‌گذرد.3

قرآن چه روشن و زیبا در وصف این خانه گزارش می‌دهد:

«و چون برای ابراهیم(ع) جایگاه کعبه را آماده کردیم، گفتیم ـ در این کانون توحید ـ چیزی را شریک من نکن و خانه ام را برای طواف‌کنندگان، قیام‌کنندگان، رکوع کنندگان و سجده کنندگان پاک دار و میان مردم ندای حجّ ده تا پیاده و سوار بر مرکب‌های لاغر از هر راه دوری به سوی تو آیند تا ناظر منافع خود باشند و نام خدا را در روز‌های معّین بر ذبح آنچه از چهارپایان روزیشان کرده است، یاد کنند. پس از آنها بخورید و به درماندة مستمند بخورانید...»4

در تفسیر این آیات، علی بن ابراهیم از معصومان(ع) نقل می‌کند:

هنگامی که به حضرت ابراهیم چنین دستوری داده شد، عرض کرد: خداوندا! صدای من به گوش مردم نمی‌رسد امّا خدا به او فرمود: «تو اعلام کن و من به گوش آنها می‌رسانم.»

ابراهیم(ع) بر محلّ مقام برآمد و انگشت در گوش گذارد و رو به سوی شرق و غرب کرد و گفت: «‌ای مردم! حجّ خانة کعبه بر شما نوشته شده، دعوت پروردگارتان را اجابت کنید. خداوند صدای او را به گوش همگان، حتّی کسانی که پشت پدران و رَحِم مادران بودند، رسانید و آنها در پاسخ گفتند:

لَبَّیکَ، اَللّهُمَّ لَبَّیکَ...

و تمام کسانی که از آن روز تا روز قيامت در مراسم شرکت می‌کنند، از کسانی هستند که در آن روز دعوت ابراهيم(ع) را اجابت کردند..5

آری، قرن‌هاست کعبه، محور پرواز پروانه‌های دلباختة محبوب است. دل‌های سرشار از ايمان که از تمام نقاط دور و نزديک به اين کانون نور جذب می‌شوند. پير و جوان، کوچک و بزرگ، زن و مرد از هر تيره و نژاد و قبيله از راه دور و نزديک، لَبّيک گويان، عاشقانه به سوی او می‌آيند تا جلوه‌های ذات پاک خدا را در آن سرزمين مقدّس با چشم جان تماشا کنند و خود را غريق رحمت بی دريغش ببينند. همان‌طور که در آيات اشاره شد تا منافع خويش را با چشم خود مشاهده کنند.

روشن است که هيچ گونه محدوديّتی در لفظ منافع نيست. تمام برکات و منافع معنوی و نتايج مادّی، فوايد فردی و اجتماعی، فلسفه‌های سياسی و اقتصادی و اخلاقی را شامل می‌شود و به تعبير امام صادق(ع):

«منافع دنيا و منافع آخرت، هر دو را در بر می‌گيرد...»6

اين مناسک عظيم در حقيقت دارای چهار بُعد است که هر يک از ديگری ريشه‌دارتر و پرسودتر است:

(1)

بُعد اخلاقی حجّ

مهم‌ترين فلسفة حجّ، همان دگرگونی اخلاقی است و بی جهت نيست که در روايات اسلامی می‌خوانيم:

«کسی که حجّ را به طور کامل انجام دهد، از گناهان خود بيرون مي‌رود همانند روزی که از مادر متولّد شده است.»7

سخنان بيدارگر امام سجّاد(ع) خطاب به شبلی بزرگترين کلاس اخلاق حجّ است و آنها که توفيق اين سفر را يافته‌اند، با تمام وجود لمس کرده‌اند که گویا برای يک زندگی جدیدی متولّد شده‌اند.

(2)

بُعد سياسی حجّ

روح عبادت، توجّه به خدا و روح سياست، توجّه به خلق است. اين دو در حجّ مانند تار و پود يکپارچه به هم آميخته‌اند.

حجّ، عاملي بسيار قوی برای توحيد کلمه و وحدت جوامع مسلمان است.

حجّ، عامل مبارزه با تعصّبات ملّی و نژادی و محدود شدن در حصار مرزهای جغرافيائی است.

حجّ، وسيله‌ای برای شکستن سانسورها و از بين بردن خفقان‌های نظامی ظالمانه است.

حج، عامل مؤثّری است برای انتقال اخبار سياسی کشورهای اسلامی و شکستن زنجيرهای اسارت، استعمار و آزادی مسلمانان.

علی(ع) درباره حجّ می‌فرمايند:

«اَلحَجُّ تَقوِيَةً لِلدّين؛ 8

حجّ عامل تقويت و نيرومندی دين است.»

و حضرت صدّيقه کبری(س) در «خطابة فدک» می‌فرمايند:

«وَ الحجّ تَشييداً لِلدّين؛ 9

خداوند حجّ را برای استحکام بخشيدن به دين مقرّر فرمود.»

بی‌جهت نيست که يکی از سياست‌مداران معروف بيگانه در گفتار پرمعنای خود می‌گويد:

وای به حال مسلمانان اگر معنای حجّ را نفهمند و وای بر حال دشمنانشان اگر معنای حجّ را درک کنند.

(3)

بُعد فرهنگی حج

ارتباط قشرهای مسلمان در ايّام حجّ می‌تواند به عنوان مؤثّرترين عامل مبادلة فرهنگی و انتقال فکرها درآيد.

هشام بن حکم می‌گويد:

از امام صادق(ع) دربارة فلسفة حجّ و طواف کعبه سؤال کردم، حضرت فرمودند:

خداوند اين بندگان را آفريد... و فرمان‌هایی در طريق مصلحت دين و دنيا به آنها داده؛ از جمله اجتماع مردم شرق و غرب را در آئين حجّ مقرّر داشت تا مسلمانان به خوبی يکديگر را بشناسند و از حال هم آگاه شوند و هر گروهی سرمايه‌های تجاری را از شهری به شهری منتقل کنند... و برای اينکه آثار پيامبر(ص) و اخبار او شناخته شود، مردم آنها را به خاطر آورند و هرگز فراموش نکنند.10

به همين دليل در دوران‌های خفقان خلفاي اموی و عبّاسی، مردم در مراسم حجّ با امامان شيعه تماس می‌گرفتند تا با ارتباط با سرچشمه‌های علم الهی، مشکلات فکری و فرهنگی خود را حل کنند.

(4)

بُعد اقتصادی حج

استفاده از کنگرة عظيم حجّ برای تقويت پايه‌های اقتصادی کشورهای اسلامی با روح حجّ منافات ندارد؛ بلکه طبق متون اسلامی، يکی از فلسفه‌های آن را تشکيل می‌دهد.

چه مانعی دارد که مسلمانان در آن اجتماع بزرگ، پاية يک بازار مشترک اسلامی را بگذارند... که اين دنيا پرستی نيست؛ بلکه عين عبادت است.

امام صادق(ع) در تفسير آية : «لَيسَ عَلَيکُم جُناحٌ اَن تَبتَغوا فَضلاً مِن رَبِّکُم؛ بر شما گناهی نيست که بعد از مراسم حجّ از فضل خدا بجوئيد»11 می‌فرمايند:

«منظور از اين آيه، کسب روزی است، هنگامي‌که انسان از إحرام بيرون آيد و مناسک حجّ را به‌ جا آورد و در همان موسم حجّ خريد و فروش کند.»12

و امام زين العابدين(ع) می‌فرمايند:

«حجّ و عمره به‌ جای آوريد که باعث سلامتی جسم شما و توسعة روزی شما و اصلاح ايمانتان و کفايت روزی مردم و روزی خانواده‌تان خواهد شد.»13

همة اينها دليل بر عظمت حجّ، به عنوان يکی از پايه‌های توحيد و اسلام است. امام صادق(ع) فرمودند:

«مادام که خانة کعبه برپاست، اسلام هم برپاست.»14

از همان حضرت در سخنی ديگر نقل شده است که:

«بر شما باد توجّه به حجّ خانة خدا. آن را دائماً به پا داريد زيرا پايداری شما در مراسم حجّ، عامل دفع گرفتاري‌های دنيا از شما و ترس‌های روز قيامت خواهد شد.»15

و امام علیّ بن ابي‌طالب(ع) در وصيّت‌نامة خويش به فرزندانش فرمودند:

«خدا را، خدا را در مورد خانة پروردگارتان در نظر بگيريد. هرگز اين خانه تا زمانی که زنده‌ايد، از شما خالی نماند؛ زيرا اگر اين خانه رها شود، هرگز مهلت نخواهيد يافت.»16

و از رسول گرامی اسلام(ص) روايت شده است:

«کسی که حجّ را به تأخير بياندازد تا بميرد، خداوند روز قيامت، او را يهودی يا مسيحی محشور می‌کند.»17

امّا يک سؤال:

با همة عظمت حجّ و خانة خدا، آيا فقط توجّه به ظاهر مراسم حجّ و شرکت گسترده در اين کنگرة عظيم الهی کافی است؟ و اینکه کمال حج، تماميّت آن و روح کعبه و حجّ چيست؟ اين سؤالی است که نوشتة حاضر در پي يافتن پاسخ آن است.18

تمام الحج

بر اساس احاديث و روايات، کمال و تماميّت حجّ در گرو ولايت اهل بيت(ع)، لقاء امام(ع) و زيارت آنهاست آن‌چنان‌که حجّة الوداع با اعلام ولايت علی(ع) و فرزندانش در غدير به پايان و کمال خود رسيد و دين خدا کامل شد.

اين موضوع مهم و اساسی چگونه قابل اثبات و قابل درک است؟ برای رسيدن به اين امر مهم، به چند نکتة اساسی در حجّ اشاره می‌شود:

1. روح و جان کعبه، ولايت است

اوّلين و مهم‌ترين مسئله اينست که کعبه و حُرمتش، زمزم و شرافتش، صفا و مروه و صفايش، قربانگاه و تقوای قرباني‌اش، رمی جمرات و طرد شيطانش، عرفات و نيايش خالصانه‌اش و سرزمين حرم با تمام برکاتش در پرتو ولايت و امامت رسول خدا(ص) و اهل بيت(ع) اوست. اگر کعبه به همة اين شرافت‌ها مزيّن است، روح عمل و مناسکش، ولايت، امامت و شناخت امام(ع) و محبّت به او و خضوع در برابر اوست.

خداوند متعال به مکّه‌ای سوگند ياد می‌کند که پيغمبر در آن باشد و اهل بيت(ع) او ادامه دهندة رسالتش در کنار خانة خدا باشند. مکّه‌ای که پيامبر(ص) و امام(ع) در آن نباشند، جز سنگ و گل نيست؛ امّا چرا و چگونه؟

الف: قرآن خطاب به پيامبر(ص) می‌فرمايد:

«لا اُقسِمُ بِهذَا البَلَدِ وَ اَنتَ حِلٌّ بِهذَا البَلَدِ وَ والِدٍ وَ ما وَلَدَ...؛19

قسم به اين سرزمين در حالی که تو در آن ساکنی و قسم به پدر و فرزندانش.»

اگر به کعبه و مکّه و حرم خداوند سوگند ياد می‌کند، به پاس احترام معصوم (ع) است.

جابر بن يزيد جُعفی می‌گويد:

از امام باقر(ع) سؤال کردم مقصود از اين سخن خداوند «وَ والِدٍ وَ ما وَلَدَ» چه کسانی هستند؟ حضرت فرمودند:

«علی(ع) و أئمّه از فرزندان او...»20

و از امام صادق(ع) در مورد اين آيه سؤال می‌کنند. حضرت می‌فرمايند:

«وَ أنتَ حِلٌّ بِهذَا البَلَدِ؛

تو ای رسول خدا(ص)، وَ والِدٍ وَ ما وَلَدَ؛ يعنی علی(ع) و فرزندانش.»21

ب: در «سورة حجّ آية 25» می‌خوانيم:

«وَ مَن يُرِد فيهِ بِالحادٍ بِظُلمٍ نُذِقهُ مِن عَذابٍ اَليمٍ؛

کسی که نسبت به کعبه و حرم اراده و قصد سوء و الحاد کند، ما او را به عذاب دردناک گرفتار می‌کنيم.»

امام صادق(ع) در تفسير اين آيه می‌فرمايند:

«کسی که در کعبه و حرم، غير خداوند را عبادت کند يا ولايت غير اولياء را بپذيرد، او مُلحد و ظالم است، و بر خداست که او را از عذاب دردناک بچشاند.»22

و در «تفسير علیّ بن ابراهيم» از امامان معصوم(ع) نقل شده است که فرمودند:

«اين آيه در مورد دشمنان اهل بيت(ع) نازل شده است. آن زمان که داخل کعبه شدند، با هم عهد و پيمان بستند و قرارداد کفر و انکار در مورد آنچه در مورد اميرمؤمنان نازل شده بود (بعد از واقعة غدير) امضاء کردند. در خانة خدا با ظلم به رسول خدا و ولیّ او مُلحد شدند. پس گروه ستمگران از رحمت خدا دور باشند.»23

حضرت قمر بنی هاشم(ع) روز هشتم ذي‌حجّة سال 60 هجری که قافلة امام حسين(ع) قصد ترک کعبه را داشت، با اشارة امام حسين(ع) بر بالای بام کعبه رفتند و ضمن خطابه‌ای غرّاء در جمع حجّ گزاران فرمودند:

«حمد و ستايش مخصوص خدائی است که اين خانه را به قدوم پدر امام حسين(ع) شرافت داد. خدایی که در گذشته اينجا برای او بيت بود ولی امروز به يمن قدوم پدرش قبله گرديده است. ای کافران فاجر و فاسق! آيا ادامة امر حجّ را برای امام پاکان و نيکان مانع می‌شويد؟ چه کسی سزاوارتر از او به خانة کعبه است؟ چه کسی از او به کعبه نزديک‌تر است؟ و اگر حکم خداوند بزرگ و اسرار بلند الهی و آزمايش مردم در مورد کعبه نبود، خانة خدا به سوی امام(ع) پرواز می‌کرد، قبل از اينکه حضرت به سوی خانه بيايد. مردم استلام حَجَر می‌کنند؛ ولی حَجَر دست او را استلام می‌نمايد.»24

آری. امام حسين(ع) و برادران و يارانش حجّ خانة خدا را نيمه رها می‌کنند که حجِّ بدون حضور امام معصوم(ع)، حجّ نيست.

افرادی مثل ابن زبير که امام حسين(ع) و امام زين العابدين(ع) را تنها گذاشت و به ياریشان نشتافت، اگر به درون کعبه هم پناه ببرد، کعبه با همة قداستی که دارد، ديگر حرم امن خدا نيست و با منجنيق حجّاج بن يوسف ويران می‌شود.

خدايی که روزی با طير ابابيل جلوي ابرهه را گرفت، اين مهلت را داد تا حجّاج از بالای «کوه ابوقبيس»، با نصب

منجنيق و سنگ‌های آن کوه، کعبه را ويران کنند.