راز غیبت از دیدگاه امیرالمؤمنین(ع)

سیدصادق سیدنژاد

اشاره

اگرچه در تمامي اديان و مكاتب اعم از الهي و غيرالهي، در زمينة ظهور مصلح و منجي جهان كم و بيش مطالبي به چشم مي‌خورد؛ ولي براساس دليل‌هاي متقن و معيارهاي درستي كه وجود دارد، اين حقيقت به اثبات رسيده كه كامل‌ترين و قابل اعتمادترين اطّلاعات در مورد شخصيّت و ابعاد گوناگون زندگي موعود جهاني نظير: تولّد، غيبت، ظهور، حكومت و... در مجموعه روايات اهل بيت(ع) ارائه شده است. با توجّه به اين حقيقت، در مقالة حاضر تلاش مي‌شود مسئلة غيبت منجّي عالم بشريت و علل و آثارش، با توجّه به مجموعة كلمات و رهنمودهاي حضرت علي(ع) به اختصار مورد بررسي قرار گيرد.

1. غيبت امام مهدي(ع)

امام عليّ بن ابي طالب(ع) مسئلة غيبت حضرت مهدي(ع) را با زمينه سازي حساب شده و منسجمي در چند مرحله مطرح مي‌كنند و كاملاً روشن است كه اين كار به صورت تصادفي انجام نگرفته است؛ بلكه با توجّه به ظرفيّت و كشش فكري افراد و شيوه‌هاي صحيح آموزشي و همين‌طور با در نظر گرفتن سير طبيعي و خارجي وقايعي كه در آينده پيش خواهد آمد، به تبيين و تشريح امور پرداخته‌اند. در يك مرحله پس از تصريح به ضرورت وجود حجّت الهي بر روي زمين و بلكه كلّ نظام عالم هستي مي‌فرمايند:

«هرگز زمين از حجّت الهي كه با دليل و برهان براي حاكميت بخشيدن به احكام و ارزش‌هاي ديني قيام مي‌نمايد، خالي نخواهد بود و حجّت خداوند عالم يا به صورت شناخته شده و آشكار مثل يازده امام(ع)، در ميان مردم زندگي مي‌كند يا در اثر فراهم نبودن شرايط مناسب به طور پنهان و ناشناخته به سر مي‌برد.»1

در روايت ديگري، امام علي(ع) پس از اشاره به ضرورت وجود امام معصوم بر روي زمين و تبيين مسئوليت‌هاي او مي‌فرمايند:

«حجّت خدا، گاهي به صورت علني به طوري كه همه او را مي‌شناسند، در ميان مردم حضور دارد؛ امّا زمام امور را به جهت فراهم نبودن شرايط در دست ندارد. گاهي نيز حجّت الهي به دليل مصالحي به ارادة خداوند متعال از ديدة مردم غايب است. در چنين مواقعي آنها در انتظار حجج الهي به سر مي‌برند. توجّه به اين نكته ضروري است كه در دوران غيبت، گرچه جسم امام(ع) به علّت وجود خطرات يا مصالح ديگري از ديدة مردم نهان است؛ ولي دانش او براي مردم مخفي نيست (همه از آن اطّلاع دارند) و آداب و احكام و تعاليمش در قلب و جان انسان‌هاي مؤمن استوار و پابرجاست و مردم بر اساس تعاليم و رهنمودهاي او زندگي مي‌كنند.»2

در مرحلة بعد، اميرالمؤمنين(ع) ضمن معرفي آخرين حجّت الهي، اصل مسئلة غيبت آن حضرت را بيان مي‌كنند. از اصبغ بن نباته نقل شده است كه مي‌گويد:

روزي به حضور عليّ بن ابي طالب(ع) رسيدم و آن حضرت را غرق در انديشه ديدم. در حالي كه از اين وضع بسيار متعجّب بودم [چون حضرت را هرگز در آن حال نديده بودم] عرض كردم: يا اميرالمؤمنين مگر اتّفاقي افتاده است كه اين‌گونه نگران و غرق در درياي تفكّر به نظر مي‌رسيد؟

حضرت علي(ع) در پاسخ فرمودند: «دربارة فرزندي كه بعدها از نسل من به دنيا خواهد آمد، فكر مي‌كنم. او يازدهمين فرزند من است. او مهدي ما اهل بيت است كه زمين را پس از پر گشتن از ظلم و ستم و تباهي با عدل و داد پر خواهد ساخت؛ امّا پيش از آن براي او يك دوره غيبت است كه عدّة زيادي از مردم در اين دوره، از حق و صراط مستقيم منحرف مي‌شوند.»3

در گام بعدي، علي(ع) به طولاني بودن دورة غيبت امام عصر(ع) و مشكلات و گرفتاري‌هاي آن مي‌پردازند؛ به عنوان نمونه در يك مورد مي‌فرمايند:

«در دورة غيبت امام غايب، مردم از حدود و چارچوب احكام شرع خارج خواهند شد و بسياري از آنها گمان خواهند كرد كه حجّت الهي از دنيا رفته و امامت پايان پذيرفته است؛ ولي سوگند به خدا در چنين دوره‌اي حجّت خدا در بين مردم و در كوچه و بازار آنها در حال رفت و آمد خواهد بود و وي حرف‌هاي مردم را خواهد شنيد... او مردم را خواهد ديد؛ ولي آنها تا زمان معيّني كه خداوند مقرّر كرده است قادر به ديدن آن حضرت نخواهند بود.»4

همين‌طور در اين باره به مناسبت ديگري مي‌فرمايند:

«دورة غيبت امام مهدي(ع) به قدري طولاني خواهد بود كه انسان‌هاي بي‌خبر از مصالح و حكمت‌هاي الهي از ظهور آن حضرت مأيوس خواهند شد و در اثر نااميدي از ظهور منجي عالم بشريت حتّي اين جمله را به زبان خواهند آورد كه: خداوند عالم نيازي به آل محمّد(ص) ندارد؛ يعني اگر از آل محمّد(ص) كسي در روي زمين بود تا كنون بايد قيام مي‌كرد و به اين نابه‌ساماني‌ها و بي عدالتي‌ها پايان مي‌داد.»5

2. علل و حكمت‌هاي غيبت امام زمان(ع)

از آنجا كه عالم براساس يك نظام علّي و معلولي اداره مي‌شود، لذا همة وقايعي كه در آن به وقوع مي‌پيوندند، داراي علّت و حكمت به خصوصي هستند. در اين راستا وقتي به منظور معلوم شدن علّت غيبت امام عصر(عج) به بررسي روايات مي‌پردازيم، به روايات زيادي برمي‌خوريم كه در ضمن آنها تصريح شده است كه فلسفة واقعي غيبت آن حضرت براي بشر معلوم نيست؛ امّا در عين حال در تعدادي از روايات از حكمت‌هاي غيبت سخن به ميان آمده است؛ به عنوان مثال در بعضي از آنها از اموري چون امتحان و آزمايش مردم، حفظ جان امام(ع)، در امان ماندن از بيعت با ستمگران، فراهم شدن زمينة انجام وظايف و... به عنوان عوامل غيبت امام مهدي(ع) ياد مي‌شود.

در مجموعة روايت‌هايي نقل شده از حضرت علي(ع)، به برخي از حكمت‌هاي غيبت اشاره شده كه از جملة آنهاست:

1ـ2. در امان ماندن از بيعت با ستمگران

طبق يك روايت، عليّ بن ابي طالب(ع) مي‌فرمايند:

«موقعي كه قائم [حضرت مهدي(ع)]، قيام كند بيعت كسي در گردن (ذمّه) او نخواهد بود و به همين جهت است كه تولّد او به صورت مخفي رخ خواهد داد و بعد نيز وجود مباركشان غايب خواهد شد.»6

1ـ2. مشخّص شدن گمراهان

يكي از راه‌هاي تشخيص قوّت ايمان و ميزان پايبندي افراد به تعاليم اولياي الهي، عملكرد آنها در دورة غيبت رهبران الهي است؛ به عنوان مثال وقتي حضرت موسي(ع) به امر الهي حدود چهل روز براي مناجات در «كوه طور» اقامت كرد، اغلب مردم به خاطر نداشتن ايمان و يقين كافي فريب سامري را خوردند و از آيين الهي دست كشيدند. در اشاره به اين سنّت الهي امام عليّ بن ابي‌طالب(ع) در روايتي پس از اشاره به وجود مبارك امام مهدي(ع) اضافه مي‌كنند:

«آن حضرت از چشم مردم نهان خواهد شد تا مردمان گمراه از غير گمراهان مشخّص شوند.»7

3ـ2. ستم و ظلم مردم به خودشان

علي(ع) آنجا كه از لزوم وجود حجّت الهي در نظام هستي سخن مي‌گويند، به مسئلة غيبت حجّت الهي و علّت آن با اين تعابير اشاره دارند:

«اي مردم! بدانيد كه زمين هرگز از حجّت الهي خالي نمي‌ماند؛ امّا پروردگار عالم مردم را به خاطر ظلم و ستمي كه مرتكب مي‌شوند و همين‌طور به جهت زياده روي‌هايي كه در حقّ خود انجام مي‌دهند، به زودي از ديدن حجّت خودش [امام مهدي(ع)] محروم خواهد ساخت.»8

4ـ2. به جهت ستم به فرزندان علي(ع)

حضرت عليّ بن ابي طالب(ع)، در روايتي به مناسبتي از وقايع غيبت و پيشامدهاي آن سخن مي‌گويند و وقايع مربوط به آن دوران را به حوادثي كه براي قوم حضرت موسي(ع) رخ داده، تشبيه كرده و تصريح مي‌كنند: «سرگرداني و تحيّر مسلمانان در زمان غيبت حضرت مهدي(ع) چندين برابر سخت‌تر و بيشتر از دوران سرگرداني و تحيّر قوم حضرت موسي(ع) خواهد بود.» آنگاه در اشاره به علّت اين پيشامد مي‌فرمايند:

«شما به خاطر ظلم و ستم‌هايي كه بر فرزندان من خواهيد كرد به اين مسئله و سختي‌هاي آن دچار خواهيد شد.»9

قابل ذكر است با وجود تصريح امام(ع) به اين موضوع، مردم در اثر غرق شدن در دنيا و زخارف آن، چند سال بعد از شهادت علي(ع)، امام حسن(ع) و امام حسين(ع) را به آن وضع رقّت‌بار به شهادت مي‌رسانند و ائمّة بعدي(ع) را نيز مسموم مي‌كنند و در نتيجة اين كار وقتي نوبت به آخرين حجّت الهي مي‌رسد، خداوند ايشان را به سبب لطفي كه بر بندگان خود دارد، به رغم ناسپاسي آنها، در پس پردة غيبت جهت هدايت مردم و حفظ نظام هستي ذخيره مي‌نمايد.

5ـ2. حفظ علامت‌هاي هدايت

همان‌طور كه در حكمت قبلي اشاره شد، خداوند متعال به منظور تداوم هدايت مردم در برهه‌اي از زمان وقتي آنها قدر نعمت بي نظير الهي يعني امام معصوم(ع) را فراموش مي‌كنند، بنابر مصالحي وجود مبارك او را در پس پردة غيبت قرار مي‌دهد تا علاوه بر حفظ نظام عالم، از طريق وي، نزول فيض و رحمت الهي به بندگان خدا تداوم پيدا كند و باب هدايت مردم به سوي خداوند همچنان باز باشد. امام عليّ بن ابي طالب(ع)، در اين باره مي‌فرمايند:

«... خداوند حجّت‌هاي خود را به صورت آشكار يا پنهان يا حتّي در حالي كه خطر آنان را تهديد مي‌كند (در حال ترس و نگراني)، در ميان مردم حفظ خواهد كرد تا حجّت و دليل‌هاي روشن و واضح (هدايت و رستگاري) از بين نروند.»10

3. آثار و نتايج غيبت امام زمان(ع)

همان‌طور كه در ضمن بعضي از روايات قبلي هم بيان شده بود، دورة غيبت امام(ع) داراي مشكلات و گرفتاري‌هاي فكري و اعتقادي بسيار خطرناكي است كه امروزه حدّاقل بخشي از آنها را مشاهده مي‌كنيم. حضرات معصومان(ع) سال‌ها پيش از تولّد امام عصر(ع)، به اين پيشامدها و اثرات منفي آنها اشاره كرده‌اند و ارائة هشدارها اين واقعيّت را تأييد مي‌كند كه مردم اگر برنامه‌ريزي و عملكرد مناسبي را در پيش بگيرند، از همة اين گرفتاري‌ها مي‌توانند در امان باشند؛ والاّ دليلي ندارد كه در ده‌ها روايت از وقايع و فجايع آخرالزّمان سخن به ميان آيد. اين مسائل مطرح شده است تا مردم پيشاپيش آمادگي‌هاي لازم را در خود ايجاد كنند تا گرفتار تبعات منفي اين امور نشوند. در لابه‌لاي مجموعة رهنمودهاي حضرت علي(ع)، به برخي از گرفتاري‌ها و معضلات مهمّ دورة غيبت اشاره شده كه در اينجا چند مورد از آنها به عنوان نمونه ذكر مي‌شود:

1-3. سرگردان شدن مردم

امام عليّ بن ابي طالب(ع) در چندين روايت به اين گرفتاري اشاره دارند. ایشان در يك مورد مي‌فرمايند:

«براي قائم ما دورة غيبتي هست كه مدّت زمان زيادي طول خواهد كشيد. گويي شيعيان را هم اكنون با چشم خود مي‌بينم كه در آن دوره، همانند گلّه‌اي بي‌سرپرست در دشت و صحرا پراكنده شده‌اند و دنبال سرپناه و محلّ امن و راحتي مي‌گردند؛ امّا آن را پيدا نمي كنند. اي مردم! آگاه باشيد در چنان شرايطي اگر كسي در دين خود ثابت قدم باشد و در نتيجة طولاني شدن دورة غيبت، قلب او قساوت پيدا نكند، در روز قيامت با من خواهد بود.»11

يا در سخن ديگر مي‌فرمايند:

«در غيبت امام زمان(ع)، مردم آن چنان دچار حيرت و سرگرداني مي‌شوند كه عدّة زيادي از آنان گمراه مي‌گردند. تنها كساني كه به دامن عترت پيامبر اكرم(ص) چنگ بزنند، نجات پيدا مي‌كنند و در مسير هدايت باقي مي‌مانند.»12

در جاي ديگر، علي(ع)، ضمن ارائة تصويري از دورة غيبت امام مهدي(ع)، مي‌فرمايند:

«فتنه‌ها و مشكلات گوناگوني در اين دوره به وجود خواهد آمد؛ به عنوان مثال دشمنان شيعيان از آنها بدگويي كرده، افراد فاسق و شرور به شرارت و گمراه سازي مردم از مسير صحيح خواهند پرداخت و اوضاع به اندازه‌اي آشفته و پريشان خواهد شد كه بعضي از مردم، دچار حيرت و سرگرداني خواهند شد.»13

به عبارت ديگر، مردم از تشخيص راه درست عاجز خواهند بود. بديهي است كه وقتي امكان تشخيص راه صحيح مشكل بشود، اغلب مردم خود به خود يا در اثر تبليغات گوناگون دشمنان و بدخواهان، به مسيرهاي انحرافي سوق داده مي‌شوند.

2-3. مشكل شدن دينداري

پايبندي به احكام و مقرّرات ديني، فضا و بستر مناسبي لازم دارد. به دلالت روايت‌هاي فراوان، يكي از گرفتاري‌هاي دوران غيبت آن است كه پايبندي به ارزش‌هاي ديني بسيار كم خواهد شد و اين مسئله، ناشي از عواملي است كه كم و بيش به آنها هم در لابه‌لاي سخنان معصومان(ع) اشاره شده است. امام علي(ع) در روايتي مي‌فرمايند:

«سوگند به خدايي كه حضرت محمّد(ص) را به حق، براي پيامبري برگزيده و او را به همة مخلوقات فضيلت و برتري داده است، مسئلة ظهور امام عصر(عج) واقع نخواهد شد؛ مگر پس از يك دوران سخت حيراني و سرگرداني كه در آن شرايط كسي جز افراد خالص و پاكيزه كه يقين را با تمام وجود خود لمس كرده باشند، در پايبندي به دين استوار و پابرجا نخواهند ماند. پروردگار عالم از چنين كساني كه با وجود آن همه نابه‌ساماني‌ها در دين ثابت قدمند، براي ولايت ما پيمان گرفته و در دل‌هاي آنها ايمان را تثبيت كرده است و با عنايات خاصّي كه به آنها دارد، مورد تأیيدشان قرار داده است.»14