سیمای حضرت ابراهیم(ع) در قرآن

ابراهيم(ع)، دومين پيامبر صاحب عزم و دارای آيين و شريعت جهانی و از نسل نوح(ع) است. او بر اساس «آية 125 سورة نساء» به خليل الله ملقّب گشته (وَاتَّخَذَ اللَّهُ إِبْراهِيمَ خَلِيلاً). داستان زندگانی و دعوت او در بيش از 180 آية قرآنی آمده و نامش 69 بار در خلال «قرآن» ذكر شده است.

داستان دعوت وی در سوره‏های «بقره»، «انعام»، «شعراء»، «صافات»، «انبياء» و «مريم» بيشتر به چشم می‏خورد. زندگی پر فراز و نشيب ابراهيم(ع)، خانواده و قومش حاوی نكات و شيوه‏های تبليغی بسيار است كه بدان می‏پردازيم.

ثنای ابراهيم(ع) در قرآن

آيات متعدّدی در قرآن، متضمّن ستايش و تمجيد از شخصيّت والای ابراهيم(ع) است و كمتر پيامبری در قرآن، از اين ميزان ستايش و ثنا برخوردار گشته و بر اسوه بودنش، تأكيد گرديده است؛

«إِنَّ إِبْراهِيمَ كانَ أُمَّةً قانِتاً لِلَّهِ حَنِيفاً وَلَمْ يَكُ مِنَ المُشْرِكِينَ شاكِراً لِأَنْعُمِهِ اجْتَباهُ وَهَداهُ إِلی‏ صِراطٍ مُسْتَقِيمٍ؛1

به راستی ابراهيم، پيشوايی مطيع خدا و حق‌گرای بود و از مشركان نبود و نعمت‏های او را شكرگزار بود، خدا او را برگزيد و به راهی راست هدايتش كرد.»

«وَ اذكُرْ فِی الكِتابِ إِبْراهِيمَ إِنَّهُ كانَ صِدِّيقاً نَبِيّاً؛2

و در اين كتاب به ياد ابراهيم(ع) بپرداز، زيرا او پيامبری بسيار راستگوی بود.»

«وَ لَقَدْ آتَيْنا إِبْراهِيمَ رُشْدَهُ مِنْ قَبْلُ وَكُنّا بِهِ عالِمِينَ؛3

و در حقيقت، پيش از آن، به ابراهيم(ع) رشد فكری‏اش را داديم و ما به شايستگی او دانا بوديم.»

«إِنَّ إِبْراهِيمَ لَحَلِيمٌ أَوّاهٌ مُنِيبٌ؛4

به راستی ابراهيم(ع) بردبار، نرم‏دل و بازگشت‏كننده به سوی خدا بود.»

ابراهيم(ع)، اسوه توحيد و خدا محوری

برای يافتن بهترين شاخصة تبليغ ابراهيمی، بايد به بررسی آيات مربوط به دعوت او اهتمام ورزيم تا با كشف و استخراج صفات اين پيامبر و شيوه‏های دعوتش، به شيوة محوری يا اساسی‏ترين شاخصة دعوتش پی ببريم. با دقّت در مضمون آيات حكايت كنندة احتجاج ابراهيم(ع) با نمرود، مجادلة او با خورشيدپرستان، گفت‏وگو با پدر و راز و نياز با خدا و ديگر آيات، روشن می‏گردد كه خدامحوری و توحيد، محور تمام تلاش‏های تبليغی و بلكه محور حيات پربركت اوست و اين به جهت جوّ شرك‌آلود و كفرآميز حاكم بر آن جامعه بوده كه پرستش خدايان دروغين، از سنگ و چوب گرفته تا خورشيد و ماه در آن رواجی آشكار داشت؛

در مناظره با پدر و قوم، بيانات متعدّدی حاكی از خدامحوری اوست، مانند:

«قالَ بَلْ رَبُّكُمْ رَبُّ السَّماواتِ وَ الْأَرْضِ الَّذي فَطَرَهُنَّ وَ أَنَا عَلى‏ ذلِكُمْ مِنَ الشَّاهِدين‏؛5

گفت: «(كاملاً حقّ آورده‏ام) پروردگار شما همان پروردگار آسمانها و زمين است كه آنها را ايجاد كرده و من بر اين امر، از گواهانم‏.»

پس از بنای بيت الله می‏گويد:

«رَبَّنا تَقَبَّلْ مِنّا إِنَّكَ أَنْتَ السَّمِيعُ الْعَلِيمُ؛6

پروردگارا از ما بپذير. به‏راستی تو شنوای دانايی.»

پس از محاجّه با ستاره‌پرستان می‌فرماید:

«إِنِّی وَجَّهْتُ وَجْهِیَ لِلَّذِی فَطَرَ السَّمواتِ وَالأَرضَ حَنِيفاً وَما أَنَا مِنَ المُشْرِكِينَ؛7

من از روی اخلاص، پاك‌دلانه روی خود را به سوی كسی گردانيدم كه آسمان‏ها و زمين را پديد آورده است و من از مشركان نيستم.»

و حتّی در پايان عمر، به عنوان وصيّت بر توحيد تأكيد می‏ورزد:

«وَ وَصّی‏ بِها إِبْراهِيمُ بَنِيهِ وَيَعْقُوبُ يا بَنِیَّ إِنَّ اللَّهَ اصْطَفی‏ لَكُمُ الدِّينَ فَلاتَمُوتُنَّ إِلّا وَأَنْتُمْ مُسْلِمُونَ؛8

و ابراهيم(ع) و يعقوب، پسران خود را به همان آيين سفارش كردند: ای پسران من، خداوند برای شما اين دين را برگزيد؛ پس البتّه نبايد جز مسلمان بميريد.»

از سوی ديگر بخش قابل توجّهی از آيات، حكايت كنندة داستان ابراهيم(ع) را مناجات‏ها و راز و نيازهای پرمحتوای ابراهيم(ع) با پروردگارش تشكيل می‏دهد، به طوری كه از ميان حدود120 آيه مربوط به دعوت ابراهيم(ع)، حدود سی آيه، گفت‏وگوهای ابراهيم(ع) را با خداوند متعال بازگو می‏كند. از همين رو، حق تعالی او و پيروانش را اسوة اميدواران به خدا و روز قيامت معرفی می‏فرمايد:

«لَقَدْ كانَ لَكُمْ فِيهِمْ أُسْوَةٌ حَسَنَةٌ لِمَنْ كانَ يَرْجُوا اللَّهَ وَاليَوْمَ الآخِرَ؛9

قطعاً برای شما در پيروی از آنان سرمشقی نيكوست؛ يعنی برای كسی كه به خدا و روز بازپسين اميد می‏بندد.»

پی‌نوشت‌ها: