حسین(ع) ذبیح اعظم

حسین سیف‌اللهی

خداوند سبحان از میان خلقش، پیامبران و اولیایی برگزید و از میان آن خوبان تاریخ و بندگان صالحش، قربانیان و ذبیح‌هایی برای خود انتخاب کرد؛ به شهادت سخنان اهل عصمت(ع)، حضرت یحیی(ع) فرزند زکریا(ع)، حضرت اسماعیل(ع) فرزند ابراهیم(ع) و عبدالله بن عبدالمطلب(ع) پدر خاتم پیامبران(ص) و اباعبدالله حسین بن علی(ع) از جملة این ذبیحان هستند؛ لیکن از میان این قربانیان خدا، بریده شدن سر، تنها برای حضرت یحیی و حسین بن علی(ع) مقدّر شد و آسمان نیز تنها بر این دو ذبیح، چهل روز گریست؛۱ امّا بریده شدن سر حجّت خدا و سیّد و سالار شهیدان و سرور

جوانان اهل بهشت، حسین بن علی(ع) با لب‌هایی خشکیده و عطشان، از چنان عظمتی برخوردار است که حتّی قبل از وقوع، پیامبران و اوصیای پیشین را در ماتم خود نشانده است و پس از وقوع شهادتش نیز تا قیامت، اشک را بر دیدگان همة ائمّه(ع) و مؤمنان و آزادگان جهان و دوست‌داران آن حضرت، جاری ساخته است. تا آنجا که ولیّ عصر، حضرت مهدی موعود(عج) نیز در مصیبت جدّش مدام اشک می‌ریزد و می‌فرماید:

فَلَأَنْدُبَنَّکَ، صَبَاحاً وَ مَسَاءً وَ لَأَبْکِینَّ عَلَیکَ بَدَلَ الدُّمُوعِ دَما؛۲

یا جدّاه! در مصیبت تو، صبح و شام ندبه می‌کنم و به جای اشک خون می‌گریم.»

در متون دینی آمده است که اسماعیل(ع) و عبدالله(ع) اگر چه تا پای قربانی شدن پیش رفتند، لیکن به حکم حکمت پروردگار پیش از تحقّق ذبح، قربانی قبول افتاد و گوسفندی بهشتی به جای اسماعیل(ع) و صد شتر به جای عبدالله فدا شدند. از جمله حکمت‌های عدم تحقّق این دو ذبح، به خواست پروردگار منّان آن بود که این دو بزرگوار حامل نور خدا و سراج منیر عالم حق و حقیقت، یعنی محمّد و آل محمّد(ص) بودند؛ علاوه بر احادیثی که به این حکمت دلالت دارند۳، پیامبر اکرم(ص) نیز فرموده است:

«أَنَا ابْنُ الذَّبِیحَینِ؛۴

من فرزند دو ذبیح هستم.»

از امام رضا(ع) سؤال شده که این دو ذبیح کیانند؟ حضرت فرمود: «مقصود از آن دو ذبیح، اسماعیل بن ابراهیم خلیل و عبدالله بن عبدالمطّلب است.»۵

داستان ذبح حضرت اسماعیل(ع) در «قرآن کریم» طیّ آیات ۱۰۱ تا ۱۰۷ «سورة صافات» گزارش شده و در انتها، آیة شریفة «وَ فَدَیناهُ بِذِبْحٍ عَظیم»۶ به این نکته اشاره فرموده است که به جای اسماعیل(ع)، خداوند متعال ذبح عظیم قرار داد تا او در راه خدا کشته شود و اسماعیل(ع) از قربانی شدن رهایی یابد. بسیاری می‌پندارند که منظور از ذبح عظیم، گوسفندی است که به جای اسماعیل(ع) ذبح شد؛ امّا به نظر می‌رسد این نکته اگرچه صحیح است، لیکن همة حقیقت نیست. در این نوشتار، ابتدا نگاهی به داستان ذبح اسماعیل(ع) و سپس وجوه مختلفی که دربارة ذبح عظیم است، خواهیم داشت.

ذبح اسماعیل (ع)

خداوند متعال ابراهیم(ع) را بارها و بارها آزمود:

«وَ إِذِ ابْتَلی إِبْراهیمَ رَبُّهُ بِکَلِماتٍ فَأَتَمَّهُن؛

(به خاطر آوريد) هنگامی كه خداوند، ابراهيم را با وسايل گوناگونی آزمود. و او به خوبی از عهده اين آزمايشها برآمد.»

شکستن بت‌ها، فتنة نمرود و افکندن ابراهیم(ع) به آتش، مواجهه با خورشید و ستاره‌پرستان، هجرت دادن هاجر و اسماعیل(ع) به «مکّه»، ذبح اسماعیل(ع) و ... از جملة این آزمایش‌ها است و چون از همة آزمایش‌های الهی سرفراز بیرون آمد، مقام امامت را به او عطا فرمود:

«قالَ إِنِّی جاعِلُکَ لِلنَّاسِ إِماما؛۷

خداوند به او فرمود: «من تو را امام و پيشوای مردم قرار دادم!»

ماجرای برخی از این آزمایش‌ها در «سورة صافات آیات ۸۳ تا ۱۱۳» بیان شده است؛ از جمله اینکه حضرت ابراهیم(ع) پس از آنکه از شکستن بت‌ها و فتنة نمرود و آتش او سالم و سربلند بیرون آمد، از خدا، فرزندی صالح درخواست نمود:

«رَبِّ هَبْ لی مِنَ الصَّالِحینَ؛

پروردگارا! به من از صالحان‏[ فرزندان صالح‏] ببخش!»

و خداوند او را به جوانی بردبار نوید داد؛

«فَبَشَّرْناهُ بِغُلامٍ حَلیمٍ؛

ما او[ ابراهيم‏] را به نوجوانی بردبار و صبور بشارت داديم!»

در تفسیر این آیة شریفه و اینکه مقصود از ذبیح یعنی«غُلامٍ حَلیمٍ» کیست، میان علمای اهل سنّت و شیعه اختلاف نظر است؛ رأی مشهور میان عالمان شیعه همواره آن بوده که ذبیح، اسماعیل(ع) است؛۸ لیکن بسیاری از اهل سنّت اسحاق(ع) را ذبیح دانسته‌اند.۹روایت‌های وارد شده از اهل بیت(ع) همه تصریح دارند بر اینکه ذبیح، اسماعیل(ع) بوده است.

از امام صادق(ع) سؤال شد ذبیح چه کسی بوده است؟ حضرت فرمود:

«اسماعیل(ع)؛ زیرا خداوند عزّوجلّ ابتدا قصّة ذبح را نقل کرده و آنگاه به تولّد اسحاق(ع) بشارت داده و فرموده است:

«وَ بَشَّرْناهُ بِإِسْحاقَ نَبِیّا مِنَ الصَّالِحین.»۱۰

این استدلال از امام رضا(ع) نیز نقل شده است ۱۱ و در روایت دیگری، داوود بن کثیر علاوه بر آن سؤال، پرسید کدامیک بزرگ‌ترند؟ حضرت به تفصیل پاسخ دادند که ذبیح، اسماعیل(ع) بوده و بین نوید خدا به تولّد اسماعیل و نوید به اسحاق، پنج سال فاصله است و در پایان، حضرت به همان استدلال از «قرآن» تمسّک جسته و فرمودند:

«هر کس گمان کند اسحاق بزرگتر از اسماعیل است، اخبار قرآن دربارة آن دو را تکذیب کرده است.»۱۲

مفسّران نیز به این استدلال تمسّک جسته و آن را ظاهر آیات سورة صافات دانسته‌اند.۱۳

به لحاظ وقایع تاریخی و اخبار دیگر کتب آسمانی نیز مسئله قابل اثبات است. در این زمینه، علّامه طباطبایی در «المیزان» گفته است:

مسئلة نقل دادن هاجر به سرزمین «تهامه» که همان سرزمین مکّه است و بنا کردن «خانة کعبه» در آنجا و تشریع احکام حج که همة آن و مخصوصاً طواف، سعی و قربانی آن، حاکی از گرفتاری‌ها و محنت‌های هاجر و فرزندش در راه خدا است، همه مؤیّد آنند که ذبیح نام‌برده اسماعیل بوده است، نه اسحاق.

«انجیل برنابا» هم یهود را به همین اشتباه ملامت کرده و در فصل چهل و چهار چنین گفته است:

«خداوند با ابراهیم(ع) سخن گفت و فرمود: «اوّلین فرزندت، اسماعیل را بگیر و از این کوه بالا برده او را به عنوان قربانی و پیشکش ذبح کن.» و اگر ذبیح ابراهیم(ع) اسحاق بود، انجیل، او را یگانه و اوّلین فرزند ابراهیم(ع) نمی‌خواند؛ زیرا وقتی اسحاق به دنیا آمد، اسماعیل(ع) کودکی هفت ساله بود.۱۴

در هر صورت، پس از مدّتی ابراهیم(ع) خوابی را که از آن، مأموریت ذبح فرزندش را دریافته بود، با وی در میان گذاشت و اسماعیل(ع) نیز پذیرفت و پدر را به اجرای فرمان خداوند تشویق نمود؛

«قالَ یا أَبَتِ افْعَلْ ما تُؤْمَرُ سَتَجِدُنی إِنْ شاءَ اللَّهُ مِنَ الصَّابِرینَ؛

گفت: «پسرم! من در خواب ديدم كه تو را ذبح می‏كنم. نظر تو چيست؟» گفت: «پدرم! هر چه دستور داری، اجرا كن. به خواست خدا مرا از صابران خواهی يافت!»

وقتی هر دو آمادة انجام این دستور شدند و به نقل روایات متعدّدی، شیطان را که تلاش می‌کرد مانع اجرای این امر الهی گردد، ناکام گذاردند، ابراهیم(ع) مشغول ذبح شد؛ ولی خداوند متعال ابراهیم را ندا داد:

«ای ابراهیم! آن رؤیا را تحقّق بخشیدی(و به مأموریت خود عمل کردی) ما این گونه، نیکوکاران را جزا می‌دهیم، این مسلّماً همان امتحان آشکار است، ما ذبح عظیمی را فدای او کردیم؛

«إِنَّ هذا لَهُوَ الْبَلاءُ الْمُبینُ ٭ وَ فَدَیناهُ بِذِبْحٍ عَظیم؛۱۵

اين مسلّماً همان امتحان آشكار است! ٭ ما ذبح عظيمی را فدای او كرديم.»

معنای فدا و وجود ذبح عظیم

در معنای فداء، مرحوم طبرسی در «مجمع البیان» گفته است:

چیزی را گویند که به جای چیز دیگری قرار داده شود که از چیز اوّل، ضرر برطرف شود... مانند اسیری که مقابل چیزی فدیه و آزاد شود.۱۶

و در تفسیر «نمونه» نیز آمده است: فدینا از مادّة فداء، در اصل به معنی قرار دادن چیزی به عنوان بلاگردان و دفع ضرر از شخص یا چیز دیگر است؛ بنابراین مالی را که برای آزاد کردن اسیر می‌دهند «فدیه» می‌گویند و نیز کفّاره‌هایی را که بعضی از بیماران به جای روزه می‌دهند به این نام نامیده می‌شود.۱۷

فداء و مشتقّات آن چهارده بار در قرآن کریم آمده و همه به همان معناست.۱۸ لذا قرآن کریم از چیزی که به جای حضرت اسماعیل(ع) ذبح شد، به عنوان ذبح عظیم یاد کرده است؛ امّا چه چیز به جای اسماعیل(ع) قربانی خدا شد و ذبح عظیم نام گرفت؟ امام رضا(ع) فرمودند:

«هنگامی که عزم و ارادة ابراهیم(ع) بر این قرار گرفت که فرزندش را ذبح کند، خداوند متعال به جای او ذبح عظیمی را قرار داد و آن کبش املح؛ قوچ سفیدی بود که سیاهی نیز داشت ۱۹ و چهل سال در بهشت چریده و از رحم بیرون نیامده بود و خدا آن را با دستور «کن» آفرید تا فدای اسماعیل کند.»۲۰

در «دایرة المعارف قرآن کریم» نیز چنین آمده است:

ذبح عظیمی که فدای اسماعیل شد، قوچی بود که جبرئیل(ع) آن را از آسمان آورد. قوچی که از مادر تولّد نیافته؛ بلکه با فرمان «کن» ایجاد شده بود. بعضی آن را بز کوهی دانسته‌اند. گفته می‌شود در صدر اسلام، سر این قربانی به صورت خشک شده، کنار ناودان کعبه آویزان بوده است. وصف آن به «عظیم»، به دلیل آن است که از ناحیة خدای سبحان بوده و فدای ذبح قرار گرفته یا به دلیل پذیرفته‌شدن آن در درگاه خداوند یا چریدن در بهشت است. طبق روایتی از امام رضا(ع)، ابراهیم(ع) در سرزمین «منی» آرزو کرده است که خداوند، قوچی را فدای اسماعیل قرار دهد و از آن رو که پیامبر و امامان طاهر(ع) در صلب اسماعیل(ع) بوده‌اند، این آرزو برآورده شده است.۲۱

از طرف خدا بودن این ذبح و برای خدا بودن آن، وجه اصلی عظمت آن است و در تفسیر نمونه آمده است: در اینکه عظمت این ذبح از چه نظر بوده، از نظر جسمانی و ظاهری یا از جهت اینکه فدای فرزند ابراهیم شد یا از نظر اینکه برای خدا و در راه خدا بود یا از این نظر که این قربانی از سوی خدا برای ابراهیم(ع) فرستاده شد، مفسّران گفت‌وگوهای فراوانی دارند؛ ولی هیچ مانعی ندارد که تمام این جهات در ذبح عظیم، جمع و از دیدگاه‌های مختلف دارای عظمت باشد.۲۲

علاوه بر آن قوچ بهشتی، تمام قربانی‌های منی نیز فدای اسماعیل(ع) است؛ در ادامة روایت گفته شده از امام رضا(ع) آمده است:

«فَکُلُّ مَا یذْبَحُ بِمِنًی فَهُوَ فِدْیه لِإِسْمَاعِیلَ إِلَی یوْمِ الْقِیامَه فَهَذَا أَحَدُ الذَّبِیحَینِ؛

پس تمام قربان‌هایی که تا قیامت در منی ذبح می‌شوند، فدای اسماعیل(ع) است.»۲۳

عظمت و بزرگی چنین ذبحی نیز روشن است؛ چرا که از سویی، هر سال بیش از یک میلیون قربانی در منی ذبح و با گذشت زمان، سال به سال بر وسعت آن نیز افزوده می‌شود و ازسوی دیگر در میان ذبح‌کنندگان انبیا، اولیا، ائمه، مؤمنان و صالحان نیز بوده و هستند که با اخلاص تمام قربانی می‌کنند.قربانی می کنند.

ذبیح اعظم

چنان‌که گفتیم ذبح گوسفند بهشتی یا تمام قربانی‌های مِنی به جای اسماعیل(ع) اگرچه صحیح و عظیم است، لیکن این تمام حقیقت نیست و خداوند متعال در عالم انسانی و از نوع بشر، نیز قربانی‌ای را به جای اسماعیل(ع) قرار داد و او را به عنوان برترین ذبیح راه حق و حقیقت برگزید که باید دین اسلام به عنوان برترین دین آسمانی از خون او که خون خدا و ثارالله است، آبیاری می‌شد تا بتواند تا قیامت، چراغ هدایت امّت باشد. این انسان برتر از انبیا و فرشتگان، سیّد و سالار شهیدان و مظلوم «کربلا»، حسین بن علی(ع) است که ذبیح اعظم خدا است.

در این باره در «عیون اخبار الرّضا(ع)»، «خصال» شیخ، صدوق و دیگر کتب معتبر روایی از امام رضا(ع) چنین نقل شده است:

هنگامی که حق تعالی به ازای ذبح اسماعیل(ع)، قوچی را فرستاد تا به جای او ذبح شود، حضرت ابراهیم(ع) آرزو کرد کاش می‌شد فرزندش را به دست خود ذبح کند و مأمور به ذبح گوسفند نمی‌شد تا به سبب درد و مصیبتی که از این راه به دل و جان او وارد می‌شود، پدری، صاحب مصیبت باشد که عزیزترین فرزندش را به دست خود در راه خدا ذبح کرده تا از این طریق بالاترین درجات اهل ثواب را در مصیبت‌ها به دست آورد. در این اثنا خطاب وحی از پروردگار جلیل به ابراهیم خلیل رسید که: «محبوب‌ترین مخلوقات من نزد تو کیست؟»