مسیح دجال

دكتر سعيد ايّوب ترجمه: نادعلي فيروزي

مقدّمه

آيا پيامبر(ص) نشانه‌هاي مسيح دجّال را بيان داشته‌اند؟ اين نشانه‌ها كدامند؟ آيا قرآن هم سخني در اين‌باره گفته؟ حكمت وجود مسيح دجّال چيست؟ آيا نشانه‌اي از او در دوران ما هست كه بر او دلالت كند؟ و چه كار بايد كرد؟

اينها همه پرسش‌هايي است كه در اين مقاله پاسخ داده خواهند شد.

و امّا پاسخ: پيامبر(ص) ويژگي‌هاي مسيح دجّال را به گونه‌اي بيان داشته كه همگان وقتي او را ببينند، او را خواهند شناخت. آن حضرت طريقة راه رفتنش را فرموده تا از دور بتوان وي را شناخت و اوصاف صورت و مو و چشم و نحوة سخن گفتن او را بيان داشته تا از نزديك شناخته شود و كارهايش را برشمرده تا تمام مردم از كارهاي وي پرهيز كنند. اخبار مسيح دجّال در مصادر اسلامي به قدري است كه حافظ كتاني مي‌گويد:

اين احاديث چند جلد كتاب مي‌شوند و دانشمنداني چند، آنها را استخراج و تأليف نموده‌اند.1

و كوثري گفته:

احاديث مهدي(عج) و مسيح دجّال و حضرت مسيح(ع) به حدّ تواتر رسيده، بنابراين هيچ شك و ترديدي نسبت به اين موضوعات در نزد عالمان حديث نيست. 2

و امّا مسيح دجّال در قرآن كريم:

بَغوي مي‌گويد: مسيح دجّال در اين آيه آمده «لَخَلْقُ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ أَكْبَرُ مِنْ خَلْقِ النَّاسِ 3؛ به طور قطع، خلقت آسمان‌ها و زمين از خلقت مردم بزرگ‌تر و مهم‌تر است. منظور از النّاس در اينجا مسيح دجّال است».

بنابر اطلاق كل بر جزء و ابن‌كثير مي‌گويد:

چه حكمتي است كه با همة شرارت و هتّاكي‌هاي دجّال و عالم‌گيري و ادّعاي خدايي وي و دروغ‌گويي و تهمت‌زني آشكارش و با اينكه همة پيامبران نسبت به او هشدار داده‌اند، در قرآن نامي از او برده نشده و با صراحت و ذكر نام، نسبت به او هشدار داده نشده و به دروغ‌گويي و عناد او توجّه داده نشده است؟

سپس خود ابن‌كثير پاسخ همة اين سؤال‌ها را چنين مي‌دهد:

از جهات مختلفي مي‌توان پاسخ گفت، از جمله پاسخي كه خداوند در اين آيه بدان اشاره فرموده است: «يَوْمَ يَأْتِي بَعْضُ آيَاتِ رَبِّكَ لاَ يَنفَعُ نَفْسًا إِيمانُهَا لَمْ تَكُنْ آمَنَتْ مِن قَبْلُ أَوْ كَسَبَتْ فِي إِيمَانِهَا خَيْرًا 4؛ آن روزي كه برخي از آيات پروردگارت بيايد، ايمان هيچ‌كسي كه پيش از آن ايمان نياورده باشد يا در ايمان خود چيزي به دست نياورده باشد، سودي ندارد.»

اين آيات را حديث شريف نبوي اين‌گونه تفسير كرده است:

«سه چیز هستند كه هرگاه پيدا شوند، ايمان آوردن كساني كه قبل از آن ايمان نياورده باشند يا در ايمان خود خيري به دست نياورده باشند، برايشان سودي ندارد: مسيح دجّال، دابّه و طلوع خورشيد از مغرب يا از محلّ غروب كردنش.»5

اينكه در قرآن، به صراحت نامي از دجّال نيامده، به سبب تحقير اوست؛ زیرا ادّعاي خدايي مي‌كند و مسئلة او در پيش پروردگار ناچيزتر از آن است كه به آن تصريح شود و ادّعاي او كوچك‌تر و بي‌ارزش‌تر از آن است كه بدان پرداخته شود. اگر هم گفته شود كه پس چرا نام فرعون كه به دروغ و بهتان ادّعاي «أنا ربكم الأعلي»، داشته آمده است؟ جواب اين است كه جريان فرعون گذشته و دروغ او براي هر مؤمني و هر عاقلي آشكار شده؛ امّا اين جريان بعدها مي‌آيد و وقوع فتنة او در آينده براي آزمايش مردم است؛ بنابراين به دليل تحقير او و آزمايش مردم، نامي از وي در قرآن برده نشده؛

زيرا ادّعاي دروغ او، آشكارتر از آن است كه بدان توجّه و هشدار داده شود.

گاه نيز چيزي به دليل وضوح بيش از حد، وانهاده مي‌شود. مسيح دجّال نيز به طور بسيار آشكاري ناچيزتر از ادّعاي ربوبيّتي است كه مي‌كند. بنابراين خداوند نام او را نياورده و تصريح نكرده است؛ زیرا خداوند متعال مي‌داند كه امثال اين جريان، چيزي را به بندگان مؤمن نمي‌افزايد؛ مگر ايمان و تسليم به خدا و پيامبرش.6

پس بدان دليل كه مسيح دجّال ناچيز است، قرآن از او نامي نبرده است، چون او در آينده ادّعا خواهد كرد كه خداي معبود است؛ در حالي كه قرآن روشي عملي است كه با خود؛ يگانه‌پرستي آورده و هركس به يگانه‌پرستي پناه بَرَد، هر ادّعاي دروغيني پيش روي او بي‌اثر خواهد شد.

قرآن كريم، قانون يك امّت و كتابي است براي يك رسالت جهاني كه اعتقادات قبل از رسالت خاتم را اصلاح مي‌كند. پس هر كدام از اهل كتاب به اين كتاب پناه ببرد، هيچ دجّالي به او ضرري نمي‌رساند؛ چون او در برابر دجّالي كه سخن‌هاي بي‌ربط مي‌پراكند و انتظار دارد كه همين سخنان، قاعده و قانون شود، به قلعة يگانه‌پرستي پناه برده است.

به تمام اين دلايل، نام مسيح دجّال به صراحت در قرآن نيامده است؛ زيرا پشت مسئلة وجود دجّال، يك حكمت نهفته است، حكمت آزمايش بندگان در برترين موضوعي كه خداوند از آغاز خلقت آدم مقدّر فرمود؛ موضوع الوهيّت.

پيش از آنكه نشانه‌هاي حكمت آزمايش را مشخّص سازيم، بايد در حكمت خلقت تدبّر كنيم. خداوند متعال به ملائكه فرمود: «إِنِّي جَاعِلٌ فِي الأَرْضِ خَلِيفَةً؛7 من در زمين جانشيني قرار مي‌دهم.» بنابراين مأموريت انسان، پيش از خلقت او مشخّص شده و خداوند متعال آن مأموريت را مأموريت جانشيني در زمين معيّن ساخته است. مأموريتي كه انسان از پيش خود نمي‌تواند بدان بپردازد؛ بلكه يك راه و روش آن را تعريف مي‌كند. راه و روشي كه خداوند دربارة آن مي‌فرمايد: «وَ مَا خَلَقْتُ الْجِنَّ وَالْإِنسَ إِلَّا لِيَعْبُدُونِ 8؛ جنّ و انس را نيافريديم؛ مگر براي اينكه مرا عبادت كنند.»

و حركت عبد، به ناگزير بايد مصدر آن معبود باشد. به همين دلیل، خداوند پيامبران الهي(ع) را هماهنگ با رشد عقل و دانش بشري و متناسب با تعامل انسان با طبيعت اطراف خود مي‌فرستد تا زماني كه آخرين رسالت، به محمّد بن عبدالله(ص) رسيد و خداوند او را با دين ثابتي تأييد نمود كه تا قيام ساعت، با رشد علمي بشر در تمام مراحل تناسب دارد و تا قيام ساعت دل و عقل مؤمن را بر صراط مستقيم نگه مي‌دارد. از همين‌جا به حكمت خلقت پي مي‌بريم.

مأموريت

انسان بر اساس راه و روشي كه خداوند تعيين فرموده، بايد زندگي خود را به انجام برساند. پس هركس كه بر اساس راه و روشي غير از آنچه خداوند مشخّص فرموده، به مأموريت جانشيني او بپردازد، از تكاليف ديني خود دور مي‌شود و اين دور شدن به ناچار بايد او را در پرتگاه خواسته‌هاي خود (هواهاي نفساني) و همراهي و همگامي با ديگر هواپرستان در انجام اين مأموريت بيفكند. چيزي كه روز قيامت هيچ وزن و مقداري ندارد؛ زيرا خداوند كارهاي ايشان را هباءً منثورا 9 ـ هيچ و پوچ ـ قرار داده و همين معني به طور واضح در حكمت آزمايش ديده مي‌شود.

پس از پايان گرفتن دوران پيامبري تنها دو اردوگاه بر روي زمين باقي ماند كه اردوگاه سومي ندارد: اردوگاه ايمان و اردوگاه كفر.

اردوگاه ايمان

اردوگاهي كه از ديرباز به مكتبي چنگ زده كه آن را در تمام اشكال زندگاني خود گسترانده است و نگهداري و ياري كردن اين مكتب را خداوند خود بر عهده گرفته تا آنگاه كه زمين و تمام ساكنان آن به دين خداوند در آيند. او خود در اين‌باره فرموده:

«وَاللهُ مُتِمُّ نُورِهِ وَلَوْ كَرِهَ الْكَافِرُونَ 10؛ خداوند نور خود را تمام مي‌كند، هر چند كافران را خوش نيايد». «هُوَ الَّذِي أَرْسَلَ رَسُولَهُ بِالْهُدَى وَدِينِ الْحَقِّ لِيُظْهِرَهُ عَلَى الدِّينِ كُلِّهِ وَلَوْ كَرِهَ الْمُشْرِكُونَ 11؛ اوست كه پيامبرش را با هدايت و دين حق فرستاد تا آن را بر تمام اديان غالب گرداند هر چند مشركان را خوش نيايد».

بر اساس اين آيات، هدف نهايي چنين اعلان شده كه خداوند نور خود را تمام خواهد كرد؛ اگرچه اردوگاه كفر ناراحت شود و دين خود را پيروز خواهد گرداند، هر چند اردوگاه شرك نپسندد. وقتي كه خداوند بزرگ متكفّل اين امر شده، نقش انسان مؤمن چيست؟ بدين معني كه وقتي خداوند كامل مي‌سازد و پيروز مي‌گرداند و كوتاهي و اهمال تمام عالم نمي‌تواند اتمام و پيروزي را به تأخير افكند يا اطاعت تمام مردم نمي‌تواند آن را تسريع بخشد 12، نقش انسان مؤمن در اين پيروزي كه به طور حتم در پايان راه محقّق خواهد شد، چيست؟

نقش انساني كه در موقعيّت اردوگاه ايمان قرار گرفته، اين است كه خود را در راهي قرار دهد كه مكتب آن را مرزبندي نموده است و خطّ سير خود را در زندگي، مطابق با اين مرزبندي قرار دهد. انسان نقش

ديگري ندارد تا ياري خدا به او برسد و حركت مؤمن در اين راه به سوي سرمنزلي است كه اعلان شده است. خداوند متعال در اين باره مي‌فرمايد:

«وَلَنَبْلُوَنَّكُمْ حَتَّى نَعْلَمَ الْمُجَاهِدِينَ مِنكُمْ وَالصَّابِرِينَ وَنَبْلُوَ أَخْبَارَكُمْ 13؛ شما را مي‌آزماييم تا مجاهدان و بردباران شما را مشخّص سازيم و اخبار شما را بدانيم.»

ابن كثير مي‌گويد:

يعني شما را در اوامر و نواهي مي‌آزماييم.14

اين آزمايش انسان را همواره هوشيار مي‌دارد تا مراقب تمام وظايف خود باشد؛ زيرا كه حركت او به عنوان يك عبد، به مكتب خداوند بزرگ به عنوان يك معبود وابسته است و انسان در طول زندگاني خود، چاره‌اي جز اين ندارد كه هم مبارز باشد و هم بردبار. اين خطّ سير كه مسير حركت مؤمن در دورة آزمايش او در طول حيات است، مبناي عطاي معبود در جهان آخرت است. خداوند مي‌فرمايد:

«أَمْ حَسِبْتُمْ أَن تَدْخُلُواْ الْجَنَّةَ وَلَمَّا يَعْلَمِ اللّهُ الَّذِينَ جَاهَدُواْ مِنكُمْ وَيَعْلَمَ الصَّابِرِينَ 15؛ آيا پنداشته‌ايد كه وارد بهشت مي‌شود، بدون آنكه خداوند مجاهدان و صابران شما را باز شناسد؟»

اينها مقدّماتي هستند كه با پيامدهاي خود معنا پيدا مي‌كنند.

مقدّماتي كه نه با حكمت الهي بيگانه‌اند و با حكمت آزمايش و نه با حكمت عطاء. اينها بافته‌اي در هم تنيده‌اند كه از آواي غيب در عالم ذر 16 تا روز عطاي معبود، يك آهنگ را مي‌نوازند. به همين دليل اردوگاه ايمان همواره به دنبال اين بوده كه در طول مسير داراي اهدافي باشد و سزاوار اين است كه تمام اين هدف‌ها به سوي يك منظور باشند «لِيُظْهِرَهُ عَلَى الدِّينِ كُلِّهِ وَلَوْ كَرِهَ الْمُشْرِكُونَ» «وَاللهُ مُتِمُّ نُورِهِ وَلَوْ كَرِهَ الْكَافِرُونَ» و هركس كه در اين راه عمرش به پايان رسد، پاداشش با خداست و خداوند كار خويش به انجام مي‌رساند.»

اينها نشانه‌هاي اردوگاه ايمان بود: هدف نهايي، راه رسيدن به مقصود و پاداش معبود به كساني كه اين راه را براساس شيوة بندگي و استخلاف طي مي‌كنند.

نشانه‌هاي اردوگاه كفر

سرمنزل اردوگاه كفر، مسيح دجّال است و هدف‌هاي اين اردوگاه همگي به دجّال ختم مي‌شود و هر كس كه گامي در راه تحقّق هدفي از اهداف اين اردوگاه بردارد و مرگش فرا رسد؛ درحالي مي‌ميرد كه مؤمن به مسيح دجّال است، بي‌آنكه او را ديده باشد.

خداوند متعال در فتنه‌ها، آزمايش‌هايي براي بندگان خويش نهاده است تا سره از ناسره بازشناخته شود و هركس، خود شاهد بر خويشتن باشد و هر فتنه‌اي در دنيا حوادثي در پي دارد، هركس كه بدون تعقّل و بدون معيار و مكتب خود را به دست فتنه سپرد، در نهايت خويشتن را پيش روي مسيح دجّال خواهد ديد. پيامبر(ص) مي‌فرمايد:

«از زماني كه دنيا دنيا بوده، فتنه‌اي بزرگ يا كوچك پديد نيامده، مگر براي فتنة مسيح دجّال.»17

بنابراين تمامي فتنه‌ها و تمامي عبادت‌هاي حاصل از آنها، انسان را از راه درستي كه خداوند متعال برايش مشخّص فرموده تا مأموريت خلافت الهي را در آن به انجام برساند، منحرف مي‌سازد. تمام فتنه‌ها مكاتب و روش‌هايي را بنا مي‌نهند كه در آنها تصويري غيرشايسته از خداي سبحان ارائه مي‌گردد. تمام اين فتنه‌ها، از آغاز دنيا درون ظرفي ريخته شده كه مسيح دجّال در آخرالزّمان آن را با خود دارد. به همين دليل پيامبر خدا(ص) مي‌فرمود:

«به خدا سوگند بين آفرينش آدم تا قيام ساعت، مسئله‌اي پيچيده‌تر از مسيح دجّال نيست 18».

«از زماني كه خداوند فرزندان آدم را آفريد، فتنه‌اي بزرگ‌تر از فتنه مسيح دجّال در زمين پا نگرفته و خداوند متعال پيامبري بر نيانگيخت؛ مگر اينكه امّت خود را از مسيح دجّال برحذر داشت.»19

بزرگ‌ترين فتنه! تمامي پيامبران بدان هشدار داده‌اند! زيرا پس از اينكه هر پيامبري دعوت خود را ابلاغ مي‌كند و خداوند او را مي‌ميراند، شياطين و هواهاي نفساني بشري تلاش مي‌كنند تا مردم را از راه راست منحرف ساخته و دور نمايند و اين انحراف همواره در جهت منافع مسيح دجّال است كه در آخرالزّمان مي‌آيد و كثافت‌هاي جهان پشت سر او به صف مي‌ايستند. تمامي تصوّرات باطلي كه از زمان نوح(ع) تا زمان محمّد(ص) از مكتب انبيا جدا شده‌اند، پشت سر او قرار مي‌گيرند.