حنفا حنفیّت و رابطة آن با اسلام

سیدمحمدعلی احسانی

در مورد عقایدآیین حنیف و حنفا، اطّلاعات زیاد و موثّقی در دست نیست؛ زیرا در مکتوبات جاهلیّت یا یونانی و... چیزی که ما را در این مورد یاری کند، وجود ندارد. بنابراین آشنایی ما از این دوران متوقّف بر تألیفات اسلامی و خصوصاً آیات و اخبار قرآنی است. مسلّم است که آیین حنیف در فراهم‌ساختن زمینة تحوّل اقتصادی عرب پیش از اسلام، تضعیف مبانی دینی جاهلی، گرایش به ترک و طرد بت‌پرستی و توجّه به توحید و یگانه پرستی، تأثیر آشکاری داشته است.1

مفهموم‌شناسی حنفیت

1) لغت‌شناسی حنیف

حنف به معنای میل است. «الحَنفُ هو میلٌ عن الضّلالِ الی الإستِقامةِ؛ حنف، خروج و عبور از گمراهی به سوی درستی و صراط مستقیم است.»

«الحنفُ میلٌ عَن الإستقامةِ الی الضّلالِ؛

حنف، عبور از راه درست و مستقیم به سوی گمراهی است». «الحنیف به معنی مایل است.»2 همچنین لفظ «حنف» در نصوص عربی به معنای صبأ (میل عن شیء و ترکه) آمده است 3 که معنای خروج از دینی به دین دیگر را افاده می‌کند.4

دهخدا در تعریف حنیف می‌گوید:

حنیف، یعنی مایل از هر دین باطل به سوی دین اسلام...؛ دین راست بدون اعوجاج و برگشته از ملّت‌های باطل است.

وی حنفا را به مسلمانان راست دین، پاک دین و مستقیم معنی کرده است.5

2) کاربردهای حنیف

1. کسی که به سوی حق گرایش و تمایل دارد؛

2. حنیف کسی است که حجّ «بیت الله الحرام» انجام می‌دهد یا ختنه می‌کند. دهخدا در این مورد می‌نویسد:

هرگاه در قرآن حنیف با مسلم به کار رفته، به معنای حاجی است؛ مانند: «و لکن کان حنیف مسلماً» و هر گاه به تنهایی به کار رفته است، به معنای مسلم است، مانند: «حنیفاً لله».6

3. حنیف کسی است که تسلیم امر خداوند باشد.7

لفظ حنیف ده مرتبه و حنفا دو بار در قرآن به کار رفته است؛

4. علاوه بر موارد فوق، حنیف به کسی گفته می‌شود که در دین و ملّت ابراهیم و در تبعیّت از آن، مستقیم باشد. برخی دوری از بت و انجام غسل جنابت را نیز شرط کرده‌اند؛ زیرا اگر صرفاً حجّ و ختنه کردن معیار حنفیّت باشد، باید مشرکان که در جاهلیّت این دو فریضه را انجام می‌دادند نیز از حنفا شمرده شوند؛8 در حالی که آیات قرآن این معیار را رد می‌کنند: «وَلَکِن کَانَ حَنِیفًا مُّسْلِمًا وَمَا کَانَ مِنَ الْمُشْرِکِینَ؛»9

فخر رازی و طبرسی در توضیح آیة «قَالُواْ کُونُواْ هُودًا أَوْ نَصَارَي تَهْتَدُواْ قُلْ بَلْ مِلَّةَ إِبْرَاهِیمَ حَنِیفًا وَمَا کَانَ مِنَ الْمُشْرِکِینَ» (بقره: 135) اقوالی را در مورد حنفیّت ذکر کرده‌اند:

1.حجّ بیت الله الحرام؛ 2. تبعیّت از حق؛ 3. تبعیّت از شریعت ابراهیم(ع)؛ 4. اخلاص برای خداوند یکتا و اقرار به ربوبیّت و اذعان به عبادت و عبودیّت.10

5. حنیف به معنای صابئی. دکتر جواد علی می‌گوید:

حنیف به معنای خارج از کیش و آیین قوم و تارک عبادت آنهاست.

در ادبیات عرب جنوبی نیز حنیف به معنای «ملحد»، «منافق» و «کافر» به کار رفته است. همچنین اهل مکّه بر پیامبر و اصحابش «الصابئی» و «الصباه» اطلاق می‌کردند. 11

درکتاب‌های تفسیری و تاریخی، تصویر روشنی از حنفا وجود ندارد؛ چون آنها می‌گویند حنفا کتاب‌های تورات و انجیل را خوانده و به تحریف آنها آگاه بودند. از این رو به سوی دین حنیف گرایش یافته، «کتاب ابراهیم» را خوانده و به عباداتشان مقیّد می‌شدند.

اینکه کتاب ابراهیم(ع) چیست و عبادت آن چه بوده، روشن نیست. بنابراین، ارائة تعریف روشن از حنیف و حنفا مقدور نیست؛ زیرا سندی تاریخی از دوران جاهلیّت و همچنین کتاب دین ابراهیم و عقاید و عباداتشان وجود ندارد. تنها از طریق تجزیه و تحلیل اشعار می‌توان برآن واقف شد؛12

6. در قرآن، حنیف به معنی دین فطرت و مستقیم و نیز به معنی دین حضرت ابراهیم(ع) به کار رفته است. بنابراین، حنیف کسی است که در برابر شرک ایستادگی کرده و به حق و توحید ابراهیمی تمایل دارد.

دیدگاه ها در مورد احناف

1. احیاگر دین ابراهیم(ع): قرآن در مورد حضرت ابراهیم(ع) می‌گوید:

«وَ ما كانَ إِبْراهيمُ يَهُودِيًّا وَ لا نَصْرانِيًّا وَ لكِنْ كانَ حَنيفاً مُسْلِماً وَ ما كانَ مِنَ الْمُشْرِكين‏؛15

ابراهيم نه يهودي بود و نه نصراني؛ بلكه موحّدي خالص و مسلمان بود و هرگز از مشركان نبود.»

حنفا از یک سو عبادت بت‌ها را کنار گذاشته بودند. از این رو مشرک نبودند و از سویی دیگر به توحید خالص روی آورده بودند که برتر توحید یهودیّت و نصرانیّت بود و نیز بر اساس فطرت خود مشی می‌کردند؛ نه خود شریعتی داشتند و نه از شریعت یهودیّت و مسیحیّت پیروی می‌کردند؛ بنابراین یهودی و مسیحی نیز نبودند. از این رو می‌شود آنها را احیاگر دین ابراهیم(ع) نامید. «إنَّ الحُنَفا لَم یَکُونُوا یَهوداً وَ لا نَصَاری وَ أنَّهُم یَنتمون فی عَقیدَتهم إلی إبراهیم.»16

2. مشی بر اساس فطرت: بسیاری ازمحقّقان برآنندکه حنفا نه از دین حضرت ابراهیم(ع) چیز زیادی می‌دانستند و نه از ادیان دیگر. به جز افراد معدودی از آنان، همچون امیّه بن ابی صلت و قس بن ساعده و... که با مسیحیان و صابئیان ارتباط برقرار کرده و از آنها چیزهایی آموخته بودند، عمدتاً بر اساس فطرت خود، زندگی زاهدانه و مؤمنانه‌ای برای خود سامان داده بودند و بر دو مبنای فطرت و بقایایی از دین ابراهیم(ع)، اموری را حلال و حرام می‌شمردند. البتّه این کلّیت در مورد برخی حنفا صدق نمی‌کند، چون برخی تاریخ‌نگاران از کسانی به عنوان حنفا یاد می‌کنند که به مسیحیّت روی آورده بودند؛17

3. نصرانی: برخی مستشرقان، حنفا را به این دلیل که برخی از آنها مسیحی بوده‌اند، آنها را نصرانی یا از پیروان مسیحیّت شمرده‌اند؛18

4. مصلحین: دکتر جواد علی نتیجه می‌گیرد که:

آنچه ما می‌توانیم بر حنفا اطلاق کنیم، عنوان مصلح است، چون آنها با درک عدم نفع و ضرر از سوی خدایان سنگی و چوبی، به فرهنگ جاری جاهلی معترّض بودند. برخی به نصرانیّت گرایش پیدا کردند، البتّه نه نصرانی زمانه که به صلیب و عبادت خاص تمسّک می‌کردند؛ بلکه به نصرانیّتی که با عقل و فطرت سازگاری داشت و برخی نیز توقّف کرده و به هیچ دینی گرایش نداشتند و فقط به حکم عقل و فطرت عمل می‌کردند؛ البتّه برخی نیز به نصرانیّت خاص (نصرانیّت زمانه) گرویدند و تا آخر با همان دین مردند؛ ولی آنها را باید نصرانی بدانیم، نه از حنفا (حج: 31-13).19

عقاید و تفکّرات حنفا

1. اعتقاد به توحید

حنفا از شرک و بت‌پرستی روی برتافته و از دین ابراهیم(ع) تبعیّت می‌کردند:

«وَ مَنْ أَحْسَنُ ديناً مِمَّنْ أَسْلَمَ وَجْهَهُ لِلهِ وَ هُوَ مُحْسِنٌ وَ اتَّبَعَ مِلَّةَ إِبْراهيمَ حَنيفاً وَ اتَّخَذَ اللهُ إِبْراهيمَ خَليلا؛20

دين و آيين چه كسي بهتر است از آن كس كه خود را تسليم خدا كند و نيكوكار باشد و پيرو آيين خالص و پاكِ ابراهيم گردد؟ و خدا ابراهيم را به دوستيِ خود، انتخاب كرد.»

«... بَلْ مِلَّةَ إِبْراهيمَ حَنيفاً وَ ما كانَ مِنَ الْمُشْرِكين؛

بلكه از آيين خالص ابراهيم پيروي كنيد! و او هرگز از مشركان نبود.»21

قرآن در مورد حنفا می‌گوید: آنها توحید خالص داشتند که فوق توحید یهود و نصار است.22

«حُنَفاءَ لِلَّهِ غَيْرَ مُشْرِكينَ بِهِ وَ مَنْ يُشْرِكْ بِاللَّهِ فَكَأَنَّما خَرَّ مِنَ السَّماءِ فَتَخْطَفُهُ الطَّيْرُ أَوْ تَهْوي بِهِ الرِّيحُ في‏ مَكانٍ سَحيق؛

(برنامه و مناسك حج را انجام دهيد)؛ در حالي كه همگي خالص براي خدا باشد! هيچ گونه همتايي براي او قائل نشويد! و هر كس همتايي براي خدا قرار دهد، گويي از آسمان سقوط كرده و پرندگان(در وسط هوا) او را مي‏ربايند يا تندباد، او را به جاي دوردستي پرتاب مي‏كند.»23

این آیة شریفه، کسی را که به خداوند شک ورزد مانند کسی دانسته است که از آسمان سقوط کند و مرغ شکاری آن را به سرعت بگیرد. در این آیه، سقوط انسان از درجات انسانیّت بر اثر شرک ورزیدن و در دام شیطان افتادن، به کسی تشبیه شده است که دارد از آسمان سقوط می‌کند و عقاب لاشخور، اورا به سرعت می‌گیرد 24 و معنای اینکه مردمی برای خدا حنفا باشند، این است که از اغیار (یعنی آلهه و بت‌ها) به سوی خدا مایل گردند. از این رو، این جمله و جملة «غیرمشرکین» یک معنا را افاده می‌کند.

این دو جمله، یعنی جملة «حنفا لله» و جملة «غیر مشرکین به»، هر دو حال از فاعل «فاجتنبوا» (که در آیة قبل است) می‌باشند و آن را چنین معنا می‌کنند:

«شما از اوثان و قربانی کردن برای آنها اجتناب کنید؛ در حالی که از غیر خدا مایل به سوی خدا باشید و در حجّ خود به او شرک نورزید.»

البتّه نمی‌توان گفت توحید حنفا کامل بوده است و به توحید، با تمام خصوصیات آن اشراف داشته است؛ بلکه آنها عقاید بسیط و مبهمی از خدا و دین ابراهیم(ع) داشتند؛ برای مثال، امیّه بن ابی صلت خداوند را جسم معرفی می‌کرد.25

2. اعتقاد به معاد

حنفا اعتقاد به معاد نیز داشتند. علاوه بر نیاکان پیامبر که از عبدالمطلّب مشخّصاً اعتقاد به معاد ذکر شده است،26 از برخی حنفای دیگر نیز اشعاری وجود دارد که بر اعتقاد آنها به معاد دلالت می‌کند.

«هر دینی به جز دین حنیف ابراهیمی نزد خداوند در قیامت باطل و مردود است.»27

البتّه این احساس شخصی شاعر است وگرنه دین معتبر زمانه، دین مسیحیّت بود؛ هر چند که تحریف شده بود.

آنچه از اشعار ایشان به دست می‌آید، عقاید و تفکّرات نزدیک به اسلام در تمام زمینه‌هاست؛ مانند توحید، معاد، ثواب و عقاب، جهنّم و بهشت، قصص انبیا و... که معلوم نیست آرایی به این گستردگی را قبل از اسلام داشتند یا بعد از اسلام، از اسلام آموختند.28

3. اعتقاد به ارزش‌های اخلاقی

از بسیاری از حنفا، اجتناب و نهی از قتل دختران، خوردن شراب، قمار، خوردن ذبیحة بت‌ها، ظلم و... حسن انفاق، عبادات، تحنّث، اعتکاف، صلة رحم و...حکایت شده است.

4. ایمان به خداوند و نبوّت حضرت ابراهیم(ع)

حنفا به خداوند یکتا، خالق و مدبّر اعتقاد داشتند و نیز به نبوّت و مقام شامخ و منحصر به فرد حضرت ابراهیم(ع) ایمان داشتند. از این رو برخی از حنفا، برای آگاهی از شریعت، آداب و عقاید دین حضرت ابراهیم(ع)، فرسنگ‌ها راه را طیّ می‌کردند. امیه و زید بن عمرو نمونة آنها هستند که هر یک تا «بحرین»، «شام» و «موصل» پیش رفتند.29

رفتارهاوعملکردهای حنفا

1. تلاش برای اصلاح جامعه

حنفا خطاهای اعتقادی جامعه را برای مردم بازگو و اظهار می‌کردند که سنگ و چوب، هیچ نفع و ضرری ندارد. همچنین آنها مردم را از اعمال ناپسند و رفتارهای خشن، مانند زنده به گور کردن دختران باز می‌داشتند. برخی از آنها، مانند عبدالمطلّب، صعصعه و زید بن عمرو، صدها دختر را در عوض شتران خود، از پدرانشان خریده و از قتل نجات دادند.

2. اعتکاف

حنفا در صحرا و دشت یا در مواضع خالی دور از مردم، معتکف می‌شدند و خود را در آن حبس می‌کردند و جز برای حاجت ضروری، از آنجا خارج نمی‌شدند. آنها در مکان‌هایی، مانند غار، در آفرینش تأمّل می‌کردند و برای نیل به صدق و حق، به عبادت و تهجّد می‌پرداختند؛30 چنان که حضرت پیامبر(ص) نیز شب‌ها و روزها را در غار به عبادت می‌پرداختند.31

3. حجّ توحیدی و عاری از رسومات جاهلی و شعائر شرک آلود

مشرکان در عمل حج، این طور تلبیه می‌گفتند: «لَبَّيْكَ لَا شَرِيكَ لَكَ إِلَّا شَرِيكٌ هُوَ لَكَ تَمْلِكُهُ وَ مَا مَلَك‏؛

لبّیک ای خدا! شریکی برای تو نیست؛ مگر شریکی که مال خود توست، تو هم آن را مالکی و هم ما یملک آن را مالکی.»32

امّا حنفا همچنان که از بت‌پرستی روی بر تافته بودند، از حجّ شرک آمیز و آمیخته با فرهنگ جاهلی نیز اجتناب می‌کردند.

4. پرهیز از غذاها و آشامیدنی‌های حرام و مسکر 33

5. پرهیز از شرکت در اعیاد قریش

گفته شده برخی از حنفا، در یکی از روزهایی که قریش به مناسبت عید سالانه، دور بت خود گرد می‌آمدند، از آنها دوری جسته و به کناری می‌نشستند و تا هنگام مرگ، در این راه (روی برگرداندن از عبادت بت‌ها) ثابت‌قدم ماندند. مشهور است که اوّلین بار زید بن عمرو در مقابل عقاید شرک‌آمیز قوم ایستاده و از آن انتقاد کرد.34

6. دعوت به یکتاپرستی

برخی از حنفا به طور علنی دین ابراهیم(ع) را تبلیغ می‌کردند و از پرستش بت‌ها اعلام ننگ و انزجار می‌نمودند.

7. داشتن سواد خواندن و نوشتن

حنفا علاوه بر خواندن و نوشتن، از حکمت نیز برخوردار بودند و این خصوصیّت در همة آنها فراگیر بود.35 البتّه مراد از

حکمت، حکمت عملی است، نه فلسفه.