آیا امام از ما خشنود است؟

ابراهیم شفیعی سروستانی

بر اساس روايات ترديدناپذيري كه شيعه و سنّي آنها را روايت كرده‏اند، بر هر فرد مسلمان واجب است كه امام زمان خود را بشناسد تا بدين وسيله از خطر در افتادن به جاهليّت قبل از اسلام و فرو رفتن در گرداب كفر و شرك وارهد و امكان زيستن و مردن بر مبناي اعتقاد راستين را بيابد.

اين همه تأكيد بر لزوم معرفت امام در آموزه‏هاي اسلامي، از آن روست كه معرفت، مقدّمة دل بستن،1 دل بستن، مقدّمة سر سپردن 2 و سرسپردن به امام حق، مقدّمة نجات و رستگاري است 3 و اين اساس دعوت همة انبيا و اولياست.

بنابراين، سمت و سوي برنامه‌‌هاي تبليغي و ترويجي حوزة مهدويّت بايد اين باشد که مخاطبان پس از به دست آوردن شناخت عقلي مناسب نسبت به امام مهدي(ع) و برقرار کردن پيوند قلبي شايسته با آن حضرت، ناخودآگاه به همراهي عملي با امام خود برسند و اين همان حقيقت انتظار است. تنها زماني مي‏توانيم خود را منتظر امام عدالت‏گستر و پيرو او بدانيم كه در زندگي فردي و اجتماعي خويش، راه و روش مورد نظر او را اجرا كنيم؛ چنان‏كه در نامة اميرمؤمنان، علي(ع) خطاب به عثمان بن حنيف، فرماندار «بصره» آمده است:

«آگاه باش كه هر پيروي را پيشوايي است كه پي وي را پويد و از نور دانش او روشني جويد. بدان كه پيشواي شما از دنياي خود به دو جامة فرسوده بسنده كرده و دو قرصه نان را خوردني خويش ساخته است. بدانيد كه شما چنين نتوانيد كرد؛ ولي مرا به پارسايي و كوشيدن و پاك‏دامني و درستي ورزيدن ياري كنيد.4

از همين روست كه در دعاي ندبه مي‏خوانيم:

«خداوندا!... ما را در راه اداي حقوق او (امام مهدي(ع))، تلاش در پيروي از او و دوري از مخالفت او ياري كن و با خشنودي او بر ما منّت‏گذار.»5

در زمينة حرکت‌‌افزايي در حوزة مهدويّت نيز چند اولويّت موضوعي وجود دارد که به اجمال به آنها اشاره مي‌‌کنيم:

1-3. راه تشخيص خشنودي و ناخشنودي امام عصر(عج)

نخستين پرسشي که در زمينة همراهي عملي با امام عصر(عج) وجود دارد اين است که از كجا مي‏توان فهميد كه امام زمان(ع) از ما چه مي‏خواهد و چه كاري را مي‏پسندد؟

در پاسخ به اين پرسش، بايد دو نكته را يادآور شويم:

الف) امام زمان(عج)، ادامه‏دهندة راه اهل بيت(ع)

به اعتقاد ما، همة امامان معصوم(ع)، مفسّران كتاب خدا و بيان‏كنندگان سنّت رسول خدا(ص) هستند. رضايت و خشنودي امام زمان(عج) نيز در چيزي نيست، جز آنچه در كتاب خدا آمده يا در سخنان رسول خدا(ص) و ديگر امامان معصوم(ع) به آن اشاره شده است. به بيان ديگر، اگر كسي به همة تكاليف و وظايفي كه در قرآن و روايات معصومان(ع) به آنها امر شده است، عمل كند و از همة محرّمات و گناهاني كه در اين دو منبع الهي از آنها نهي شده است، دوري جويد، خواهد توانست رضايت امام عصر(عج) را چنان‏كه بايد و شايد، به دست آورد.

در روايات متعدّدي بر اين موضوع تأکيد شده است. از آن جمله روايتي است که از امام صادق(ع) نقل شده و در آن بر پيراستن خود از ويژگي‏هاي ناپسند و آراستن خود به اخلاق نيكو به عنوان دو وظيفة مهمّ دوست‌‌داران و منتظران امام عصر(عج) تأکيد شده است:

هر كس دوست دارد از ياران حضرت قائم(ع) باشد، بايد منتظر باشد و در اين حال، به پرهيزكاري و اخلاق نيكو رفتار كند؛ در حالي كه منتظر است.6

امام عصر(عج) نيز با توجّه به ناگهاني بودن امر ظهور، همة شيعيان را در زمان غيبت به انجام اعمال پسنديده و دوري از اعمال ناپسند فرا خوانده است:

«پس هر يك از شما بايد آنچه را موجب دوستي ما مي‏شود، پيشة خود سازد و از هر آنچه موجب خشم و ناخشنودي ما مي‏گردد، دوري گزيند؛ زيرا فرمان ما به يك‏باره و ناگهاني فرا مي‏رسد و در آن زمان، توبه و بازگشت براي كسي سودي ندارد و پشيماني از گناه، كسي را از كيفر ما نجات نمي‏بخشد.»7

تهذيب نفس و دوري گزيدن از گناهان و كردار ناشايست، به عنوان يكي از وظايف منتظران در عصر غيبت، چنان اهمّيتي دارد كه در توقيع شريفي كه از ناحية مقدّسة حضرت صاحب‏الامر(عج) خطاب به شيخ مفيد(ره) صادر گشته، كردار ناشايست و گناهاني كه از شيعيان آن حضرت سر مي‏زند، يكي از اسباب يا تنها سبب طولاني شدن غيبت و دوري شيعيان از لقاي آن بدر منير شمرده شده است:

... پس تنها چيزي كه ما را از آنان (شيعيان) پوشيده مي‏دارد، همانا چيزهاي ناخوشايندي است كه از ايشان به ما مي‏رسد و خوشايند ما نيست و از آنان انتظار نمي‌‏رود.8

بنابراين، هيچ لزومي ندارد كه ما حتماً از زبان امام زمان(ع) بشنويم كه ايشان از چه رفتار و گفتاري، خشنود و از چه رفتار و گفتاري، ناخشنود مي‏شود؛ بلکه با مراجعه به سخنان ديگر امامان(ع) به خوبي مي‌توان به ويژگي‌‌هاي اخلاقي مورد نظر امام مهدي(ع) پي برد. براي

نمونه با مراجعه به دعايي مانند «دعاي مکارم الاخلاق» كه از امام سجّاد(ع) نقل شده است، مي‏توانيم پي ببريم كه امام زمان(عج) از ما چه مي‏خواهد و چه كاري را مي‏پسندد.

ب) اشارة امام زمان(عج) به عوامل خرسندي و ناخرسندي خود

در احاديث، زيارت‏ها و دعاهايي كه در طول دوران غيبت صغرا و پس از آن، به صورت توقيع يا صورت‏هاي ديگر از امام مهدي(عج) براي ما به يادگار مانده است، به صراحت تمام، آنچه موجب خرسندي يا ناخرسندي آن حضرت مي‏شود، بيان و چگونه عمل كردن، چگونه سخن گفتن و چگونه انديشيدن به ما آموخته شده است. ازاين‏رو، با مراجعه به مجموعة ارزشمند يادگارهاي آن حضرت و تأمّل و تدبّر در آنها مي‏توان به راحتي هدايت را از گمراهي و صراط مستقيم را از راه كج باز شناخت. گفتني است مجموعه سخنان و رهنمودهاي امام عصر(عج) را برخي نويسندگان، جمع‏آوري و در قالب كتاب منتشر كرده‏اند.9

براي روشن‏تر شدن موضوع، شايسته است كه به يكي از اين يادگارهاي گران‏قدر امام عصر(عج) نگاهي بيافكنيم؛ همان دعاي معروفي كه با جمله «أَللهُمَ‏ ارْزُقنا تُوفيقَ الطّاعَةِ...» آغاز مي‏شود و در اوايل «مفاتيح ‏الجنان» نيز آمده است. در اين دعاي كوتاه و مختصر، امام مهدي(ع) هر آنچه را شايسته است، خود را بدان‏ها آراسته يا از آنها پيراسته سازيم، در قالب درخواست از خدا بيان كرده و به صورت غيرمستقيم به ما فهمانده است كه به عنوان حجّت خدا، چه انتظاري از ما دارد و چگونه شيعه‏اي را براي خود مي‏پسندد.

در بخشي از اين دعا چنين مي‏خوانيم:

«بار خدايا! توفيق فرمان‏برداري، دوري از گناهان، درستي و پاكي نيّت و شناخت حرام‏ها را روزي ما فرماي. ما را به راهنمايي و پايداري گرامي دار و زبان ما را در درست‏گويي و گفتار حكيمانه استوار ساز. دل ما را از دانش و معرفت سرشار كن و درون ما را از حرام و مال شبهه‏ناك پاكيزه گردان و دست ما را از ستمگري و دزدي باز دار و چشم ما را از فجور و خيانت بپوشان و گوش ما را از شنيدن سخن بيهوده و غيبت بر بند.»10

در ادامة اين دعا، امام عصر(عج) ويژگي‏هايي را كه شايستة عالمان، دانش‏پژوهان، پيران، جوانان، زنان، توانگران، تنگ‏دستان، جنگ‏جويان، حكم‏رانان و ديگر قشرهاي اجتماعي است، برمي‏شمارد و از خداوند مي‏خواهد به هر يك از اين گروه‏هاي اجتماعي، ويژگي‏هايي را كه شايستة آنهاست، عطا فرمايد.

با توجّه به نکات ياد شده، دستگاه‌‌هاي تبليغي و ترويجي براي همراه کردن عملي مردم با امام زمان(عج) خود بايد موضوع‌‌هاي زير را به خوبي براي آنها تبيين کنند؛

2-3. جايگاه امام عصر(ع) به عنوان حجّت خدا

اعتقاد به نجات‌‌بخش موعود «منجي»، به عنوان انسان برتري که در آخرالزّمان زمين را از عدالت پر مي‌‌سازد و انسان‌‌هاي در بند را رهايي مي‌‌بخشد، در همة اديان و مذاهب وجود دارد؛ ولي آنچه در اين ميان، شيعه را متمايز ساخته، اين است که در اين مذهب «منجي موعود» نه تنها به عنوان يک آرمان، بلکه به عنوان تداوم‌‌بخش رسالت انبيا، وارث اولياي الهي و در يک کلام «حجّت خدا» بر روي زمين مطرح است؛ حجّتي که زنده، شاهد و ناظر بر اعمال آدميان است؛ حجّتي که تأثير او در زندگي فردي و اجتماعي انسان‌‌ها تنها به آخرالزّمان و زمان ظهور منحصر نمي‌‌شود و وجود او در لحظه لحظة زندگي ساکنان زمين نقش دارد.

مقام معظّم رهبري در اين باره مي‌‌فرمايد:

خصوصيّت اعتقاد ما شيعيان اين است كه اين حقيقت را در مذهب تشيّع از شكل يك آرزو، از شكل يك امر ذهني محض، به صورت يك واقعيّت موجود تبديل كرده است. حقيقت اين است كه شيعيان وقتي منتظر مهدي موعودند، منتظر آن دست نجات‌بخش هستند و در عالم ذهنيّات غوطه نمي‌‌خورند؛ يك واقعيّتي را جست‌وجو مي‌كنند كه اين واقعيّت وجود دارد. حجّت خدا در بين مردم زنده است؛ موجود است؛ با مردم زندگي مي‌‌كند؛ مردم را مي‌بيند؛ با آنهاست؛ دردهاي آنها، آلام آنها را حس مي‌‌كند. انسان‌‌ها هم، آنهايي كه سعادتمند باشند، ظرفيت داشته باشند، در مواقعي به طور ناشناس او را زيارت مي‌‌كنند. او وجود دارد؛ يك انسان واقعي، مشخّص، با نام معيّن، با پدر و مادر مشخّص و در ميان مردم است و با آنها زندگي مي‌‌كند. اين، خصوصيّتِ عقيدة ما شيعيان است.11

بر اساس آموزه‌‌هاي شيعي، حجّت‌‌هاي الهي، پيشوايان مردم پس از رسول خدا(ص)، واليان امر، گواهان بر مردم، راهنمايان به سوي خدا، جايگاه‌هاي علم الهي، مفسّران وحي، پايه‌‌هاي توحيد، پيراستگان از خطا و لغزش، صاحبان معجزه‌‌ها و نشانه‌‌ها، مايه‌‌هاي ثبات و پايداري جهان، وسيله‌‌هاي نجات و رستگاري امّت، سرسپردگان امر الهي،

واسطه‌‌هاي فيض پروردگار، معيار تشخيص حقّ و باطل و بيان کنندة حلال و حرام الهي هستند و بندگان تنها در پرتو هدايت آنان و با پيروي بي‌چون و چرا از دستوراتشان مي‌توانند به نجات و رستگاري دست يابند.12

روشن است که معرفي امام مهدي(ع) به عنوان حجتّ حيّ و حاضر خداوند ـ و نه فقط منجي آخرالزّمان، آثار بسيار ارزشمندي در زندگي فردي و اجتماعي منتظران خواهد داشت و ناخودآگاه آنها را به همراهي عملي با آن امام مي‌‌کشاند.

3-3. وظايف و تکاليف فردي و اجتماعي منتظران

«فرهنگ انتظار» هم حيات فردي و زندگي شخصي انسان‏ها و هم مناسبات اجتماعي آنها را در بر مي‌‌گيرد؛ يعني هم‏چنان كه همة مظاهر حيات فردي انسان‏ها ـ زندگي و مرگ، حركت و سكون، فعل و ترك، موافقت و مخالفت، دوستي و دشمني و... ـ بايد رنگ انتظار بگيرد و از اين فرهنگ متأثّر شود، همة مناسبات اجتماعي ـ فرهنگ، سياست و اقتصاد ـ نيز بايد به نوعي متأثّر از انتظار باشد و ميان جامعة منتظر و جامعة غير منتظر تفاوتي محسوس احساس شود. به بيان ديگر در يك جامعة منتظر، نظام تعليم و تربيت، مناسبات سياسي و حكومتي، قوانين و مقرّرات دولتي، روابط تجاري و اقتصادي، ضوابط معماري و شهرسازي، حقوق و وظايف شهروندي و ... بايد بر اساس فرهنگ انتظار و با هدف زمينه‏سازي براي ظهور امام مهدي(ع) و استقرار حكومت عدل و مهدوي سامان يابند.

با توجّه به مطالب ياد شده، رسانة ملّي بايد هم وظايف و تکاليف فردي منتظران و هم وظايف و تکاليف اجتماعي آنان را به خوبي تبيين کند تا زمينة همراهي عملي منتظران با اهداف و آرمان‌‌هاي موعود منتظر فراهم شود و جامعة منتظر به تمام معنا تحقّق يابد.13

4-3. ضرورت پيروي از فقيهان و مراجع تقليد در عصر غيبت

ائمّة معصومان(ع) تكليف ما را در زمان غيبت و دسترسي نداشتن به امام معصوم مشخّص كرده و به ما فرموده‏اند كه به فقيهان «جامع ‏الشّرايط» مراجعه كنيم. در روايتي كه امام حسن عسكري(ع) از امام صادق(ع) نقل مي‏كند، چنين مي‏خوانيم:

«... امّا هر يك از فقيهان كه نفس خود را بازدارنده، دين خود را نگه‏دارنده، هواي خود را پس‏زننده و اوامر مولاي خود را اطاعت‏كننده بود، بر عوام (مردم) لازم است كه از او پيروي كنند و تنها بعضي از فقيهان شيعه هستند كه از اين صفات برخوردارند، نه همة آنها.»14

امام عصر(عج) نيز در يكي از توقيع‏هاي خود در پاسخ اسحاق بن يعقوب مي‏فرمايد:

«... و امّا در رويدادهايي [كه در آينده] پيش مي‏آيد، به راويان حديث ما مراجعه كنيد؛ زيرا آنها حجّت بر شما هستند و من حجّت خدا بر ايشان.»15

در طول 69 سال غيبت صغرا؛ يعني از سال 260 تا 329 ه‍ . ق، چهار تن از بزرگان شيعه به عنوان «نوّاب خاص»، واسطة ميان امام مهدي(ع) و مردم بودند. آنها پرسش‏هاي علما و بزرگان شيعه و حتّي برخي از مردم معمولي را با آن حضرت مطرح مي‏كردند و ايشان پاسخ مي‏دادند. با پايان يافتن دوران غيبت صغرا و آغاز دوران غيبت كبرا، ديگر كسي به عنوان نايب خاص معرفي نشد و مردم موظّف شدند، براي يافتن پاسخ پرسش‏هاي ديني خود، به راويان احاديث اهل‏بيت(ع) كه همان فقيهان جامع ‏الشّرايط بودند، مراجعه كنند. از آن زمان به بعد، فقيهان به عنوان نوّاب عامّ امام عصر(عج) مطرح شدند و رسالت هدايت شيعه را در عصر غيبت بر عهده گرفتند.

بنابراين، همة دستگاه‌‌هاي تبليغي و ترويجي براي تحقّق عيني همراهي عملي مردم با امام مهدي(عج) چند نکته را به خوبي براي مخاطبانش تبيين کنند:

الف) در عصر غبيت بر همة منتظران امام عصر(عج) لازم است كه بنا به فرمودة امامان خود، اعمال ديني خود را با پيروي از فقيهان و مجتهدان واجد شرايط انجام دهند؛

ب) در اين دوران، وظيفة مردم اين است که در امور اجتماعي و سياسي، از فقيهي اطاعت کنند كه بزرگان شيعه به عنوان «وليّ فقيه» انتخاب كرده‏اند.

پی‌‌نوشت‌‌ها: