گشایش برکات

عبدالرّسول هادیان شیرازی

«وَ لَوْ أَنَّ أَهْلَ الْقُری‏ آمَنُوا وَ اتَّقَوْا لَفَتَحْنا عَلَيْهِمْ بَرَكاتٍ مِنَ السَّماءِ وَ الْأَرْضِ وَ لكِنْ كَذَّبُوا فَأَخَذْناهُمْ بِما كانُوا يَكْسِبُونَ؛1

و اگر اهل شهرها و آبادی‌ها ایمان می‌آوردند و تقوا پیشه می‌کردند، برکات آسمان و زمین را بر آنها می‌گشودیم؛ ولی (آنها حق را) تکذیب کردند؛ ما هم آنان را به کیفر اعمالشان مجازات کردیم.»

برای رسیدن به کمالات معنوی، دو بعد از ابعاد رشد را باید تقویت کرد:یکی، بعد اعتقادی که انسان، ایمانِ راسخ به مبدأ و معاد داشته باشد، و دیگری بعد عملی که حریم‌های الهی را به وسیلة پارسایی و رعایت تقوا و پیروی از خدا و رسولش نگاه دارد و از آن حریم‌ها تجاوز نکند. این دو بال زمینة سعادت و پیروزی انسان را فراهم می‌سازد. خداوند در این زمینه می‌فرماید:

«وَ مَنْ يُطِعِ اللَّهَ وَ رَسُولَهُ وَ يَخْشَ اللَّهَ وَ يَتَّقْهِ فَأُولئِكَ هُمُ الْفائِزُونَ؛2

و هر كه خدا و رسولش را فرمان برد و تقوای او را رعایت کند، چنين كسانی به حقيقت كاميابند.»

برای رشد و شکوفایی در ابعاد مادّی زندگی، مهم‌ترین وسیله، سعی و تلاشی است که هر انسانی داشته باشد. در این باره، فرقی بین مسلمان و غیر مسلمان و خداپرست و غیرخداپرست وجود ندارد.

«ذلِكَ بِأَنَّ اللَّهَ لَمْ يَكُ مُغَيِّراً نِعْمَةً أَنْعَمَها عَلی‏ قَوْمٍ حَتَّی يُغَيِّرُوا ما بِأَنْفُسِهِمْ؛3

اين كيفر، نمايانگر آن است كه خداوند نعماتی را كه به قومی عنايت فرموده، تغيير نمی‏دهد؛ مگر آنكه آن قوم خودشان را تغيير دهند ...»

نکتة قابل توجّه این است که قرآن برای جوامع انسانی، راه دیگری غیر از اسباب مادّی را برای رشد مادّی ذکر کرده است و آن حاکمیّت ایمان و تقوا در جامعه است که موجب رشد و برکت در زندگی می‌شود؛ همچنان که در آیة مورد بحث همین مطلب آمده است. درآيات قبل، خداوند سرگذشت اقوامی، همچون قوم هود و صالح و شعيب و نوح و لوط را به طور اجمال بیان کرد که چگونه بر اثر کفر و طغیان دچار عذاب الهی شدند، آنگاه دراین آیه می‏گويد:

«اگر مردم اين آبادي‌ها و نقاط ديگر، به جای طغيان و سركشی و تكذيب آيات پروردگار و ظلم و فساد، ايمان می‏آوردند و در پرتو آن پارسایی پيشه می‏كردند، نه تنها مورد خشم پروردگار و مجازات الهی واقع نمی‏شدند؛ بلكه درهای بركات آسمان و زمين را به روی آنها می‏گشوديم.»

در جای دیگر، خداوند از زبان حضرت نوح (ع ) بیان می‌کند که اگر همین کافران طغیان‌گر دست از لجاجت بردارند و توبه کنند، خداوند نعمت‌های خودش را برای آنان ارزانی می‌دارد:

«وَ يا قَوْمِ اسْتَغْفِرُوا رَبَّكُمْ ثُمَّ تُوبُوا إِلَيْهِ يُرْسِلِ السَّماءَ عَلَيْكُمْ مِدْراراً وَ يَزِدْكُمْ قُوَّةً إِلی‏ قُوَّتِكُم؛4

ای قوم من! از پروردگارتان طلب عفو و سپس به درگاهش توبه كنيد تا باران فراوان و پی‏درپی از آسمان بر شما فرو فرستد و نيرويی بر نيروی شما بيفزايد ...»

همچنین در جای دیگرمی فرماید: «وَ أَنْ لَوِ اسْتَقامُوا عَلَی الطَّريقَةِ لَأَسْقَيْناهُمْ ماءً غَدَقاً؛5

اگربر طريقة ايمان استقامت ورزند، ما آنها را با آب فراوان سيراب می‏كنيم.»

این نکته دربارة اهل کتاب نیز صادق است، آنجا که می‌فرماید: «وَ لَوْ أَنَّهُمْ أَقامُوا التَّوْراةَ وَ الْإِنْجِيلَ وَ ما أُنْزِلَ إِلَيْهِمْ مِنْ رَبِّهِمْ لَأَكَلُوا مِنْ فَوْقِهِمْ وَ مِنْ تَحْتِ أَرْجُلِهِمْ؛6

و اگر آنها به احكام تورات و انجيل و آنچه از سوی آفريدگار پروردگارشان نازل فرموده ،عمل می‏كردند، قطعاً از بالای سرشان [بركات آسمانی‏] و از زير پاهايشان [بركات زمينی‏] برخوردار می‏شدند.»

آری، طبق وعدة خداوند، توجّه جامعه به معنویات، زمینه‌ساز نزول خیر و برکت در زندگی است؛ همان گونه که تقوای افراد نتیجه‌اش این است که خداوند راه خروج از گرفتاری‌ها را به او نشان می‌دهد و از جایی که حساب نمی‌کند، به او روزی می‌دهد. «وَ مَنْ يَتَّقِ اللَّهَ يَجْعَلْ لَهُ مَخْرَجاً وَ يَرْزُقْهُ مِنْ حَيْثُ لا يَحْتَسِب؛7

و هر كس از خدا پروا كند، [خدا] برای او راه بيرون‏شدنی قرار می‏دهد و او را از راهی كه گمان نمی‏برد، روزی می‏دهد.»

شرایط نزول برکات خداوند در سایة ایمان و تقوا

این معنویات زمانی می‌تواند زمینة نزول برکات الهی باشد که شرایط زیر فراهم شود:

1. این ایمان فقط ظاهر سازی و آمیختة با ریا و زهد فروشی نباشد و کاملاً در دل رسوخ پیدا کرده باشد. بنابراین توجّه به رعایت شئون ظاهری،

بدون آبادانی درون انسان ها، دردی را دوا نمی‌کند.

2. این تقوا در تمام جوانب زندگی، خودش را نشان دهد و این گونه نباشد که در توجّه به ارزش‌ها و ضدّ ارزش‌ها گزینشی رفتار شود، یعنی به بعضی از آنها توجّه و از بعضی غفلت یا افراط و تفریط صورت گیرد، که این مورد نیز اشتباه است؛ بلکه باید همة ارزش‌ها به صورت هماهنگ رشد کند.

3. با توجّه به لفظ «القری» در آیة مورد بحث، معلوم می‌شود که این ایمان و تقوا که موجب وفور نعمت می‌شود، باید فراگیر، همگانی باشد، و حاکم بر جامعه و پیوند قوی با خداوند باشد، جهل و خرافه در میان مردم رواج نداشته باشد، هر کس به راحتی بتواند امر به معروف و نهی از منکر کند، اصل حاکم بر دولتمردان و مردم، رعایت قسط و عدل باشد؛ به گونه‌ای که هرکس بتواند به حق خود برسد و ظالم در امنیّت و مظلوم در ناامنی نباشد.

مراد از برکت‌های الهی

اهل لغت برکت را به معنای «فایدة ثابت»8 و «رشد و نمو»9 ذکر کرده‌اند.«قاموس قرآن» می‌گوید: «بركت به معنی ثبوت فايده است در اثر نموّ و رشد، مجمع آب را بركه گويند كه آب در آن ثابت است.10

با توجّه به این معنا، آنچه در برکت مهم است، دوام بهره‌برداری از نعمت هاست، بنابراین برکت منحصر در وفور نعمت نیست‌؛ زیرا چه بسا وفور نعمت باشد؛ امّا عاری از دوام، آرامش، امنیّت، رضایت و سلامتی جسم و روان باشد. قرآن دربارة اعراض‌کنندگان از یاد خدا می‌فرماید:

«وَ مَنْ أَعْرَضَ عَنْ ذِكْري فَإِنَّ لَهُ مَعيشَةً ضَنْكاً؛11

و هر كس از ياد كردن من روی بگرداند، پس برای او زندگی تنگی است...»

ممکن است چنین شخصی از نعمت‌های مادّی فراوان برخوردار باشد؛ امّا در سختی و تنگنا باشد، و نتواند از این نعمت‌ها به خوبی استفاده کند. بنابراین هر لحظه ممکن است این نعمت از او زایل گردد.خداوند در این باره می‌فرماید:

«وَ لا يَحْسَبَنَّ الَّذينَ يَبْخَلُونَ بِما آتاهُمُ اللَّهُ مِنْ فَضْلِهِ هُوَ خَيْراً لَهُمْ بَلْ هُوَ شَرٌّ لَهُمْ سَيُطَوَّقُونَ ما بَخِلُوا بِهِ يَوْمَ الْقِيامَةِ وَ لِلَّهِ ميراثُ السَّماواتِ وَ الْأَرْضِ؛12

وكسانی‌كه به آنچه خداوند از فضل خود بر آنها داده، بخل می‏ورزد، گمان نكنندكه برای آنها خوب است؛ بلكه برای آنها بد است. به زودی آنچه بخل ورزند، در قيامت طوق گردنشان می‏شود»

بنابراین مراد از گشایش برکت‌های آسمان و زمین برای مؤمنان پارسا، آن زندگی پاکی است که با همان مقدار از نعمت‌های مادّی که دارد بهترین بهره‌برداری‌ها را بدون طغیان و سرکشی داشته باشد و در آن، امنیّت و آرامش و رضایت حکمفرما باشد، و همیشه با او همراه باشد. آن‌چنان که در فراز آخر از دعای ابوحمزه آمده است:

«اللَّهُمَّ إِنِّي أَسْأَلُكَ إِيمَاناً تُبَاشِرُ بِهِ‏ قَلْبِي وَ يَقِيناً حَتَّی أَعْلَمَ أَنَّهُ لَا يُصِيبُنِي إِلَّا مَا كَتَبْتَ لِي وَ رَضِّنِي بِمَا قَسَمْتَ لِي؛13

خدایا ! از تو ایمانی می‌خواهم که با قلبم همراه باشد و یقینی عنایت کن تا بدانم چیزی به من نمی رسد؛ مگر آنچه را برایم نوشته‌ای و مرا به آنچه تقسیم کرده‌ای، راضی قرار ده.»

بیان مصداق این آیه

این آیه منحصر در گروه ملّت و گروهی خاص نیست و حکایت از سنّت الهی می‌کند که اگر در جوامع معنوی اتّحاد حاکم باشد، برکات

الهی برای آنها باز می‌شود؛ بارزترین مصداق این آیه، زمانی است که نظام عدل‌گستر حضرت مهدی(عج) تشکیل شود و جوامع بشری ایمان، تقوا، امر به معروف و نهی از منکر را سرلوحة زندگی خود قرار دهند، به همین جهت در روایتی از امام حسین بن علی(ع) زمان رجعت را این چنین ترسیم می‌کند: «وَ لَتَنْزِلَنَّ الْبَرَكَةُ مِنَ السَّمَاءِ إِلَی الْأَرْضِ حَتَّی إِنَّ الشَّجَرَةَ لَتَقْصِفُ‏ بِمَا يُرِيدُ اللَّهُ فِيهَا مِنَ الثَّمَرِ وَ لَيُؤْكَلَنَّ ثَمَرَةُ الشِّتَاءِ فِي الصَّيْفِ وَ ثَمَرَةُ الصَّيْفِ فِي الشِّتَاءِ وَ ذَلِكَ قَوْلُ اللَّهِ تَعَالَی‏ وَ لَوْ أَنَّ أَهْلَ الْقُری‏ آمَنُوا وَ اتَّقَوْا لَفَتَحْنا عَلَيْهِمْ‏ بَرَكاتٍ مِنَ السَّماءِ وَ الْأَرْضِ وَ لكِنْ كَذَّبُوا ثُمَّ إِنَّ اللَّهَ لَيَهَبُ لِشِيعَتِنَا كَرَامَةً لَا يَخْفَی عَلَيْهِمْ شَيْ‏ءٌ فِي‏ الْأَرْضِ وَ مَا كَانَ فِيهَا ...؛14

بركت از آسمان به زمين فرود آيد؛ به طوری كه درخت تاب كشيدن ميوه را نداشته باشد. ميوة تابستانی در زمستان خورند و ميوه زمستانی در تابستان، چنان‌كه خدا مي‌فرمايد: اگر ايمان می‏آوردند و پرهيزكار مي‌شدند، درهای بركت را از آسمان و زمين برايشان می‏گشوديم؛ ولی تكذيب كردند، سپس خداوند كرامت به شيعيان ما دهد كه هيچ چيز در زمين، از نظرشان مخفی نماند.»

در این باره، روایات دیگری نیز خبر ازسرازیری نعمت در این زمان می‌کند، پیامبر اکرم(ص) این روز موعود را چنین بیان می‌کند: «ساکنان زمین و آسمان او را دوست دارند، آسمان بارانش را فرو می‌فرستد، زمین، گیاهان خود را می‌رویاند... و زندگان آرزو می‌کنند که کاش مردگانشان زنده بودند و عدل و آرامش حقیقی را می‌دیدند و مشاهده می‌کردند که خداوند چگونه برکاتش را بر اهل زمین فرومی‌فرستد.»15

در روایت دیگری نیز از پیامبر گرامی اسلام(ص) آمده است: «ثروت در بین مردم سرازیر می‌شود؛ به گونه‌ای که مردم برای صدقه دادن به دنبال نیازمند می‌گردند و پیدا نمی‌کنند. مال را به هرکه عرضه می‌کنند، می‌گوید: از این مال بی‌نیازم.»16

آری، خداوند به مقتضای رحمتش، به اندازة ظرفیت انسان‌ها و اعمالشان فیض و رحمتش را به بندگان می‌بخشد و بهترین و بیشترین نزول رحمت، همان عصر ظهوری است که خداوند بدان وعده داده است...

پی‌نوشت‌ها: