مصر نوین از نگاه ناظران

كشور «مصر» را به حق می‌توان قلب جهان عرب نام گذارد؛ زیرا تحوّلات مصر در طول تاریخ، بیشترین تأثیرگذاری را بر جهان عرب داشته، تا جایی كه نقطة شروع رویش سازمان‌های جهاد اسلامی نیز از مصر بوده است. زمانی كه در سال 1966م. هسته‌های اولیة سازمان جهاد مصری شكل گرفت،1 ایمن الظواهری (جانشین اسامه بن لادن و رهبر القاعده) نیز یكی از اعضای وابسته به این گروه‌ها بود.2

دكتر صالح سریه، مؤسّس تشكیلات جهادی تنظیم الفنیة العسكریه با اینكه فردی فلسطینی بود، رهبری یكی از تشكّل‌های جهادی مصر را در سال 1974م. بر عهده داشت. در حالی كه برای صالح سریه فلسطینی دشمن نزدیك‌تر، از لحاظ فیزیكی، همان اسرائیل بود؛ امّا وی به مبارزه با حكومت مصر می‌پرداخت؛ زیرا او و جهادی‌های مسلمان (جهادیین اسلامیین) بر این عقیده بودند كه مبارزات باید در مصر متمركز باشد و تغییر حكومت از آنجا به سایر كشورهای اسلامی سرایت كند؛ آنان عقیده داشتند كه مصر، جایگاه تمدّنی تاریخی و موقعیّت جغرافیایی خاص و مهمّی دارد كه این كشور را به مركز اثرگذاری در كشورهای عربی تبدیل كرده است.3

اكنون نیز سقوط حاكمیت «اخوان‌المسلمین» به عنوان مهم‌ترین حزب اسلام‌گرا در مصر امواج فكری و میدانی متعدّدی را در پی داشته كه تاكنون نیز ادامه یافته است. برخی این شكست را به معنای شكست اسلام سیاسی یا به عبارتی شكست حاكمیّت اسلام‌گرایان در كشورهای عربی تلقّی كردند و عدّه‌ای نیز این سقوط را حاصل كودتای نظامی دانستند كه با هدایت آمریكا در مصر رخ داده است و كشور مصر را میدان جنگی علیه اسلامگرا می‌دانند؛ تا جایی كه برخی از سایت‌های سلفی، میدان «رابعة العدویه» را به «غزّه» تشبیه كرده‌اند.4

با این حال اشتباهات و ضعف اخوان‌المسلمین در موضع قدرت، طیّ یك سال گذشته بر هیچ كس پوشیده نیست و همین اشتباهات بود كه زمینه را برای حضور مردم در خیابان‌ها و دخالت ارتش فراهم ساخت. بروز این اوضاع، وظیفة سنگینی را بر دوش صاحب‌نظران و متفكّران متعهّد و مسلمان قرار داده است تا با دقّت به بازخوانی عملكرد اخوان‌المسلمین مصر در سال‌های اخیر بپردازند و نقاط ضعف و انحرافی را كه چنین شكستی را در پی داشته است، مشخّص سازند:

1. راشد الغنوشی، رئیس حزب «النّهضة الاسلامیه تونس» كه هم‌اكنون رهبری ائتلاف حاكم بر «تونس» را بر عهده دارد، اوضاع مصر را به عنوان میدان نبردی از نبردهای اسلام توصیف كرد. وی گفت: جنگ‌های بزرگ تاریخ، مانند جنگ صلیبی و جنگ با «قوم تاتار» در مصر به نفع مسلمانان تمام شد و اكنون نیز نبردی دیگر در تاریخ اسلام در مصر در جریان است.

غنوشی گفت: كسی كه كودتای مصر را فرماندهی كرد، مشروعیّت خود را از رئیسش كه وی را در زندان افكنده است (یعنی محمّد مرسی)، كسب كرده بود. رئیس جمهور مصر وی را برای فرماندهی ارتش تعیین كرده بود؛ یعنی سرباز علیه فرماندة خود كودتا می‌كند و این رسوایی است.

رئیس جنبش النهضه گفت: كسانی كه ادّعای دموكراسی می‌كنند، امّا در كنار كودتاچیان ایستاده‌اند و وعده می‌دهند كه این شورش‌ها به دیگر كشورها سرایت می‌كند، بدانند كه هرگز در این كار موفّق نمی‌شوند.5

گفتنی است پس از تحوّلات اخیر مصر، در كشور تونس نیز مخالفان حاكمیّت اسلام‌گرایان به خیابان‌ها آمدند و با تظاهرات در خیابان‌ها خواهان بركناری دولت فعلی به رهبری جنبش النهضه شدند كه در مقابل، الغنوشی این تحرّكات را سوق‌دادن كشور به سوی سرنوشتی مجهول تلقّی كرد. وی با دعوت به گفت‌وگو، مردم و احزاب را از ادامة اعتراضات برحذر داشت.6

2. رضوان السید، نویسنده و متفكّر لبنانی است كه در سال 1970م. موفق به دریافت لیسانس از دانشكدة الهیات و معارف اسلامی در «دانشگاه الازهر» شد و در سال 1977م. نیز دكترای فلسفه را از «دانشگاه توبینگن آلمان»، دریافت کرد. او از سال 1978م. در دانشگاه لبنان به عنوان استاد مطالعات اسلامی مشغول شد و تاكنون كتاب‌ها و مقالات متعدّدی را عرضه كرده است؛ از جمله مقالات سیاسی و علمی او است كه در دو روزنامة «الحیات» و «الشرق الاوسط» به چاپ رسیده‌اند.

رضوان السید در مقاله‌ای با نام «شكست موج اسلامی سیاسی» كه در روزنامه الشرق الاوسط منتشر گردید، به بررسی شكست جماعت اخوان‌المسلمین در مصر پرداخته است كه به دلیل مفصّل بودن این مقاله، فقط به بخش كوچكی از آن اشاره می‌كنیم.

وی در این مقاله، «ایران» را به عنوان مركز اتّكای اسلام‌گرایان عرب در دهه‌های اخیر توصیف كرده است كه جماعت اخوان‌المسلمین مصر نیز از این قاعده مستثنا نبوده و روابط حسنه‌ای با ایران داشته است.

وی در بخش دوم، به بررسی تداوم ارتباط اخوان‌المسلمین با ایران بعد از به قدرت رسیدن مرسی پرداخته است. با این اشارات كه مرسی یك بار خودش به تهران سفر كرد و هفت بار نیز مشاورش عصام الحداد را به تهران فرستاد، در «قاهره» از رئیس جمهور و مسئولان ایرانی استقبال كرد و توافق‌نامه‌های توریستی و غیر آن را با تهران امضا كرد و ...

وی سپس نوشته است: آیا اقدامات مرسی و اخوان در این یك سال، ناشی از غرور و توهّم نبوده است؟ مكتب ارشاد جماعت اخوان‌المسلمین تصوّر می‌كرد مصر اخوانی که رهبر و پرچم‌دار اسلام سنّی است، در كنار ایران كه رهبر اسلام شیعی و «تركیه» كه رهبر اسلام سیاسی است، مثلّثی قدرتمند را تشكیل می‌دهند، امّا متوجّه نبود كه نباید خودش را با ایران و تركیه مقایسه كند و در حدّ آنان قدم بردارد؛ زیرا هر كدام از این دو كشور، دارای سال‌ها عقبة سیاسی و فكری هستند كه نفوذ آنان را در مشرق عربی به‌ همراه داشته است.

در پایان، رضوان السید نوشته است: با توجّه به تحلیل فوق، غیر از ایرانی‌ها، ترك‌ها و برخی از آمریكایی‌ها هیچ كس از سقوط اخوان‌المسلمین مصر ناراحت نشد.7

3. در ماه اخیر، كشور مصر شاهد درگیری و مقابلة خیابانی میان مردم بوده است و تاكنون نیز اخوان‌المسلمین و اسلام‌گرایان كه عزل مرسی را كودتایی غیر قانونی می‌دانند، خیابان‌ها را ترك نكرده و تن به مصالحه نداده‌اند.

احمدالعارف، سخنگوی رسمی اخوان‌المسلمین مصر در گفت‌و‌گو با الشرق‌الاوسط (لندنی) اعلام كرد:

ما تن به مصالحه نخواهیم داد و تمام اقداماتی را كه به ساقط کردن نظام محمّد مرسی منجر شد، رد می‌کنیم.

وی برای حضور اخوان‌المسلمین در جلسات آشتی ملّی، شروطی را ذكر كرد كه بازگشایی شبكه‌های تلویزیونی مسدود شدة اسلام‌گرایان مصر و عدم تعقیب قضایی اسلام‌گرایان از آن جمله‌اند.8

همچنین شیخ سیّد العربی، خطیب جمعه در میدان رابعة العدویه، هدف از دعوت به مصالحة ملی را كوتاه آمدن از دین خواند. وی نظامیان و مأموران پلیس را از گرفتن سلاح به سمت تظاهرات‌كنندگان بر حذر داشت و گفت: شما به تنهایی در محضر خدا در قبال اعمالتان پاسخگو خواهید بود. 9

4. احمد ماهر، مؤسّس جنبش 6 آوریل، كه از معارضان محمّد مرسی به شمار می‌آید، در مقاله‌ای كه در روزنامة آمریكایی «واشنگتن پست» به چاپ رسید، نكات قابل تأمّلی را ذكر كرده است.

وی در ابتدا نوشته است: من نیز در جنبش تمرّد ضدّ مرسی حضور یافتم و جنبش 6 آوریل توانست 2 میلیون امضا برای ساقط کردن حكومت مرسی و برگزاری انتخابات زودهنگام، جمع‌آوری كند. ماهر دلیل این اقدام را شكست مرسی و حكومتش در خدمت به مردم دانسته و نوشته است كه مرسی و اخوان‌المسلمین در زمان سلطه بر مصر مرتکب اشتباهات بی‌شماری شدند كه خشم مردم مصر را در پی داشت. آنان بر خشونت پافشاری كردند و حتّی اكنون نیز وقتی از آنان می‌خواهیم كه برای تشكیل دولتی ملّی بر سر میز مذاكره بیایند، این دعوت را رد می‌كنند و بازگشت مرسی را قبل از هر مذاكره‌ای خواستار هستند.

احمد ماهر سپس نگرانی خود را از سلطة آتش بر مصر اظهار داشته و به انتقاد از اقدامات ارتش مصر پرداخته است.

وی در این مقاله نوشته است:

دخالت‌های بی‌رویة ارتش در مسائل سیاسی، ما را نگران كرده است؛ زیرا شرط ما در حمایت از نقشة راه انتقالی عدم دخالت ارتش در مسائل سیاسی بود؛ در حالی كه هم اكنون ارتش به طور فعّال وارد میدان سیاسی شده است. همچنین بالا گرفتن خطاب‌های كینه‌آمیز میان رسانه‌های لیبرال و اسلام‌گرا مرا نگران ساخته است؛ زیرا سخنانی كه نابودی یك حزب یا به زندان انداختن تمام اعضای آن را طلب می‌كند، مطلقاً مردود است . علاوه بر این ما نمی‌توانیم قبول كنیم كه دوباره حكومت بر رسانه‌ها سیطره یابد و به بهانة مبارزه با تروریسم به توقیف رسانه‌ها بپردازد؛ زیرا بر اساس تجربه‌ای كه ما از ارتش داریم، می‌دانیم كه ما نیز اگر در آینده بخواهیم از این حكومت انتقاد كنیم، متّهم به تروریسم می‌شویم.

وی در پایان نوشته است:

هیچ‌كس نمی‌تواند از اقدامات مرسی و جماعتش دفاع كند؛ امّا آیا ما حق نداریم با نگرانی شدید، كشتار 100 تن از حامیان مرسی را مورد انتقاد قرار دهیم؟ كسانی كه با شلیك گلوله به سرشان كشته شده‌اند.10

5. عاصم عبدالماجد، عضو شورای جماعت اخوان‌المسلمین، طیّ سخنانی در جمع حامیان مرسی، در میدان رابعة العدویه گفت:

ارتش به نام مبارزه با تروریست به جنگ با ملّت مصر برخاسته است.

وی اظهار داشت:

اگر ارتش دست به كشتار تظاهركنندگان مسلمان بزند، اسلام‌گرایان هرگز مقابله به مثل نخواهند كرد.

و خطاب به ارتش مصر و رسانه‌های مصر گفت:

آیا این چند میلیون نفری كه به خیابان‌ها آمده‌اند همگی تروریست هستند؟

همچنین عبدالماجد تأكید كرد كه تظاهرات‌ اسلام‌گرایان و حامیان مرسی از روز اوّل مسالمت‌آمیز بوده است.11

6. در میان هیاهو و جنجال‌هایی كه پس از عزل مرسی به وجود آمد، اظهار نظر‌های شیخ یوسف قرضاوی توجّه همگان را به خود جلب كرد. وی كه در سال‌های اخیر به عنوان رئیس «هیئت اتّحاد علمای اسلامی» كسب شهرت كرده بود و در حال تبدیل شدن به مرشد اخوان‌المسلمین و سایر اسلام‌گرایان سلفی در منطقه بوده، یكی از عواملی بود كه بسته شدن سفارت «سوریه» در مصر را از مرسی خواستار شد و به مطلوب خود رسید. این در حالی است كه هنوز سفارت اسرائیل در مصر برقرار است و نامة دوستانة رئیس جمهور اسلام‌گرا و معزول مصر، محمّد مرسی به شیمون پرز، رئیس جمهور رژیم صهیونیستی لكة ننگی است كه بر دامان اخوان‌المسلمین مصر خواهد ماند.

قرضاوی كه از ابتدای شكل گرفتن جنبش تمرّد علیه حكومت مرسی، به دفاع از وی پرداخت و خروج بر او را حرام اعلام كرد، پس از عزل مرسی فتوا به وجوب بازگشت مرسی داد و از عبدالفتّاح السیسی، وزیر دفاع و عامل اصلی عزل مرسی، خواست تا از منصب خود استعفا دهد. وی همچنین از احمد الطیب رئیس الأزهر خواست تا از مواضع خود در حمایت از عملكرد ارتش تجدید نظر كند.12

فتوای قرضاوی به وجوب تأیید مرسی، مورد حمایت و تأیید اتّحادیة علمای اسلام قرار گرفت و این اتّحادیه كه ریاست آن به عهدة قرضاوی است، بیانیّه‌ای را در تأیید فتوای او صادر كرد.13

در این بیانیّه آمده است كه شیخ‌الازهر بالاتر از آن است كه برای حمایت از طایفه‌ای ضدّ طایفه‌ای دیگر بایستد و مواضعش برخاسته از نصوص شرعی و معرفت عمیق است.14

امّا یك روزپس از انتشار این تأییدیّه، الازهر بیانیّه‌ای را در ردّ این فتوا منتشر كرد و فتوای قرضاوی را سخنی گزاف و دعوت به فتنه دانست. قرضاوی پس از گذشت چند روز و نتیجه ندادن فتوایش، مردم مصر را به مبارزه با عوامل سقوط مرسی دعوت كرد.

وی در برنامة «الشریعه و الحیات» كه از شبكة تلویزیونی «الجزیرة قطر» پخش می‌شد، با استناد به آیات «قرآن كریم» به وجوب مبارزه با خروج‌كنندگان بر حاكم فتوا داد و همچنین آیات و روایات نبوی را مستمسك خویش قرار داد تا مشروعیّت حكومت محمّد مرسی را اثبات كند. او منظور خود را از خروج‌كنندگان بر حاكم مشخّص نكرد؛ امّا برای همة بینندگان واضح بود كه مقصود وی مبارزه با ارتش مصر است. وی با تأكید بر تظاهرات مسالمت‌آمیز در مصر گفت:

اگر كسانی كه بر حاكم خروج كرده‌اند، دست از عمل خویش برندارند، كشتن آنان واجب است.15

قرضاوی در این برنامة تلویزیونی خطاب به ارتش مصر گفت:

چه كسی به نیروهای مسلّح اجازه داد كه مرسی را عزل كنند؟

وی همچنین خطاب به عبدالفتّاح السیسی، وزیر دفاع و فرماندة نیروهای مسلّح مصر گفت:

چه كسی تو را فرماندة ارتش قرار داد؟ تو بر اطاعت كردن قسم خوردی، چه كسی به تو این حق را داد كه مرسی را عزل كنی؟

وی گفت: اسلام این عملكرد را حرام قطعی می‌داند و به این دو آیه استشهاد كرد: «يا أَيُّهَا الَّذينَ آمَنُوا أَطيعُوا اللَّهَ وَ أَطيعُوا الرَّسُولَ وَ أُولِي الْأَمْرِ مِنْكُم‏» و «يا أَيُّهَا الَّذينَ آمَنُوا أَوْفُوا بِالْعُقُود».16

اكنون این سؤال در ذهن اكثر ملّت‌های عرب از مسلمان و غیر مسلمان نقش بسته است كه این چه دینی است كه علمای آن به صورت كاملاً گزینشی به احكام آن عمل می‌كنند و هر حكمی كه با منافع سیاسی و حزبی آنان هم‌سو باشد، اتخاذ می‌كنند؟ چرا وجوب اطاعت از حاكم و حرمت خروج بر او در سوریه صدق نمی‌كند؟ چرا در سوریه به جای جنگ با خروج‌كنندگان بر حاكم، قیام علیه حاكم واجب مؤكّد می‌شود؟ و...

فتوای قرضاوی به وجوب مبارزة یكی از عواملی بود كه باعث شد تا ارتش مُهر تروریست را بر پیشانی اسلام گرایان مصری بزند و با این بهانه برای متفرّق ساختن آنان، دست به سلاح ببرد و به كشتار مردم متحصّن در میدان رابعه بپردازد.

پس از این كشتار، قرضاوی تمام مردم مصر را به آمدن در میدان رابعه و سایر میدان‌ها فراخواند و مسئولیت این كشتار را بر عهدة السیسی نهاد و نظامیان مصر را قاتلان مجرمی توصیف كرد كه مردم باید با شجاعت در مقابل آنان ایستادگی كنند.

وی همچنین خطاب به نیروهای ارتش گفت:

به دستورات مافوقشان عمل نكنند؛ چرا كه نباید از هیچ مخلوقی در معصیت خالق اطاعت كرد. قرضاوی در این سخنان از علمای الازهر نیز خواست كه نظر شیخ الازهر را در قبال مواضعش تغییر دهند.17

7. عبدالرّحمن القرضاوی، فرزند شیخ یوسف قرضاوی، در نامه‌ای خطاب به پدرش از مواضع او در دفاع از مرسی و حكومتش انتقاد كرد. عبدالرّحمن در ابتدای نامه نوشته است:

پدرم! من قبل از اینكه فرزند تو باشم، شاگردت هستم. او در قسمتی از نامه نوشته است: نسل ما مانند نسل شما نیست كه 30 یا 60 سال توان تحمّل دیكتاتوری را داشتید. نسل ما نمی‌تواند 30 سال زیربار استبداد باشد...

وی در این نامه به انتقاد از محمّد مرسی پرداخته و نوشته است:

او به ما وعدة توافق بر قانون داد؛ ولی عمل نكرد، وعدة مشاركت در ادارة كشور را به ما داد، نه استبداد ولی عمل نكرد، او به برخورد با عوامل فساد در دورة قبل وعده داد ولی عمل نكرد، پس ما را به التزام به چه عهدی با او فرامی‌خوانی؟18

8. در پی فتاوا و اظهارنظرهای قرضاوی دربارة مصر، برخی احزاب ملّی این كشور و شخصیّت‌های آن، خواهان ملغی شدن ملّیت مصری او شدند. در همین باره حزب 6 آوریل قرضاوی را متّهم كرد كه او با تحریك اسلام‌گرایان مصر، قصد دارد كه مصر را نیز مانند سوریه درگیر جنگ داخلی و قومی سازد. محمّد سلیمان فاید، از اعضای جنبش 30 ژوئیه، در این باره گفت:

قرضاوی از جمله كسانی است كه می‌خواهد با به كارگیری خشونت، مصر را وارد جنگ و درگیری داخلی كند. او كه طیّ سالیان گذشته در «قطر» مقیم بوده است، شجاعت آن را نداشته است كه حتّی یك كلمه در اعتراض به حكومت قطر سخن بگوید به رغم نقشی كه قطر در هم‌سویی با رژیم صهیونیستی در راستای ایجاد تفرقه در جهان عربی و اسلامی ایفا می‌كند.

«حزب كرامت مصر» نیز با رد كردن فتوای قرضاوی و دعوتش به جهاد در مصر اعلام كرد:

این دعوت (فتوای قرضاوی) دعوتی است كه هیچ سنگ‌دل و كینه‌توزی آن را دربارة مصر روا نمی‌دارد.19

9. كمال الهلباوی، سخنگوی سابق جماعت اخوان‌المسلمین مصر كه هم‌اكنون چند سال است كه از این جماعت جدا شده و رئیس و مؤسّس «انجمن اسلامی» در «لندن» است، در گفت‌و‌گوی تلفنی با شبكة «سی بی سی» گفت:

هیچ عقل سلیمی نمی‌تواند بگوید كه مشروعیّت محمّد مرسی كامل است؛ زیرا وی بخش عمده‌ای از مشروعیّتش را در زمانی كه قدرت به دستش بود، از دست داد و جماعت اخوان‌المسلمین باید به خوبی درك كنند كه اغلب مردم مصر در 30 ژوئیه به میدان «تحریر» آمدند و كسی كه نتواند حال واقع را به خوبی درك كند از آینده شناختی نخواهد داشت. 20

الهلباوی ده روز پیش از این اظهار نظر، در گفت‌و‌گو با روزنامة الشرق الاوسط (لندن) رهبران كنونی جماعت اخوان‌المسلمین را مورد انتقاد قرار داد و گفت: اخوان‌المسلمین كنونی از مسیر تفكّرات حسن‌البنا دور شده است.

او جوانان عضو اخوان را به روی‌گردانی از رهبران كنونی اخوان كه عامل خشونت، درگیری، هلاكت و دشمنی و استكبار هستند، دعوت كرد و مسیر اخوان مصر را ضدّ قرآن دانست.

وی گفت: من تعجّب می‌كنم از بعضی شیوخ سلفی كه در نشست «كمك به سوریه» می‌نشینند و مصری‌هایی را كه دعوت به جهاد در سوریه نمی‌كنند، مورد نفرین قرار می‌دهند و حتّی فرزندان و نسل آنان را نیز مورد نفرین قرار می‌دهند. من از خودم می‌پرسم این شخص دین حنیف را از كجا آموخته است؟

الهلباوی دربارة مشروعیّت مرسی گفت:

شرعیّت و قانونی بودن از نظر دموكراسی فقط در صندوق‌های انتخابات خلاصه نمی‌شود كه ما اسلام‌گرایان، نظرمان در این بخش معطوف به مرسی بود. دمكراسی بخش دیگری نیز دارد كه مربوط به روابط بین حاكم و محكوم است و وعده‌هایی كه داده شده و به آن عمل نشده است كه همین بخش از دموكراسی مشروعیّت مرسی را ناقص كرد.

وی مهم‌ترین اشتباهات مرسی را این‌گونه برشمرد:

نداشتن دیدگاه و چشم‌انداز، دامن‌زدن به اختلافات و تعمیق تفرقه در جامعه، نادیده‌ گرفتن درخواست‌های مردم برای تغییر دولت و دادستان كل و اصلاح قانون اساسی و برخوردنكردن مناسب با جنبش تمرّد.

همچنین اشتباهات اخوان پس از عزل مرسی را نیز این‌گونه برشمرد:

بستن راه‌ها، تكفیر طرف‌های مخالف، استفادة ابزاری از دین در گذر

از یك رقابت سیاسی به درگیری سیاسی و ...21

10. مظهر شاهین، یكی از فضلا و مبلّغان اسلامی مصر است. وی كه امام جماعت «مسجد عمر مكرم» است و در وزارت اوقاف مشغول است، عملكرد تبلیغی فعّالی را در قالب برنامه‌های تلویزیونی و خطبه‌های سخنرانی داشته است. او در انقلاب مردم مصر برای سقوط مبارك فعّالیت بسزایی داشت تا جایی كه «خطیب الثّوره» لقب یافت.22

مظهر شاهین در رویدادهای پس از عزل مرسی در تاریخ جمعه 26 جولای 2013 م امامت جمعة نمازگزاران در میدان التحریر را بر عهده داشت. یعنی امامت جمعة جمعیّتی كه، به دعوت السیسی به میدان التحریر آمده بودند و در مقابل نماز جمعه اخوان‌المسلمین در میدان رابعه العدویه، میدان التحریر را محلّ تجمّع خود قرار داده بودند.

وی در خطبه‌های نماز جمعه گفت:

مردم مصر امروز و مصادف با سالروز جنگ بدر، با حضور خود چشم جانیان را خیره كردند و برای حمایت از وزیر دفاع در برابر خروج‌كنندگان از قانون به میدان آمدند.23

در همین روز در میدان رابعه العدویه، خطیب نماز جمعه، عبدالرّحمن البرّ كه یكی از اعضای «مكتب ارشاد» جماعت اخوان‌المسلمین است، در جمع حامیان مرسی گفت:

دعوت كسانی كه شما را به خشونت دعوت می‌كنند، اجابت نكنید. هرچه پیش ‌آمد، شما دست به خونریزی نزنید و مسالمت‌آمیز بودن حركت خویش را ادامه دهید كه این روش ما از تانك‌ها و گلوله‌های آنان اثر بخش‌تر است. 24

او به حامیان مرسی گفت :

با گل به مواجهه با مخالفانتان بروید، حتّی اگر با گلوله رو به شما آورند و جملة هابیل خطاب به قابیل را به آنان بگویید كه : «لَئِنْ بَسَطْتَ إِلَيَّ يَدَكَ لِتَقْتُلَني‏ ما أَنَا بِباسِطٍ يَدِيَ إِلَيْكَ لِأَقْتُلَكَ إِنِّي أَخافُ اللَّهَ رَبَّ الْعالَمين‏»25

امّا با تمام این تفاصیل در همین روز جمعه میان حامیان و معارضان مرسی درگیری‌های شدیدی در گرفت كه به گزارش وزارت بهداشت مصر 74 كشته و 748 زخمی پیامد این درگیری‌ها بود.

احمد الطیّب، شیخ الازهر، نیز با اعلام نگرانی از این خونریزی‌ها از دولت موقّت مصر خواست كه عاملان این جنایت از هر گروه و سازمانی هستند، تعقیب و مجازات كند. وی گفت:

این خونریزی‌ها مانع صلح میان مصری‌ها و سدّ راه وحدت آنان می‌شود.

11. مظهر شاهین، امام مسجد عمر مكرم، در خطبه‌های نماز عید فطر اعلام كرد:

ملّت مصر آماده است تا به زودی تظاهراتی میلیونی را برای مطالبة قطع ارتباط با آمریكا برگزار كند.

وی از ملّت مصر خواست كه: آماده باشند تا به زودی در جهت قطع ارتباط اقتصادی و نظامی با آمریكا، تظاهراتی میلیونی را ترتیب دهند.26

12. در روزهای اخیر، رهبر سازمان القاعده، ایمن الظواهری

نیز مستقیماً وارد جریانات مصر شده و جماعت اخوان‌المسلمین و اسلام‌گرایان مصری را مورد نصیحت خود قرار داده است.

وی طبق معمول در قالب یك فایل صوتی منتشر شده در اینترنت، مواضع خود را ابراز نموده است.

الظواهری در این سخنان از اسلام‌گرایانی كه احزابی را در مصر تأسیس كرده‌اند و هم‌اكنون در كنار ارتش ایستاده و عزل مرسی را تأیید كرده‌اند، انتقاد كرد. بدیهی است یكی از مهم‌ترین این احزاب «حزب النور» است كه یك حزب سلفی افراطی در مصر محسوب می‌شود.

وی همچنین با نصایحی كه از مبانی فكر القاعده سرچشمه گرفته است، خطاب به حامیان مرسی گفته است:

به حامیان مرسی نصیحت می‌كنم كه اوّلاً لازم است بدانیم كه شرعیّت در انتخابات و دموكراسی نیست، بلكه شرعیّت در شریعت است. شرعیّت در این نیست كه شما محمّد مرسی را رئیس یك حكومت سكولار ملّی قرار دهید.

او در این فایل صوتی گفته است:

سقوط مرسی حاصل اتّحاد صلیبیون (اقباط و مسیحیان مصر)، سكولارها، ارتش و بقایای رژیم مبارك در این راستا است كه با تدبیر و برنامه‌ریزی آمریكایی‌ها و پشتیبانی مالی از جانب كشورهای عربی خلیجی (عربستان) انجام گرفته است.27

13. در پی عزل مرسی و اتّفاقات پس از آن، بسیاری از تقارب افكار و دوستی‌هایی كه بر محور مسئلة سوریه میان شخصیّت‌های عرب پیش آمده بود، رو به زوال گذاشت كه بارزترین این تقارب‌ها كه نظر همگان را به خود جلب كرده بود، تمجید یوسف قرضاوی از علما و حكّام سعودی است كه تشكّرهای آنها را متقابلاً در پی داشت؛ امّا عربستان سعودی جزو اوّلین كشورهایی بود كه پس از عزل مرسی ، دست دوستی را به سمت حكومت موقّت مصر دراز كرد و همین امر باعث شد كه یوسف قرضاوی به موضع اوّلیة خود در قبال عربستان سعودی باز گردد و به انتقاد از آنان بپردازد. 28

وی در سخنانی خطاب به پادشاهی عربستان گفت: به سمت خدا برگردید. اكنون به واسطة میلیاردها دلار كمك عربستان سعودی به دولت موقت و نامشروع مصر، ملّت مصر كشته می‌شوند.29

البته اظهارات قرضاوی در انتقاد از حكّام سعودی كه در اینترنت نیز منتشر شد، عواقب سنگینی برای قرضاوی و امیر نوپای قطر در پی داشت؛ زیرا در پی این اظهارات، مسئولان عربستان سعودی طیّ تماسی تلفنی با امیر قطر، از وی خواستند هر چه زودتر یوسف قرضاوی را به دلیل این اظهاراتش مورد توبیخ قرار دهد.

در این تماس تلفنی به امیر قطر اعلام شد كه از این پس، «ریاض» تمام تصریحات قرضاوی را به عنوان موضع رسمی دولت قطر به حساب می‌آورد و به گونه‌ای دیگر با این رویّه برخورد خواهد كرد.30

پی‌نوشت‌ها: