اسماعیل شفیعی سروستانی
در روایات مختلف آمده است که انسان دارای دو نوع پدر است؛ یکی آنکه باعث و منشأ تولّد و پیدایش انسان است و دیگری آنکه عهده‌دار تربیت و کمال روحی و معنوی اوست.
از پیامبر اکرم(ص) نقل شده است که فرمودند:
«أَنَا وَ عَلِيٌّ أَبَوَا هَذِهِ الْأُمَّة؛8
من و علی دو پدر این امّت هستیم.»
در نهمین روز از ماه صفر، در سال یازدهم هجری، یعنی نوزده روز مانده تا پایان عمر پیامبر اکرم(ص)، بلال حبشی را به سراغ علی(ع) می‌فرستند تا به نزد رسول خدا(ص) بیایندد. بلال به سوی خانة علی(ع) می‌رود و ایشان را خبر می‌کند. وقتی علی(ع) نزد پیامبر(ص) آمدند و نشستند، حضرت به ایشان فرمودند:
«ای علی! إِنَّ جَبْرَئِيلَ أَتَانِي مِنْ عِنْدِ اللَّهِ بِرِسَالَة...؛9
اکنون جبرئیل نزد من بود و از سوی خداوند نامه‌ای برای من آورد. در این نامه آمده است که من تو را نزد مردم بفرستم تا پیامی را برای مردم بازگو کنی.» پیامبر(ص) پیام را به علی(ع) می‌گویند تا آن را برای مردم بیان کند.
بلال به همة مردم خبر می‌دهد تا در مسجد جمع شوند. علی(ع) وارد مسجد شده و چنان‌که پیامبر(ص) فرموده بودند، بر منبر نشستند و فرمودند:
«أَلَا مَنْ عَقَّ وَالِدَيْهِ فَلَعْنَةُ اللَّهِ عَلَيْه...؛10
آگاه باشید هر کس عاقّ پدر و مادرش شود، لعنت خدا بر او باد. آگاه باشید هر کس از مولای خود ببُرد (اطاعت نکند) لعنت خدا شامل حال او می‌شود. بدانید هر کس اجر و مزد کارگری را ندهد، لعنت خدا بر او باد.»
در این هنگام، عمربن خطّاب از جا برمی‌خیزد و رو به علی(ع) کرده و می‌گوید:
سخنی سر بسته آوردی؛ آیا تفسیر و شرحی دارد؟
علی(ع) جواب می‌دهند: «خدا و رسولش بر تفسیر آن آگاهی بیشتری دارند.»
همگی به سراغ پیامبر(ص) می‌روند تا تفسیر پیام را بشنوند. پیامبر(ص) فرمودند:
«هر کس عاقّ والدینش شود، لعنت خدا بر او باد! بدانید که من و علی پدران این امّت هستیم. هر کس عاقّ ما شود، لعنت خدا بر او باد!»
دیگر اینکه؛ هر کس از مولای خود اطاعت نکند، لعنت خدا بر او باد! بدانید که هر کس من مولای او هستم، علی مولای اوست و هر کس از او اطاعت نکند، لعنت خدا بر او باد!
و دیگر اینکه؛ هرکس اجر کسی را که اجیر کرده، ندهد، لعنت خدا بر او باد! بدانید که خداوند محبّت و دوستی خاندانم را مزد رسالت من قرار داده است و هر کس اجر مرا ندهد و با خاندانم مهربان نباشد، لعنت خدا بر او باد!
«مَنْ سَبَّ أَبَوَيْهِ فَعَلَيْهِ لَعْنَةُ اللَّهِ وَ أَنَا أُشْهِدُ اللَّهَ وَ أُشْهِدُكُمْ أَنِّي وَ عَلِيّاً أَبَوَا الْمُؤْمِنِينَ فَمَنْ سَبَّ أَحَدَنَا فَعَلَيْهِ لَعْنَةُ اللَّه؛
هر کس والدینش را دشنام دهد پس لعنت خدا بر او باد! و من خداوند و شما را شاهد می گیرم که من و علی پدران مؤمنان هستیم. پس هر کس به یکی از ما دشنام دهد، پس لعنت خداوند بر او باد!»
حضرت رسول اکرم(ص)، پیام نازله از سوی خداوند را، حسب مأموریت اعلام شده به مردم ابلاغ فرمودند. در واقع باید متذکّر شد که اعلام مقام و شأن پدری حضرت رسول اکرم(ص) و پسر عمّش، علیّ بن
ابی‌طالب(ع)، جَعل خداوند متعال است. واضح است که تا به حقیقت، مسمّای اسمی حاضر و حاصل نشده باشد، اسم از سوی خداوند اعلام و ابلاغ نمی‌شود. این اسم، در خود و با خود، حقیقت و مُسمّای جعل شده را داراست. ضمن آنکه، این امر، به دلیل نسبتی که به منبع وحیانی و حقیقی پیدا می‌کند، پیراسته و فارغ از هرگونه تعارف یا امر اعتباری میرنده یا وابستگی به جهان و زمان فانی است.
این حقیقت، علی الدّوام، دربارة حضرات معصومان، محمّد(ص) و علی(ع) تا به وقت دمیدن صور جاری و پابرجاست؛ در حالی که در عصر حضرت نبیّ اکرم(ص) و پس از آن، بر اثر غفلت از منشأ وحیانی کلام و آنچه که جعل حضرت حق بود، مردم حقّ موضوع را به جا نیاورده و در اثر دسیسة شیطان، خبر غیبی را مشمول امری اعتباری، این جهانی، بشری و حاصل آمده از تعصّب و وابستگی خویشی دانسته و آن را یله گذاشتند و درباره‌اش ظلم رواداشتند.
اصبغ بن نباته، صحابی عالی مقام، ماجرای رفته در آخرین روزهای حیات حضرت امیر(ع) را چنین بیان می‌کند:
چون ابن ملجم بر امير المؤمنين علی بن ابی طالب(ع) ضربت زد ما چند نفر از ياران، من و حارث (بن عبد اللَّه اعور) و سويد بن غفله و گروهی ديگر، صبح زود به ديدن آن حضرت رفتيم، بر در خانه نشستيم و صدای گريه از خانه شنيديم و ما نيز گريستيم، امام حسن مجتبی(ع) از خانه بيرون آمد و فرمود: امير المؤمنين(ع) میفرمايد: به خانههای خود برويد.
به جز من همه رفتند، و صدای گريه و ناله از منزل آن حضرت بلند شدند و من نيز گريه كردم، امام حسن(ع) بيرون آمدند و فرمودند: «مگر نگفتم برويد؟» عرض كردم: نه، به خدا سوگند ای پسر رسول خدا نفسم با من ياری نمیكند و پاهايم بار تنم را نمیكشد كه بروم جز اينكه اميرالمؤمنين(ع) را ببينم.
حضرت اندكی درنگ كردند و درون خانه رفتند، چيزی نگذشت كه بيرون آمدند و به من فرمودند: «داخل شو»، پس بر اميرالمؤمنين(ع) وارد شدم. ديدم حضرت تكيه داده و دستمالی زرد بر سر مبارك بسته و از كثرت خونريزی رنگ چهرة مباركش به قدری زرد شده بود كه نمیدانم صورت مباركش زردتر بود يا دستمالی كه به سر بسته بود. خود را به روی حضرت انداختم و او را بوسيدم و گريستم. به من فرمودند: «اصبغ! گريه مكن، به خدا سوگند به بهشت میروم»، عرض كردم:
فدايت شوم به خدا سوگند میدانم كه شما به بهشت میرويد و همانا گرية من به خاطر آن است كه شما را از دست میدهم. ای اميرالمؤمنين! فدايت شوم! يكی از احاديثی را كه از رسول خدا(ص) شنيدهای برايم بازگو كه من فكر كنم از اين روز به بعد ديگر نتوانم از شما حديثی بشنوم. فرمود: «آری ای اصبغ؛ روزی رسول خدا(ص) مرا فرا خواند و فرمود: ای علی برو به مسجد من، سپس بر منبر بالا میروی و مردم را به سوی خود فرا میخوانی، پس حمد و ثنای خدا ـ عزّ و جلّ ـ به جای میآوری و درود فراوان بر من میفرستی آنگاه میگویی: ای مردم، من فرستادة رسول خدا به سوی شما هستم، و ايشان به شما میفرمايد: «آگاه باشيد، لعنت خدا بر کسی که عاقّ والدینش شود و آگاه باشید! هر کس از مولای خود اطاعت نکند، لعنت خدا بر او باد! آگاه باشید هر کس اجر کسی را که اجیر کرده ندهد، لعنت خدا بر او باد!
ای اصبغ، من آنچه را بدان حبیبم رسول خدا(ص) امر کرده بود، انجام دادم. کسی از انتهای مسجد برخاست و
گفت: یا اباالحسن! سه عبارت را به نحو ایجاز و خلاصه گفتی، پس آنها را برای ما شرح بده، پس جوابی ندادم تا به محضر رسول خدا(ص) رسیدم و گفتم ماجرای آن مرد را.
اصبغ گفت: «علی(ع) دستم را گرفت و به من فرمود: «ای اصبغ! دستت را دراز کن، وقتی دستم را دراز کردم یکی از انگشتانم را دستشان گذاشتند و فرمودند: «اصبغ! رسول خدا(ص) به همین شکل یکی از انگشتان من را در دستشان گذاشتند و فرمودند: یا ابالحسن! بدان من و تو پدران این امّتیم، هر که را ما عاقّ کنیم، لعنت خدا بر او خداهد بود و بدان، من و تو مولای این امّتیم، هر کس از ما اطاعت نکند، لعنت خدا بر او خواهد بود. بدان من و تو اجیران این امّتیم و هر کس دربارة اجرت ما ظلم کند، لعنت خدا بر او خواهد بود. سپس فرمودند: «آمین و من هم آمین گفتم.»11
امام علی(ع) در آخرین ساعات از حیات پر برکتش، هنگام نقل ماجرای رفته، تأکید می‌فرمایند که: «من آنچه را که حبیبم رسول خدا(ص) به من امر فرموده بود، انجام دادم.»
بر هیچ‌کس پوشیده نیست که به تأیید قرآن، رسول خدا(ص) «وَ ما يَنْطِقُ عَنِ الْهَوی إِنْ هُوَ إِلاَّ وَحْيٌ يُوحی؛12 هرگز دوست شما (محمّد) منحرف نشده و مقصد را گم نکرده است و هرگز از روی هوای نفس سخن نمی‌گوید و آنچه آورده، چیزی جز وحی نیست که به او وحی شده است.»
حضرت امام علی(ع) در آخرین ماه مبارک رمضان از حیاتشان نیز، یک‌بار دیگر با گسیل داشتن امام حسن(ع) به مسجد و در جمع حاضران، پیام رسول خدا(ص) را ابلاغ فرمودند و حتّی خودشان در جمع مردم و برای رفع شبهة ماجرای رفته را بازگو فرمودند و اضافه کردند:
«سَمِعْتُ قَائِلَيْنِ يَقُولَانِ مَعِي آمِينَ فَقُلْتُ يَا رَسُولَ اللَّهِ وَ مَنِ الْقَائِلَانِ مَعِي آمِينَ قَالَ جَبْرَئِيلُ وَ مِيكَائِيلُ؛13
و صدای دو گوینده را شنیدم که هم‌نوای با من می‌گفتند: «آمین» به پیغمبر خدا(ص) عرض کردم: این دو که با من آمین می‌گفتند، چه کسانی بودند؟ فرمود: جبرئیل و میکائیل بودند.»
نکتة زیبا اینجاست که پس از ایشان، حضرت فاطمة زهرا (س) و سایر حضرت معصومان، یک به یک تا به امام حسن عسکری(ع) در این‌باره سخن فرموده و بر آن تأکید داشته‌اند:
«وَ قَالَتْ فَاطِمَةُ ع أَبَوَا هَذِهِ الْأُمَّةِ مُحَمَّدٌ وَ عَلِيٌّ، يُقِيمَانِ أَوَدَهُمْ وَ يُنْقِذَانِهِمْ مِنَ الْعَذَابِ الدَّائِمِ إِنْ أَطَاعُوهُمَا، وَ يُبِيحَانِهِمُ النَّعِيمَ الدَّائِمَ إِنْ وَافَقُوهُمَا؛14
حضرت فاطمه (س) فرمود: محمّد و علی(ع) پدران این امّتند که
کژی‌های آنها را راست می‌کنند؛ اگر از آن دو اطاعت کنند از عذاب همیشگی رهایشان می‌سازند و اگر با آن دو موافقت نمایند، نعمت جاویدان را در اختیارشان می‌گذارند.»
حدیث مورد گفت‌وگو، مشهور در میان مصادر شیعه و سنّی است. در بحارالانوار دو باب برای همین عنوان باز شده است 15 و به جز روایات نقل شده از سوی اهل سنّت 16 بیش از بیست حدیث از انواع روایات (مرسل و مسند) در آن گرد آمده است.
آنچه که باعث جعل تکلیف می‌شود، ناظر بر وجود حقّی است که فراهم آمده است. این دو، یعنی حقّ و تکلیف با هم تلازم دارند.
حقّ پدر نسبی که الزاماً ولایت ایشان بر فرزندان جسمانی را در پی دارد، به نقش وی در خلقت فرزند معطوف است. چنانچه پدر و مادر متحمّل زاد و ولد و رشد و تربیت طفل نمی‌شدند، آن طفل زاده نمی‌شد یا در اثر ناتوانی در همان ماه‌های اولیّة پس از تولّد از بین می‌رفت. بدین سبب، فرزندان قادر به جبران حتّی یک روز از رنج و تعبی که مادر در هنگام تولّد طفل خود متحمّل شده نیستند. با این‌همه، هیچ پدر و مادری، متضمّن عاقبت و بهشت و دوزخ اطفال خود نیست. در حالی‌که به قول رسول خدا(ص)، پدران امّت یعنی حضرت معصومان(ع)، منجیّ فرزندان از آتش و رهنمون آنها به بهشتند.
«وَ قَالَ عَلِيُّ بْنُ أَبِي طَالِبٍ ع: سَمِعْتُ رَسُولَ اللَّهِ ص يَقُولُ أَنَا وَ عَلِيٌّ أَبَوَا هَذِهِ الْأُمَّةِ، وَ لَحَقُّنَا عَلَيْهِمْ أَعْظَمُ مِنْ حَقِّ أَبَوَيْ وِلَادَتِهِمْ، فَإِنَّا نُنْقِذُهُمْ- إِنْ أَطَاعُونَا- مِنَ النَّارِ إِلَی دَارِ الْقَرَارِ، وَ نُلْحِقُهُمْ مِنَ الْعُبُودِيَّةِ بِخِيَارِ الْأَحْرَارِ؛17
علیّ بن ابی‌طالب فرمود: شنیدم از رسول خدا(ص) که فرمود: من و علی دو پدر این امّت هستیم و حقّ ما بر این امّت، از حقّ پدر نسبی‌شان بیشتر است؛ زیرا اگر از ما اطاعت نمایند، آنان را از آتش نجات می‌دهیم و به بهشت رهنمون می‌شویم و از راه بندگی خدای متعال، آنان را به برگزیدگان آزاده ملحق می‌نماییم.»
شاید بتوان گفت، «جهنّم»، بازگشت و نتیجة غایی عاقّ والدین شدن جمیع خلق روزگار است. گویا این نسبت ثابت خداوند یکتا است که ظالم به حقّ والدین و عاقّ شدن فرزندان، لاجرم ابتلای به عذاب و دوزخ را در پی دارد. مرتبة نازلة این عاقّ به پدر و مادر نسبی و جسمی و مرتبة عالی آن به «عاقّ» پدران حقیقی، یعنی محمّد و آل محمّد(ص) برگشت می‌کند.
عاقّ در لغت، به معنی «ناخوش دارنده»، نافرمانی و سرکشی با پدر و مادر آمده است. 18
«قَالَ جَبْرَئِيلُ(ع) للنّبی(ص): وَ الَّذِي بَعَثَكَ بِالْحَقِّ نَبِيّاً لَوْ أَنَّ أَهْلَ الْأَرْضِ يُحِبُّونَ عَلِيّاً كَمَا يُحِبُّهُ أَهْلُ السَّمَاوَاتِ لَمَا خَلَقَ اللَّهُ نَاراً؛19
جبرئیل(ع) به پیامبر اکرم(ص) فرمود: قسم به کسی که تو را به نبوّت برگزیده، اگر اهل زمین، علی را چون آسمانیان دوست می‌داشتند، خداوند هرگز جهنّم را خلق نمی‌کرد.»