سه نقطه عطف در زیارت عاشورا

ابراهیم بحرینی

در «زیارت عاشورا» سه نقطه عطف مهمّ پر رنگ در برابر چشم زائر (انسان مؤمن) قرار داده می‌شود:

1. واقعة عاشورا در سال 61 ه‍ .ق؛

2. واقعة شریف و مقدّس ظهور حضرت صاحب الأمر(عج)؛

3. واقعة قیامت کبری.

شایان ذکر است این سه نقطه عطف، اوّلاً، تجانس ذاتی با زنجیرة مقدّس هویّت حقیقی دینی دارند؛ ثانیاً، در طول هم قابل شناسایی‌اند و به واقع تجانس و ارتباط طولی این سه نقطه عطف و پیوندشان، انکارناپذیر است.

دانش طبیعی و علم جدید، پروندة هستی انسان را در آستانة مرگ می‌بندد. چونان شی‌ئی که تاریخ مصرف آن تمام شده باشد و برای همیشه به زباله‌دانی پرتاب می‌شود.

شناختِ انسان نیز از دید دانش مادّی، در همین مرحله، یعنی حیات دنیوی متوقّف می‌شود؛ در حالی‌که در دریافت وحیانی و دینی، شخصیّت حقیقی انسان، نه جسم او و تجلیّات جسمانی مادّی‌اش، بلکه جوهر و ریشه‌ای متعالی است که به هیچ روی مقهور مرگ نمی‌شود. هسته‌ای ماندگار که تمامی مرزهای مادّی، زمانی، مکانی و هر عامل محدودکننده‌ای را درمی‌نوردد.

حیات دنیوی، در این نظام ویژه، تنها بخش کوچکی از سلسلة بلند بودن انسان در میانة هستی است. از همین روست که موضوع عالم پس از مرگ و قیامت (که به تمامی مجال ظهور، بروز و عینیّت یافتن اعمال آشکار و نهان انسان و آموخته‌های روحانی را فراهم می‌آورد)، اهمّیتی ویژه می‌یابد.

سکوت، دربارة مرگ و جهان پس از مرگ، به منزلة رها دیدن آدمی در دشت پر بلای دنیای فانی است؛ به منزلة بی‌سرانجام دانستن موجودی است که سری در عالم فانی و سری به عالم باقی و ابدی دارد.

این موجود، فانی در جسم و باقی به روح است و سفر او تا بی‌نهایت ادامه می‌یابد. «إِنَّا ِللهِ وَ إِنَّا إِلَيْهِ راجِعُونَ».1

مرامنامة شیعه، افق دید شیعیان را از سال 61 ه‍ .ق. فراتر می‌برد و تا دوردست قیامت کبری بالا می‌کشد. این سیر و سفر از عالم دنیا به عالم عقبی، در مسیر خود، به نقطه عطف واقعة شریف ظهور می‌رسد. همان که زمینة تکمیل قیام اباعبدالله(ع) در عاشورا را در خود پوشیده دارد و موجب ظهور و تجلّی تمامی صفات کمالی حضرت حق در گسترة زمین و بروز جملة استعدادهای نهفتة ماسوی الله می‌شود.

موضوع آیة شریفة «الْيَوْمَ أَكْمَلْتُ لَكُمْ دِينَكُمْ وَأَتْمَمْتُ عَلَيْكُمْ نِعْمَتِي»2 و اعلام علنی آن در میانة روزی ماندگار در کنار «برکة غدیر»، اعلام عطیه‌ای نازل شده از آسمان و سرآغاز دوره‌ای است که با ولایت و امامت خلف صالح و وصیّ رسول ختمی مرتبت(ص) آغاز می‌شود تا در آن و با آن، به شرط تبعیّت و ولایت‌پذیری، تمام مسلمانان شاهد اتمام نعمت و اکمال دین در صحنة حیات باشند.

حضرت امیرمؤمنان(ع) در ابتدای روز اکمال دین و حضرت صاحب الزّمان، امام مهدی، ارواحنا له الفدا، در انتهای آن روزند. در واقعة شریف ظهور، با مبسوط الید شدن امام و اعمال ولایت تمام، نور خدا به نحو اتمّ و اکمل ظهور می‌یابد.

«يُرِيدُونَ لِيُطْفِؤُوا نُورَ اللهِ بِأَفْوَاهِهِمْ وَاللهُ مُتِمُّ نُورِهِ وَلَوْ كَرِهَ الْكَافِرُونَ؛3

می‏خواهند نور خدا را با دهان خود خاموش كنند و حال آنكه خدا، گرچه كافران را ناخوش افتد، نور خود را كامل خواهد گردانيد.»

این از شرف و بزرگی دین پیامبر خاتم و علوّ شأن نبیّ اکرم(ص) و اهل بیت طاهرین آن حضرت است که در دولتشان، دین کامل و اتمام نعمت واقع شده است.

«هُوَ الَّذي أَرْسَلَ رَسُولَهُ بِالْهُدی‏ وَ دينِ الْحَقِّ لِيُظْهِرَهُ عَلَی الدِّينِ كُلِّهِ وَ لَوْ كَرِهَ الْمُشْرِكُون‏؛4

اوست كسی كه فرستادة خود را با هدايت و آيين درست روانه كرد تا آن را بر هر چه دين است، فائق گرداند؛ هر چند مشركان را ناخوش آيد.»

عاشورا که در خود منتهی الیه جلوه یافتن عبودیّت در انسان کامل (حسین بن علی(ع)) را دارد، معنی بخشنده و جان مایة واقعه‌ای است (ظهور کبری) که در آن، منتهی الیه جلوه یافتن رحمانیّت و نعمت خداوند، به ظهور می‌رسد.

واقعة شریف ظهور، تجلّی عینی خبر اکمال دین در عید غدیر است و ظهور تامّ نور الله که به رغم کراهت کافران و مشرکان بر همگان ظاهر می‌شود، بنابراین ضرورتاً این واقعة شریف، حلقة وصل و اتّصال زمان و جهان فانی با زمان و عالم باقی، یعنی قیامت کبری است.

هر یک از نقطه عطف‌ها، به منزلة ستون و تکیه‌گاهی هستند که پل بزرگ گذاردهندة انسان را بر شانه‌های خود نگه می‌دارند.

این گفت‌وگو و اشارات مندرج در «زیارت عاشورا» به مثابه چراغ راهنما، زائر را تا دستیابی به سعادت دوردست و مقصد متعالی رستگاران، هدایت می‌کند.

زائر در اثنای زیارت، وجاهت در دنیا و آخرت و رزق و روزی همراهی با خون‌خواه حسین(ع) را در حالی از خداوند می‌طلبد که با معرفت تمام، بال‌های پرواز خود را تا دوردست تولّی و تبرّی جستنی بزرگ، گشوده است و نیز اعلام می‌کند:

«يَا أَبَاعَبْدِالله‏ إِنِّي‏ سِلْمٌ‏ لِمَنْ‏ سَالَمَكُمْ‏ وَ حَرْبٌ لِمَنْ حَارَبَكُمْ إِلَی يَوْمِ الْقِيَامَةِ»

در پایان این سیر و سلوک عارفانه، زائر، همو که عهد خود را با امام مبین راست کرده است، از خداوند می‌خواهد تا این عهد و تجدید عهد را آخرین مجال و فرصت برای او قرار ندهد و رخصت دهد تا دیگر بار و دیگر بار بتواند به «زیارت» نایل شود.

پی‌نوشت‌ها: