ناگهانی بودن ظهور امام

به طور کلّی در احادیث اهل بیت(ع) از ظهور امام زمان(عج) به عنوان یک امر دفعی و ناگهانی یاد شده است که هیچ مقدّمه و شرط ضروری را لازم ندارد. این مطلب به تعابیر مختلف ذکر شده است.

اصلاح امر ظهور در یک شب

یک تعبیر در این خصوص، این است که خداوند امر فرج امام عصر(عج) را در یک شب اصلاح می‌فرماید. اصلاح در یک شب می‌فهماند که اذن ظهور حضرت بدون هیچ‌گونه زمینه و مقدّمة قبلی به ایشان داده می‌شود و این مطلب با توجّه به آنچه دربارة بداءپذیر بودن وقت ظهور بیان شده، کاملاً مقبول است. روایت زیر از حضرت جوادالائمّه(ع) می‌باشد:

«اِنَّ اللهَ تَبارَکَ و تَعالی لَیُصْلِحُ له أمْرَه فی لَیْلَةٍ کما أَصْلَحَ اَمْرَ کَلیمِهِ موسی(ع) إذْ ذَهَبَ لِیَقْتَبِسَ لِأَهْلِهِ ناراً فَرَجَعَ و هو رَسُولٌ نَبِیٌّ... أفْضَلُ اَعْمالِ شیعَتِنا انتظارُ الفَرَج؛1

همانا خداوند تبارک و تعالی امر ظهور ایشان را در یک شب اصلاح می‌فرماید؛ همان‌طور که کار کلیم خود، حضرت موسی(ع) را (یک شبه) اصلاح فرمود، آنگاه که برای به دست آوردن آتش برای اهل خویش رفت. پس در حالی که پیامبرِ فرستاده شده بود، بازگشت...

بهترین اعمال شیعیان ما انتظار فرج است.»

تشبیهی که در این حدیث شریف به کار رفته، به روشنی بر مقصود دلالت می‌کند. داستان سخن‌گفتن پروردگار با حضرت موسی(ع) و در نتیجه پیامبر شدن ایشان، در قرآن کریم ذکر شده است:

«و هَلْ اَتیکَ حدیثُ موسی ٭ إذا رأی ناراً فَقالَ لِأَهلِهِ امْکُثُوا إنّی آنَسْتُ ناراً لَعلّی آتیکُم مِنها بِقَبَسٍ أو أجِدُ عَلی النّارِ هُدیً ٭ فلمّا أتیها نُودِیَ یا مُوسی ٭ إنّی اَنَا رَبُّکَ فَاخْلَعْ نَعْلَیْکَ إنّکَ بِالوادِ المُقَدَّسِ طُویً ٭ و أنا اخْتَرْتُکَ فاسْتَمِع لِما یُوحی؛2

و آیا داستان موسی را شنیده‌ای؟ آنگاه که آتشی دید، پس به اهل خود گفت: درنگ کنید. من آتشی دیدم. باشد که یا پاره‌ای از آن را برایتان بیاورم یا به وسیلة آن، خبری از راه پیدا کنم.» چون به آن رسید، ندا داده شد که: «ای موسی! من پروردگار تو هستم. پای خود را برهنه کن؛ زیرا تو در بیابان مقدّس طوی هستی و من تو را برگزیدم. پس به آنچه وحی می‌شود، گوش فرا ده.»

وقتی حضرت موسی(ع) در بیابان تاریک همراه با اهل خود، راه را گم کرده بودند، از دور آتشی مشاهده کرد و طبق بیان قرآن به سوی آن رفت که یا چیزی از آن آتش برای اهل خودش بیاورد یا خبری از راهی که گم کرده بودند، به دست آورد. بر اساس قرینه‌ها و حساب‌های ظاهری (که افراد معمولی و حتّی خود حضرت موسی(ع) می‌دیدند) نشانه‌ای از اینکه قرار است در آن شب، ایشان به نبوّت و رسالت برگزیده شوند، وجود نداشت. هیچ قرینه و زمینة قابل پیش‌بینی‌ای در کار نبود. ایشان برای منظور دیگری به سوی آتش رفتند؛ امّا رسول و نبی برگشتند. وجه شباهت اصلاح ظهور حضرت مهدی(عج) با اصلاح امر نبوّت و رسالت حضرت موسی(ع) در همین مطلب است که از آن به اصلاح امر در یک شب تعبیر شده است. مقصود این است که اِذن خداوند برای ظهور امام زمان(عج) هم بدون مقدّمه و در وقتی که ظاهراً نشانه‌ای دالّ بر نزدیک بودن آن وجود ندارد، صادر می‌شود. اگر انسان مؤمن این حقیقت را عمیقاً باور کند، آنگاه انتظار فرج امام(ع) برایش بسیار بسیار جدّی و ملموس خواهد شد. چون در هر زمانی وقوع فرج را ممکن و عملی می‌بیند و در هیچ شرایطی از تحقّق آن ناامید نخواهد بود. به همین جهت حضرت جواد(ع) پس از تشبیه فوق فرموده‌اند که: «بهترین اعمال شیعیان ما انتظار فرج است.» پس می‌توان گفت که امر فرج امام عصر(عج) متوقّف بر وجود نشانه و زمینه‌ای نیست که روی حساب‌های عادیِ بشری، نزدیک بودن آن را برساند و اگر غیر از این

بود، انتظار فرج در هر صبح و شام بی‌معنا می‌شد. در حدیث دیگری همین مطلب با مقدمة زیبایی توسط امام صادق(ع) ذکر شده است:

«کُنْ لِما تَرجُو أرجی مِنکَ لِما تَرجُو. فاِنَّ مُوسَی بْنَ عِمرانَ(ع) خَرَجَ لِیَقْتَبِسَ لِأَهْلِهِ ناراً فَرَجَعَ الیهم و هو رسولٌ نَبِیٌّ. فَأَصْلَحَ اللهُ تبارک و تعالی أمْرَ عَبْدِه و نبیِّه موسی(ع) فی لَیْلَةٍ. و هکذا یَفْعَلُ اللهُ تبارَکَ و تعالی بِالقائمِ الثانی عَشَرَ مِنَ الاَئِمَّةِ(ع) یُصْلِحُ لَه أَمْرَه فی لیلةٍ کما اَصْلَحَ أمْرَ نَبِیِّه موسی(ع) و یُخْرِجُهُ مِنَ الحَیْرَةِ و الغَیْبَةِ الی نُورِ الفَرَجِ و الظهورِ؛3

به چیزی که امید (وقوعش را) نداری از آنچه امید (وقوعش را) داری، امیدوارتر باش! همانا موسی‌بن عمران(ع) رفت تا برای اهل خود، آتشی به دست آورد. پس در حالی‌که پیامبرِ فرستاده شده بود، به سوی ایشان بازگشت. پس خداوند کار بنده و پیامبرش موسی(ع) را در یک شب اصلاح فرمود و خداوند تبارک و تعالی در مورد حضرت قائم، امام دوازدهم(عج)، نیز چنین عمل می‌کند. کار (ظهور) ایشان را در یک شب اصلاح می‌فرماید؛ همان‌طور که کار پیامبرش، موسی(ع) را اصلاح کرد و ایشان را از حیرت و غیبت به سوی روشنایی فرج و ظهور در می‌آورد.»

انسان گاهی بر حسب قرینه‌های ظاهری، به انجام چیزی امید می‌بندد یا اینکه روی همان قرینه‌ها از وقوع چیزی ناامید است. آنچه از این حدیث شریف می‌آموزیم این است که فرد مؤمن اگر امید به فرج الهی است، باید به وقوع اموری که روی حساب‌های عادی از انجامش ناامید است، امیدوارتر باشد تا چیزهایی که به آن ـ برحسب زمینه‌های عادی‌اش ـ امید بسته است. مثالی که برای این قاعدة کلّی بیان فرموده‌اند همان پیامبر شدن حضرت موسی(ع) است. ایشان براساس قرینه‌های ظاهری و نشانه‌های عادی، امیدی به کلیم‌الله و پیامبر الهی شدن نداشت و روی این امر حسابی نکرده بود؛ امّا وقتی برای فراهم آوردن آتش به سوی آن رفت، پیامبر برگزیدة الهی شد. خدای متعال در مورد امام زمان(عج) هم این‌گونه عمل خواهد کرد و ایشان را در وقتی که ظاهراً امیدی به قیامشان نیست، ظاهر خواهد فرمود. پس وظیفة شیعیان در خصوص انتظار فرج امام زمان(عج) این است که وقتی بر مبنای محاسبات عادّی بشری، امیدی به ظهور امامشان ندارند، بیشتر امید به فرج داشته باشند تا زمانی که روی آن ـ بر مبنای قرینه‌های ظاهری ـ حساب می‌کنند. مؤمن موحّد همة امیدش به فرج الهی است و آنگاه که خداوند بخواهد رحمت خود را شامل حال بندگانش کند، احتیاج به فراهم شدن زمینه‌های عادی بشری ندارد. تعبیری هم در آخر حدیث شریف آمده است که بسیار قابل تأمّل و توجّه است. امام صادق(ع) فرموده‌اند که خداوند، حجّت خود را از حیرت و غیبت به سوی فرج و ظهور خارج می‌سازد. از غیبت خارج شدن امام(ع) روشن است؛ امّا از حیرت درآمدن، یعنی چه؟ چه حیرتی برای حضرتش وجود دارد که با اصلاح امر فرج، از آن خارج می‌شوند؟ ظاهراً در عبارت حدیث، لفّ و نشر مرتّب وجود دارد؛ یعنی خارج شدن از دو حال به دو حال دیگر، به ترتیب؛ از حال غیبت به ظهور و از حال حیرت به سوی روشنایی فرج. پس حال حیرت امام زمان(عج) نقطة مقابل فرج و گشایش ایشان است؛ بنابراین حیرت ایشان مربوط به گرفتاری‌ها و سختی‌هایی است که در زمان غیبت به آن مبتلا هستند. شاید بتوان گفت که آگاه نبودن ایشان از زمان ظهورشان رمز تحیّر و سرگردانی آن عزیز در زمان غیبت است.٭ ایشان از طرفی مؤمنان و مظلومان و مستضعفان را در همة عالم، گرفتار و در رنج می‌بینند و می‌دانند که فرج کلّی و فراگیر، همة آنها به دستِ مبارک خودشان است و از طرف دیگر نمی‌دانند که خدای متعال چه وقت اِذن فرج را صادر می‌کند و چه زمانی حضرت اجازه می‌یابند که همة زمین را به عدل و داد برسانند. (البتّه غیر از دستگیری‌های جزیی و محدود که در همین زمان غیبت هم انجام می‌دهند.) شدّت ناراحتی و مصیبت ایشان به خاطر تحمّل همة مصائب و سختی‌ها از یک طرف و دائماً به پیشگاه الهی دعا کردن و از او تعجیل در فرج کلّی و نهایی را خواستن در عین آگاه نبودن به زمان اجابت این دعا از طرف دیگر، امام عصر(عج) را به حیرتی می‌اندازد که بر ناراحتی‌ها و رنج‌های ایشان می‌افزاید. همین معنا با عبارت دیگری در «دعای عبرات» ذکر شده است که در بخش گذشته نقل کردیم. در آنجا آمده بود: «تری تحیّری فی اَمری» که توضیح مختصری در مورد آن بیان شد. ناگفته نماند که حیرت مورد بحث، مربوط به خود امام عصر(عج) است و به صراحت؛ حدیث، خداوند ایشان را از حیرت به روشنایی فرج، خارج می‌سازد امّا در احادیث، حیرت دیگری هم مطرح شده که مربوط به مردم زمان غیبت است و این حیرت با آنچه در مورد حضرت مهدی(عج) در زمان غیبت بیان شد، کاملاً متفاوت است. حیرت مردم، ناشی از گم کردن راه صحیح و صراط مستقیم است که شناخت آن در زمان غیبت امام(ع) از زمان‌های دیگر مشکل‌تر می‌باشد. از امام عسکری(ع) نقل شده است:

«امّا إنَّ له غَیْبَةً یَحارُ فیها الجاهِلون و یَهْلِکُ فیها المُبْطِلونَ و یَکْذِبُ فیها الوَقّاتونَ؛4

بدانید همانا برای او (فرزند من) غیبتی است که نادان‌ها در آن به

حیرت می‌افتند و اهل باطل در آن به هلاکت می‌رسند و کسانی که (برای ظهور) وقت تعیین می‌کنند، دروغ می‌گویند.»

این حیرت مربوط به جاهلان و کسانی است که وظیفة خود را در زمان غیبت نمی‌دانند؛ بنابراین امام صادق(ع) فرمودند:

«کیف اَنتم إذا صِرْتُم فی حالٍ لا تَرَونَ فیها اِمامَ هدیً و لا عَلَماً یُری؟ فَلا یَنْجُو مِنْ تِلکَ الحَیْرَةِ اِلّا من دَعا بِدُعاء الغَریقِ؛5

شما چگونه هستید آنگاه که در وضعیتی قرار می‌گیرید که در آن، پیشوای هدایت و نشانة آشکاری نمی‌بینید؟ پس کسی جز آنان که دعای غریق را بخواند، از آن حیرت و سرگردانی نجات پیدا نمی‌کنند.»

دربارة «دعای غریق»، محتوای آن و اهمیّت خواندن آن در زمان غیبت، در جای خود توضیح کافی آمده است.6 اینجا بحث دربارة حیرت کسانی است که به وظیفة خود در زمان غیبت امامشان آگاهی ندارند و اگر این نقیصه را جبران کنند، از این حیرت خارج می‌گردند. در احادیث مربوط به زمان غیبت، بیشتر مواقعی که از حیرت سخن گفته شده، همین معنای مذموم است؛ ولی گاهی هم حیرت مربوط به خود امام(ع) می‌باشد که معنای ظاهری آن بیان شد. والله یعلم.

یأس از فرج در هنگام فرج

غیبت امام عصر(عج) امتحان بزرگی است تا شیعیان، صبر خود را در گرفتاری‌های این زمان بیازمایند و با همة سختی‌هایی که تحمّل می‌کنند، از فرج الهی ناامید نشوند؛ امّا آیا همة مؤمنان از این امتحان بزرگ الهی موفّق بیرون می‌آیند؟ پاسخی که برای این پرسش در احادیث اهل‌بیت(ع) یافت می‌شود، دلالت بر این می‌کند: متأسّفانه بسیاری از شیعیان، صبر خود را در مصیبت‌های زمان غیبت از دست می‌دهند و به حالت یأس و نومیدی نسبت به ظهور امام زمان(عج) می‌رسند و به تعبیر دیگر، حالت انتظار فرج در ایشان از بین می‌رود؛ ولی در همین حال، عدّة کمی از مؤمنان می‌مانند که به وظایف خود در زمان غیبت امامشان کاملاً آگاهند و به آنها عمل می‌کنند و بنابراین به یأس از فرج الهی مبتلا نمی‌گردند. امّا مهم این است که شرط فرج امام زمان(عج)، انتظار فرج همگان نیست. انتظار فرج وظیفه‌ای است که شیعه در زمان غیبت، بیش از هر زمان دیگری، نسبت به آن مکلّف است؛ ولی چه همة آنها به وظیفة خود عمل بکنند چه در عمل به آن کوتاهی نمایند، فرج محقّق خواهد شد و مطابق آنچه نقل می‌کنیم، زمانی که حضرت ظهور می‌فرمایند، حالت یأس و ناامیدی، بسیاری از مؤمنان را دربرگرفته است و به تعبیر دیگر، وقتی که انتظار خود را از دست داده‌اند، فرج محقّق می‌شود. از امام صادق(ع) چنین نقل شده است:

«ما اَحْسَنَ الصَّبْرَ و انتظارَ الفرجِ.... فعلیکم بالصَّبْرِ. إنما یَجیءُ الفَرَجُ عَلی الیأسِ؛7

چقدر صبر همراه با انتظار فرج خوب و زیباست!... بر شماست صبر کردن. جز این نیست که فرج در هنگام ناامیدی فرامی‌رسد.»

در حدیث دیگری، امام صادق(ع) به امتحان سخت غیبت که بسیاری در آن زمین می‌خورند، اشاره فرموده‌اند:

«اِنَّ هذا الاَمرَ لا یأتیکُم إلّا بَعْدَ إیاسٍ. لا وَاللهِ حتّی تُمَیَّزوا. لا وَاللهِ حتّی تُمحَّصُوا؛8

این امر (فرج امام زمان(عج)) برای شما محقّق نمی‌شود مگر بعد از ناامیدی. نه به خدا قسم! محقّق نمی‌شود تا اینکه (خوب و بد شما) از هم جدا شوید. نه به خدا قسم! محقّق نمی‌شود؛ مگر اینکه از ناخالصی‌ها پاک بشوید.»