عواقب و آسیب‌شناسی چشم‌چرانی

سیّد مصطفی علم‌خواه

چشم‌چرانی متاسّفانه يکي از بيماري‌ها و عادت‌هاي ناپسندي است که برخي از افراد جامعه، به دلايل مختلف بدان دچار مي‌شوند. به منظور مبارزه با اين عادت ناپسند, اوّلاً لازم است نسبت به مفهوم, آثار و عواقب و زمينه‌هاي بروز آن آگاهي به‌دست آورد و سپس از راهکارهاي عملي براي کنترل آن سود جست. در نوشتة زير، تقريباً تمامي آنچه شما در زمينة کنترل چشم و درمان چشم‌چرانی بدان نياز داريد, آمده است که اميدواريم مفيد باشد.

معناي چشم‌چرانی

چشم‌چرانی در مقابل غضّ بصر و چشم‌پوشي, به معناي نگاه خيره و شهوت‌آلود به نامحرم است که با انگيزة لذّت‌طلبي جنسي انجام مي‌شود. ما در روابط اجتماعي خود با ديگران چه جنس مخالف يا موافق به طور طبيعي با آنها ارتباط حضوري و کلامي داريم و به آنها نگاه مي‌کنيم, نگاهي که به هيچ‌وجه در آن بحث تحريک شهوت و لذّت جنسي مطرح نيست, اين نگاه‌ها داخل در مقولة چشم‌چرانی نيستند؛ ولي نگاه‌هاي ادامه‌داري که با انگيزة لذّت جنسي انجام می‌شود و به تحريک شدن غريزه و ميل جنسي مي‌انجامد, تحت عنوان چشم‌چرانی تعريف می‌شود.

در قرآن آمده است : «به مؤمنين بگو چشم‌هاي خويش را بپوشانند.»

يَغُضّوا از مادّة «غَض» به معني نگاه و صوت کوتاه می‌باشد و نقطة مقابل آن خيره نگاه كردن و صدا را بلند كردن است. منظور اين است كه انسان به هنگام نگاه كردن معمولاً منطقة وسيعي را زير نظر مي‌گيرد ؛ هرگاه نامحرمي در حوزة ديد قرار گرفت، چشم را چنان فرو گيرد كه آن نامحرم از منطقة ديد مستقيم و عميق او خارج شود, يعني به او نگاه خيره نكند؛ امّا راه و چاه خود را نيز ببيند. درحديثي كه ويژگي‌هاي رسول گرامي خدا(ص) را توصيف می‌کند، چنين آمده است: «وقتي كه خوشحال مي‌شد چشمانش را به صورت نيمه بسته در مي‌آورد.» مرحوم مجلسي اين جمله را در «بحارالانوار» چنين تفسير كرده است: پلك چشم را مي‌شكست و سر را پايين مي‌انداخت و چشم‌ها را نمي‌گشود. چنين مي‌كرد تا از سبك‌سري و سرمستي به دور باشد.

پس غضّ بصر يعني كم كردن نگاه و خيره نشدن.

چشم‌پوشی, وظيفة شرعي يک مسلمان

«قرآن کريم» غضّ بصر و چشم‌پوشی از نگاه به نامحرم را وظيفة مسلمانان اعلام کرده و به زن و مرد توصيه کرده است که مواظب چشمان خود باشند. قرآن کريم می‌فرماید: «به مؤمنان بگو چشمان خود را فرو بندند و دامن خود را حفظ كنند، اين براي آنها پاكيزه‌تر است و خدا به آنچه مي‌كنند، آگاه است.»1

و پس از آن فرمود : «به زنان با ايمان بگو چشمانشان را (از نامحرم) فرو بندند و دامن خود را حفظ كنند.»2 پس خواست قرآن، رعايت عفّت عمومي براي زن و مرد است و اين كار وظيفة ضروري و واجب مؤمنان شمرده شده است.

نگاه كردن مرد به بدن زن نامحرم چه با قصد لذّت و چه بدون آن، حرام است و نگاه كردن به صورت و دست‌ها، اگر با قصد لذّت باشد، حرام است؛ بلكه احتیاط واجب آن است كه بدون قصد لذّت هم نگاه نكنند و نيز نگاه كردن زن به بدن مرد نامحرم حرام است. 3

در روان‌شناسي ديني نيز ارتباط نزديكي ميان نگهداري چشم از نامحرم و نگهداشتن دامان از آلودگي به زنا وجود دارد؛ امّا در مورد چرايي تقدّم غضّ بصر بر حفظ فرج، سيّد قطب مي‌نويسد: حفظ فرج، پيامد طبيعي خواباندن چشم است و گامي است در استواري اراده و هوشياري در حفاظت از افتادن در گناه و تسلّط بر خواهش‌هاي نفساني. از اين رو بين آن دو، در يك آيه جمع كرده تا نشان دهد يكي سبب و ديگري نتيجة آن است و هر دو گام‌هايي هستند پي‌در‌پي در صفحة دل و صحنة زندگي!4

بيماري چشم‌چرانی

از نظر روان‌شناسان و عالمان اخلاقي, چشم‌چرانی هنگامي که به صورت يک عادت مزمن در مي‌آيد, يک بيماري رواني تلقّي می‌شود و همان‌طوري كه بيماري ساديسم، نقطة مقابل بيماري مازوشيسم است، شهوت و بيماري چشم‌چرانی نيز نقطة مقابل بيماري خودنمايي است. خودنما فردي است كه خود را در معرض ديد ديگران قرار مي‌دهد و چشم‌چران كسي است كه ازتماشا و نگاه به ديگران لذّت مي‌برد. خودنمايي در زن‌ها به نسبت بيشتري ديده می‌شود؛ در حالي‌كه بيماري چشم‌چرانی در مردها بيشتر رايج است. زن‌ها بيشتر از لمس لذّت مي‌برند و مردها از نگاه و اين مربوط به تفاوتي است که در آستانة تحريک آنها وجود دارد.

عوامل بروز بيماري چشم‌چرانی

1. محرومیّت جنسي: ويلهم اشتگل محرومیّت‌هاي جنسي را عامل اين بيماري دانسته و مي‌گويد: محرومیّت‌هاي جنسي باعث می‌شود كه (لي يبدو) در اعصاب چشم متمركز شود. با اين تمركز، بستگي عصب چشم با اعصاب جنسي توسعه يافته و شخص، از چشم‌چرانی لذّت مي‌برد و با ديدن اندام جنس مخالف، تحريك می‌شود.5

2. خود نمايي زنان: بيشترين عامل بروز اين بيماري در مردان، حسّ خودنمايي در زنان است. مردان به طور طبيعي نسبت به زيبايي و اندام جنس مخالف حسّاسند و زنان بد يا بي‌حجاب با خودنمايي در عرصة جامعه اين گرايش مردان را تحريک مي‌نمايند. در تفاسير شيعه و سنّي در توضیح «آية 30 سورة نور», نقل كرده‌اند كه: روزي در هواي گرم مدينه، زن جواني در حالي كه روسري خود را به پشت گردن انداخته و دور گردن و بناگوش او پيدا بود، از كوچه‌اي عبور می‌کرد. مرد جواني از انصار، آن حالت را مشاهده كرد و چنان غرق تماشا شد كه از خود و اطرافش غافل گرديد و به دنبال آن زن حركت کرد. تا اينكه صورتش به شيئي اصابت كرد و مجروح شد. هنگامي كه به خود آمد، خدمت پيامبر(ص) رفت و جريان را براي او بيان داشت. اينجا بود كه آيات سورة مباركة نور در مورد پوشش زنان نازل گرديد.6

قرآن کريم براي رفع اين معضل اجتماعي در آيات شريف سورة نور، از يك طرف مؤمنان اعمّ از زنان و مردان را مخاطب قرار داده و دستور مي‌دهد كه نگاه‌هاي خود را كوتاه ساخته و به نامحرم خيره نشوند و از فساد و آلودگي دوري كنند و از سوي ديگر به خانم‌ها دستور مي‌دهد پوشش مناسب را رعايت كرده و زيورآلات خود را آشكار نسازند تا حوادث نظير حادثه‌اي كه آيه در ارتباط با آن نازل شده است، اتّفاق نيفتد و جوانان از خود بي‌خود نشده و دنبال زنان و دختران نامحرم راه نيفتند و امنیّت و آرامش خود و ديگران را خدشه‌دار نسازند.

در «سورة احزاب» نيز در جایی به خانم‌ها دستور مي‌دهد: «در محاورات

روزمرّه حالت عادي داشته و با ناز و كرشمه و طنّازي صحبت نكنيد و در كوچه و خيابان با بدن‌هاي نيمه‌عريان و لباس‌هاي بدن‌نما، ظاهر نشويد.»7 چند آيه بعد می‌فرماید: «با چادر و مقنعه اندام خود را بپوشانيد.»8 تمام اين برنامه و تأكيدها براي آن است كه مردم، زن‌ها را به عنوان افراد عفيف و پاك‌دامن بشناسند و موجبات آزار و اذّيت آنان را فراهم نسازند 9 و چشم طمع ندوزند 10 و در نتيجه امنيّت و آرامش قشر خانم‌ها در ساية چادر و رعايت ضوابط شريعت و پوشش اسلامي، تأمين شود.

در ادامه قرآن كريم می‌فرماید که با اين راه و روش، اگر بيماردلان هوس‌باز اصلاح نشدند و به آزار و اذّيت خانم‌ها ادامه داده و امنيّت و آرامش آنان را تهديد كردند، برخورد شديدتري با آنان صورت خواهد گرفت: «اگر منافقان و بيماردلان شهوت‌پرست و كساني كه در شهر، اضطراب و نگراني به وجود مي‌آورند، از اعمال زشت خود دست برندارند، تو را اي رسول! عليه ايشان مي‌شورانيم. در آن صورت، مدّت كمي در مجاورت با تو در اين شهر زندگي خواهند كرد و نابود خواهند شد.»11 تا آرامش و امنیّت در جامعه تأمين شود.

از مجموع مطالب ياد شده اين نتيجه به دست مي‌آيد كه رعايت حجاب و پوشش اسلامي براي زنان و مردان مؤمن و مسلمان، تكليف الهي است. رعايت آن، علاوه بر اين كه موجب عمل به دستورات الهي می‌شود، شخصيّت فردي، اجتماعي و معنوي انسان محجوب و پاك‌دامن، سير صعودي پيدا كرده و نردبان تعالي و تكامل را يكي پس از ديگري طي خواهد كرد و از سوي ديگر در تأمين بهداشت روحي و رواني، آرامش خانواده‌ها، صفا، نورانيّت و امنیّت در جامعه نقش بسزايي ايفا می‌کند. به اميد روزي كه جوامع اسلامي و انساني از تمام آلودگي‌ها تصفيه شوند و زمينة حضور زنان و دختران، بدون دغدغه و دلواپسي، در اجتماعات فراهم شود.

عامل غفلت و فراموشی

چشم‌چرانی یکی از مصادیق حبّ دنیا و عامل مهمّی برای بروز غفلت از یاد خدا و خود است. غفلت، همان چالش اساسی است که انسان در سر راه کمال و سعادت خود دارد و بیداری، اوّلین نیاز او برای حرکت در این مسیر است. چشم‌چرانی باعث می‌شود که انسان هر چه بیشتر به خواب رود و از بیداری و یاد خدا دور بماند.

حضرت علی(ع) دربارة مواظبت و حفاظت از چشم‌ها فرمودند: «چیزی در بدن، کم‌سپاس‌تر از چشم نیست. خواسته‌اش را ندهید که شما را از یاد خدا باز می‌دارد.» 12

1. اوّلین گام انحراف عملی: چشم‌چرانی و نگاه به نامحرم, گذرگاه ورود به منجلاب انحرافات و فساد جنسی است. نگاه‌های آلوده، تخم شهوت را در دل بارور ساخته، صاحبش را به فتنه, انحراف و گناه مبتلا می‌کند.

حضرت امام صادق(ع) فرمودند: «چشم‌چرانی، تخم شهوت را در دل می‌کارد و چنین کاری برای نگاه‌کننده کافی است که منشأ فتنه گردد.»13

نگاه کردن به ناموس دیگران، خواست شیطان است. چشمی که تیرهای آلودة نگاه را به نامحرمان پرتاب می‌کند، محلّ کمین شیطان است. شیطان از کمان چشم‌های او ناموس دیگران را نشانه می‌گیرد.

پیامبر خدا(ص) فرمودند: «نگاه به نامحرم تیر زهرآلودی از تیرهای شیطانی است.»14

پس باید مراقب چشمان خویش باشیم تا شیطان از آن، برای تخریب ایمان ما و ناموس مردم استفاده نکند.

2. حسرت و اندوه طولانی: امام صادق(ع) می‌فرمایند: «چه بسا نگاه‌هایی که غصّه‌های طولانی را در پی دارد.» به این معنی که چشم ،قوی‌ترین ابزار حسّی است؛ یعنی میدان آستانة تحریک چشم از بقیّة حواس بیشتر است و بیشترین تحریکات حسّی را دریافت می‌کند و این دل است که بعد از نگاه، به کار می‌افتد؛ یعنی آنچه را دیده می‌بیند، دل طلب می‌کند و چون امکان رسیدن به آنچه دیده شده، فراهم نمی‌شود، افسردگی و رنجوری نصیب انسان می‌شود.

از فحوای حدیث رسول خدا(ص) که فرمودند: «همة چشم‌ها روز قیامت گریانند؛ جز سه چشم: چشمی که از ترس خدا بگرید، چشمی که از نامحرم فرونهاده شود، چشمی که در راه خدا (و

پاسداری از کیان اسلام) شب زنده دار باشد.» 15 فهمیده می‌شود که علاوه بر حسرت دنیوی, فرد چشم‌چران در آخرت از فرط حسرت و پشیمانی، چشمانی گریان خواهد داشت.

3. زناي چشم: اسلام براي پاك‌دامني پيروان خويش حتّی نگاه ريبه و شنيدن سخنان نامحرم را نيز اگر از روي غرض باشد، ممنوع كرده است. اين خود هشداري به‌جا و حساب شده است كه تماسّ نامشروع با نامحرمان را کنترل و محافظت می‌کند. البتّه رويارويي جدّي و ضروري و بدون هيچ‌گونه غرض، آن‌هم با حجاب كامل اسلامي و با رعايت ادب و ساير مسائل اخلاقي، اشكالي ندارد.

پيامبر اكرم(ص) فرمودند: «در مورد رابطة نامشروع، براي هر عضوي از آدمي سهمي از زنا است؛ زناي چشم، نگاه كردن، زناي زبان، سخن گفتن و زناي گوش‌ها، شنيدن حرام است.»16

همچنين دربارة شوخي كردن با نامحرم فرمودند: «هر كسي با زن نامحرمي شوخي كند براي هر كلمه‌اي كه با او در دنيا سخن گفته، هزار سال در جهنّم زنداني می‌شود.» 17

حضرت علي(ع) به نقل از «انجيل» می‌فرمایند: «در «تورات» نوشته شده زنا نكن؛ ولي من مي‌گويم اگر حتّی با نظر شهوت‌آلود به كسي نگاه كني همان وقت در دلت با او زنا كرده‌اي.»18 و نيز می‌فرمایند: « نابينا بودن بهترازنگاه‌هاي نامشروع است.» پس فاصلة بين نگاه و گناه اندك است.

4. به خطر افتادن امنیّت و سلامت جامعه: در واقع، نگاه‌های آلوده، مسموم و شهوت‌انگیز، آتش درون را شعله‌ور می‌سازد که فرآیند و محصولی جز فحشا، سیاهی دل، مشکلات و نارسایی‌هایی اجتماعی، نخواهد داشت. چشم‌چرانی، دام شیطانی، بذر شهوت و رویشگاه فسق و فجور است که دل را می‌لرزاند، آرامش و ثبات را سلب نموده و باعث هرج و مرج و فتنه و فساد در جامعه می‌شود.

بنابراین چشم‌چرانی، این تیر مسموم و زهرآلود شیطانی، اگر بدون قید و بند رها شود، یقیناً سلامت و امنیّت دو طرف را به خطر می‌اندازد، جوان و نوجوانی که به کوچه و خیابان راه می‌افتد اگر دستور اسلام را رعایت نکرده و نگاهش را کوتاه نکند و از طرف دیگر، کسانی که باید حجاب و پوشش اسلامی را رعایت کنند، رعایت نکنند، چشم جوان به صحنه‌های شهوت‌انگیز خواهد افتاد و نیروی قدرتمند شهوت به جوشش و غلیان آمده و تحریک خواهد شد. درچنین شرایط حسّاس و خطرناکی، این جوان، یا باید به عیّاشی، فساد و تجاوزگری روی آورد و به خواسته‌های قوّة شهوانی، جواب مثبت دهد و امنیّت خود و دیگران را به خطر اندازد یا با تخیّل و تصوّر، با حالت افسرده و پریشان، زندگی بیمارگونة خود را ادامه داده، آسایش و آرامش خانواده را برهم زند.