تفاوت برزخ و قیامت

صدرالله زین العبادی

تفاوت برزخ با قيامت از جهات گوناگوني است كه به برخي از آنها اشاره مي‌كنيم:

الف) قيامت (قیامت کبری) بعد از منقضي شدن اين دنيا است؛ در حالي‌كه برزخ (قیامت صغری) با مردن افراد آغاز مي‌شود؛

ب) در عالم برزخ، روح با بدن مثالی (اجساد لطيف) همراه است كه نه به كلّي مجرّد است و نه مادّي محض؛ بلكه داراي يك نوع تجرّد برزخي؛ است. به این معنی که عالم مثال، هم خصوصیاتی از عالم مادّه را دارد مثل شکل و رنگ و مقدار و هم خصوصیاتی از عالم عقل و مجرّدات تام را، مثل ثبات و تغییرناپذیری و زوال‌ناپذیری و تقیّدناپذیری. بدين صورت به حيات خود ادامه مي‌دهد؛ در حالي‌كه در قيامت روح با بدن جسماني همراه است كه نظير همين بدن مادّي دنيوي است؛

ج) نعمت‌هاي بهشتي در قيامت، به مراتب از نعمت‌هاي برزخي والاتر است؛ هم‌چنان‌كه عذاب دوزخي از عذاب برزخي بسي سخت‌تر است.

ابوبصیر از امام صادق(ع) نقل مي‌كند كه فرمودند:

«مؤمنان در حالي كه در عالم برزخ برخوردار از نعمتند, پيوسته مي‌گويند:

«ربّنا اقم لنا السّاعه وانجز لنا ما وعدتنا؛

پروردگارا! قيامت را برپا كن و وعده‌هاي خود را دربارة ما محقّق ساز.»

و برعكس، مشرکان در حالي‌كه در برزخ معذّبند پيوسته مي‌گويند:

«ربّنا لاتقم لنا السّاعه ولا تنجزلنا ماوعدتنا؛1

پروردگارا! قيامت را برپا مساز و وعده‌هاي خود را دربارة ما محقّق نفرما.»

بدن برزخی

بسياری از حقايق هستی و خصوصاً حقايقی كه در ماورای جهان طبيعت وجود دارد، برای ما مجهول است. البتّه اين ندانستن، بيشتر در كمّ و كيف و چگونگی آن حقايق است؛ ولی اصل آن حقايق را عقل و وحی در جای خود اثبات كرده‏اند و ما نسبت به آن آگاهی داريم. بنابراین، سنخيّت و چگونگی بدن‏های برزخی برای ما به صورت كامل و دقيق روشن نيست؛ ولی در عين حال از مجموعة آيه‌ها، روايت‌ها و تحليل‏های عقلی می‏توان دورنمايی از كمّ و كيف بدن برزخی را تصوير كرد. ابتدا نکاتی مقدّماتی مطرح می‌شود:

الف) در تمام عوالم هستی (عالم مادّی، برزخ و قيامت) انسان دارای بدن است و در هيچ عالمی بی‌بدن نيست؛ به دليل اينكه روح، حقيقتی است که در عين تعلّق به بدن و در متن و ذات روح، تعلّق به بدن خوابيده است. از اين رو، ممكن نيست كه روح باشد و بدنی در كار نباشد. پس اگر انسان در عالم طبيعت، برزخ و قيامت، دارای روح است ـ كه هست ـ واجد بدن نيز خواهد بود؛

ب ) هريك از عوالم هستی نظام، احكام، آثار و قوانين مخصوص به خود دارد؛ يعنی در عالم طبیعت قوانينی غير از سننی كه بر عالم برزخ حكم ‏فرماست، حاكم است و در عالم برزخ، نظامی وجود دارد كه در عالم قيامت وجود ندارد و در عالم قيامت، آثاری است كه در دو عالم برزخ و طبيعت نيست. از اين‌رو، بدنی كه در عالم طبيعت است هم‌سنخ با قوانين حاكم بر اين دنيا است و اين بدن غير از بدن برزخی است. بدن برزخی، هم‌سنخ با احكام و آثار عالم برزخ است. همچنين بدن در قيامت غير از بدن برزخی و بدن مادّی است و بدنی هم‌سنخ با سنن ويژة عالم قيامت و آمادة پذيرش آن قوانين مخصوص است؛ مثلاً بدن قيامتی، بدنی است كه در عين سوختن مدام، از بين نمی‏رود يا مثلاً بدن قيامتی يك فرد بهشتی، به صورتی ساخته شده است كه در عين خوردن و آشاميدن، نيازی به تخليّة موادّ تغذيه شده از بدن ندارد. بنابراين نبايد تصوّر كرد كه بدن مادّی، برزخی و قيامتی يكسان

هستند. ثابت شده است كه عالم تجرّد و قيامت، عالم بالاتر و نزديك‌تر به مبدأ متعال است و از اين‌رو موجودات آن، از مراتب وجودی بالاتر و كامل‏تری برخوردارند. قبل از آن (يعنی در مرتبة فروتر) عالم مثال و برزخ است كه مترتّب بر عالم تجرّد و متأخّر از آن است. عالم آخر، عالم جسم و جسمانيّات يا نظام مادّی است كه دورترين عالم از مبدأ متعال است. از اين رو، موجودات آن نيز از مراتب ضعيف‌تر و ناقص‌تری برخوردارند. بنابراين موجودات عالم برزخ از موجودات عالم مادّی، كامل‌تر ولی نسبت به موجودات عالم قيامت و تجرّد، ناقص‌ترند.

بنابراین با توجّه به مطالب فوق، در وجود بدن برزخی شکّی نیست. بحث در کیفیّت آن است. بدن برزخی از آنجا كه از بدن مادّی بالاتر است، از سنخ مادّه و جسم طبيعی نيست كه احكام مادّه بر آن غالب باشد؛ ولی از آنجا كه از بدن قيامتی پايين‌‏تر است، واجد برخی لوازم مادّه، چون شكل، اندازه و مقدار می‏باشد. روايت‌ها نيز به صراحت بيانگر اين حقيقتند كه بدن برزخی، شبيه بدن دنيوی است. امام صادق(ع)می‏فرمايند:

«ارواح مؤمنان (در برزخ) در بدن‏هايی شبيه بدن‏های دنيوی آنان است.»2

و در جمله‌ای ديگر می‏فرمايند:

«ارواح انسان‏ها (در برزخ) به صورت جسدهای دنيوی‏اند.»3

لیکن هر چند بدن برزخی بالاتر و كامل‏تر از بدن مادّی است، در عين حال از بدن قيامتی ناقص‌تر است. امام صادق(ع) فرمودند: «بدن‏هايی شبيه بدن‏های دنيوی» يا «در صورت جسدهای دنيوی» كه بيانگر شباهت است؛ نه يكسان بودن. شبيه آن است، چون شكل، مقدار و اندازه دارد و هر فرد مرده‏ای، مردة ديگر را در اين قالب مشاهده كرده است، او را می‏شناسد.

ارواح برزخی و دیدار با خانواده

براساس روايت‌ها و همچنين با توجّه به ارتباط نسبی‌ای كه بدن برزخی با بدن مادّی پنهان در زير خاك دارد، ارواح انسانی در برزخ، براساس منزلت و فضائلی كه در دنيا داشته‏اند، امور دنيوی را درك كرده، حتّی به خانوادة خود سر می‏زنند و آنها را زيارت می‏كنند. اين امر می‏تواند در هر زمانی و برای هر فردی باشد؛ ولی روز جمعه كم‌ترين و مشخّص‌ترين زمانی است كه در روايت‌ها وجود دارد. در اينجا به ذكر دو روايت بسنده می‏كنيم:

۱. اسحق‌بن عمار از امام کاظم(ع) پرسيد: آيا مؤمن خانوادة خويش را زيارت می‏كند؟ فرمودند: آری. «گفت: چقدر؟ فرمودند: «بر حسب فضائلشان. پاره‏ای از آنان، هر روز و پاره‏ای، هر سه روز، خانوادة خود را زيارت می‏كنند، اسحق‌بن عمّار می‏گويد: در اثنای كلام حضرت، دريافتم كه می‏فرمود: «كم‏ترين آنان هر جمعه [خانوادة خود را زيارت می‏كنند].» پس گفتم: در چه ساعتی؟ فرمودند: «هنگام زوال خورشيد، يا مثل آن. پس خداوند فرشته‌ای را با او روانه می‏كند تا چيزهايی را به او نشان دهد كه شاد شود و از وی چيزهايی را بپوشاند كه او را غمگين می‌سازد.»4

۲. امام صادق(ع) فرمودند:

«به درستی كه مؤمن خانوادة خويش را زیارت می‏كند. پس آنچه را دوست دارد، می‏بيند و آنچه را ناخوشايند دارد، از او پوشيده می‏شود و به درستی‌كه کافر خانوادة خويش را زيارت می‏كند. پس می‏بيند آنچه ناخوشايند اوست و از او پوشيده می‏شود آنچه را دوست دارد.»

امام(ع) فرمودند:

«پاره‏ای از ايشان هر جمعه زيارت می‏كنند و پاره‏ای بر حسب عمل

خود، زيارت می‏كنند.»5

اینجا این سؤال پیش می‌آید که:

وقتي انسان وارد عالم برزخ مي‌شود و بايد تا قيامت در آنجا بماند، آيا اين مدّت زمان طولاني و گذشت زمان را با روحش حسّ مي‌كند؟

در پاسخ باید بگوییم:

انسان با انتقال به برزخ از حقایقي آگاه مي‌شود و آن حقایق را با روحش كه يك نحوة اتّحادي با بدن مثالي دارد، ادراك مي‌كند؛ مثلاً در هنگام مرگ، متوجّه مي‌شود كه امور دنيوي و آن رسوم و عاداتي كه در دنيا به آنها مقيّد بود، اوهامي بيش نبوده است؛ همچنین آنچه را كه ملك خود و مال خود مي‌دانسته و بدان تفاخر مي‌كرده است، همه پوچ و هيچ شده‌اند و هيچ‌گونه اثري براي او ندارند. اگر رياستي داشته و به واسطة آن رياست بر ديگران تكبّر مي‌ورزيده، الآن همه و همه به يك‌باره از بين رفتند و هيچ چيزي از آن تفاخر و تكبّر و رياست براي او باقي نمانده است.6

چون عالم برزخ عالمي مجرّد از مادّه است، بنابراین نسبت به عالم مادّه (دنيا) از لطافت بيشتري برخوردار است. تأثير عذاب و لذّت نعمت‌ها بر جان آدمي در برزخ، به مراتب قوي‌تر از عالم دنياست؛ درست شبيه عالم خواب كه مناظر زيبايي كه آدمي در خواب و رؤيا مي‌بيند، گاهي بر زبان نمي‌آيد و مناظر وحشتناكي هم كه در خواب ديده مي‌شود، گاهي نظيري در عالم دنيا ندارند.7

پس انسان در عالم برزخ، حقايقي را ادراك مي‌كند. حال به اين نكته مي‌رسيم كه آيا انسان برزخي، زمان را هم به گونه‌اي كه اگر از جمله انسان‌هاي اوّليه باشد، برزخي طولاني را حسّ كند و اگر از جمله انسان‌هايي باشد كه در نزديكي قيامت مرده‌اند، برزخي كوتاه را ادراك كنند، حسّ مي‌كند؟ بالأخره طولاني يا كوتاه بودن برزخ به چه صورتي است و آيا قابل ادراك آدم برزخي هست؟ طبق آيه‌اي از آيه‌های «قرآن» استفاده مي‌شود كه كلّاً برزخ نسبت به قيامت، خيلي كوتاه است؛ يعني وقتي فرشتگان سؤال مي‌كنند: چقدر در زمين (مراد برزخ است) مكث داشته‌ايد؟ آنها در پاسخ مي‌گويند:

«قالُوا لَبِثْنا يَوْماً أَوْ بَعْضَ يَوْمٍ؛8

يك روز يا بعض روز.»

آنجا که برزخ نسبت به خلود و جاودانگي قيامت كه سنجيده مي‌شود، هرچه هم كه طولاني باشد كوتاه خواهد بود؛ زیرا بالأخره به انتها مي‌رسد و آخري دارد؛ ولي مقام بحث ما اين است كه بدون توجّه به قيامت، آيا زمان برزخ براي كسي كه خيلي سابق از دنيا رفته است، واقعاً طولاني ادراك مي‌شود يا نه؟!

در جواب بايد گفت: طبق فرمايش امام راحل(ره) در كتاب «چهل حديث» ادراك طولاني يا كوتاه بودن برزخ هر كسي، بسته به عقايد، كردار و تعلّقات او به دنياست. اگر آدمي در دنيا تعلّقش كمتر باشد و گرفتار معاصي و عقايد فاسده نباشد، مكث او در برزخ كمتر خواهد بود. به عبارت ديگر هرچه سبكبارتر باشد و بي‌توجّه به اعتبارات دنيوي، برزخ او كوتاه‌تر خواهد بود.

امام راحل(ره) مي‌فرمايد:

... خود تعلّق به دنيا و محبّت به آن، اسباب گرفتاري است؛ بلكه ميزان در طول كشيدن عالم قبر و برزخ، همين تعلّقات است؛ هرچه آنها كمتر باشد، برزخ و قبر انسان روشن‌تر و گشاده‌تر و مكث انسان در آن كمتر است. بنابراین براي اوليا بيشتر از سه روز ـ چنانچه در بعضي روايت‌ها است ـ عالم قبر نيست؛ آن هم براي همان علاقة طبيعي و تعلّق جبلي است.9

در این‌باره اميرالمؤمنين(ع) می‌فرمایند:

«انّ لله مَلَكاً ينادي في كل يومٍ، لِدُوْا لِلْمَوْت و اجمَعُوا لِلفناء و ابْنُوْا لِلخراب؛

خداي را فرشته‌اي است كه هر روز ندا بركشد و گويد (شما اي مردمي كه دلباختة مال و خانه و فرزند جهان هستيد) بزایيد براي مرگ و گردآوريد براي نابودي و بنا كنيد براي ويران شدن.»10

پی‌نوشت‌ها: