تشیّع در پایتخت‌های صفویّه

ساسان طهماسبی

تشيّع تبريز

بي‌شك، مهم‌ترين اقدام شاه اسماعيل اوّل (930-907 ه‍ .ق.) اعلام رسميّت تشيّع در «ايران» بود. وي پس از تسلّط براي «تبريز»، به عنوان اوّلين پايتخت صفویّه، مصمّم شد خطبة نماز جمعه به نام ائمّة شيعه(ع) خوانده شود. يك شب پيش از عملي كردن تصميم خود، با امراي سپاه و روحانيان شيعه مشورت كرد. آنها كه نگران واكنش اكثريّت سنّي «تبريز» بودند، شاه را از اين كار برحذر داشتند و گفتند: ممكن است مردم شهر مخالفت كنند و بگويند: ما پادشاه شيعي نمي‌خواهيم؛ ولي مخالفت آنها بي‌فايده بود و شاه اعلام كرد: اگر رعيّت حرفي بگويند، شمشير مي‌كشم و يك كس را زنده نمي‌گذارم.1

آنگاه به دستور او، اهالي تبريز روز جمعه در مسجد جامع شهر حضور يافتند و يك خطيب بالاي منبر رفت، نام خلفاي ثلاثه را از خطبه انداخت و خطبه به نام ائمّة شيعه(ع) خواند. اين به منزلة اعلان رسميّت مذهب تشيّع بود. نيز مقرّر شد عبارات «أشهد أنَّ عليّاً وليُّ الله» و «حيَّ علي خَير‌العَمل» بر اذان افزوده شود.2

بدين‌سان، تبريز اوّلين شهري بود كه تشيّع در آن رسميّت يافت و به دنبال آن، يك سلسله اقدامات جدّي براي گسترش تشيّع در سراسر ايران و از جمله در شهر تبريز انجام شد. تبرّائيان، مدّاحان و خطبا به تبليغ تشيّع دست زدند و در كنار آنها، روحانيان شيعي به آموزش مباني تشيّع پرداختند. به نوشتة بازرگانان ونيزي، در مسجد جامع تبريز دو نفر از علماي شيعه مستقرّ بودند كه يكي از آنها به دقّت مراقب گفته‌هاي وعّاظ بود و مردم را به تشيّع دعوت مي‌كرد.3

در مقابل اين جريان، گروهي از علماي سنّي، مانند مولانا حاجي تبريزي، شيخ‌الاسلام تبريز، شهر را ترك كردند. حاجي تبريزي يكي از اوّلين كساني بود كه ايران را ترك كرد. وي با تسلّط شاه اسماعيل بر «آذربايجان»، از آنجا به «خراسان» و سپس به «ماوراء‌النّهر» گريخت.4

اگر چه مي‌توان گفت اشخاص و گروه‌هاي ديگري نيز شهر تبريز را به مقصد ماوراءالنّهر و «آسياي صغير» ترك كردند تا در پناه اوزبك‌ها و عثماني‌ها قرار بگيرند، امّا شواهد نشان مي‌دهد كه تبريزي‌ها در مقايسه با بسياري از مناطق ديگر، با سرعت بيشتري تشيّع را پذيرفتند. مسلّماً انتخاب تبريز به پايتختي و تمركز قزلباش‌ها و ديگر اركان دولت در آن شهر، عامل اصلي اين جريان بود.

يكي ديگر از دلايلي كه نشان‌دهندة تشيّع‌پذيري آسان مردم تبريز است، فرامين شاه طهماسب براي معافيّت مردم تبريز است. شاه در سال 972ه‍ .ق. طيّ فرماني، ماليات تغما (ماليات بر بازرگاني) و ماليات‌هاي مواشي و مراعي (ماليات بر دام‌ها و چراگاه‌ها) را در بلادي كه غالب سكنة آنها شيعه بودند، مانند «مشهد»، «سبزوار»، «استرآباد»، «قم»، «كاشان»، «يزد»، تبريز و «اردبيل» لغو كرد.5

البتّه تا پايان دورة شاه طهماسب، هنوز هم سنّي‌هاي تبريز و پيرامون آنها، جمعيّت قابل توجّهي داشتند. از خانواده‌هاي مهم، سادات لاله، بر تسنّن پافشاري مي‌كردند. شاه اسماعيل براي تشويق آنها، منصب مهمّ صدارت را در سال 920ه‍ .ق. به سيّد شهاب‌الدّين عبدالله لاله داد؛ ولي چند روز بعد او را عزل كرد. غالب منابع مي‌گويند: چون سيّد شهاب‌الدّین از عهدة امور برنيامد، عزل شد؛6 ولي واقعيّت اين است كه او با وجود تظاهر به تشيّع، در باطن سنّي بود و از اين‌رو، براي گسترش تشيّع كه مهم‌ترين وظيفة صدارت او بود، تلاش نمي‌كرد. مؤلّف «تكملة‌الاخبار» در تأييد اين نظر، به صورت سرپوشيده مي‌نويسد:

صدارت به عبدالله لاله تبريزي مفوّض گشت و به اندك مدّتي از او تغيير و به ميرجمال‌الدّين محمّد شيرنگي استرآبادي، كه در تشيّع او ريب نبود، مقرّر شد.7

تسنّن سادات لاله و احتمال ارتباط آنها با عثماني‌ها موجب شد شاه طهماسب بعضي از آنها را به اصفهان تبعيد كند.8

علاوه بر سادات لاله، سادات زاوية تبريز هم سنّي بودند. به همين دليــل، در سال 994ه‍‌.. ق. حسين‌قلي خان شاملو، حاكم تبريز، مولانا عبدالوفا، قاري و يكي از بزرگان زاويه را كه در تسنّن شهرت فراواني داشت و با عثماني‌ها مكاتبه مي‌كرد، از تبريز اخراج نمود.9 از اين دو خانواده كه بگذريم، بيشتر مردم تبريز، تا پايان دورة شاه طهماسب به واقع شيعه شده بودند.

يكي از موانع رشد تشيّع در تبريز، حملات مكرّر عثماني‌ها بود؛ زيرا آنها پس از تصرّف هر شهري، شيعيان آنجا را تحت فشار مي‌گذاشتند و به همين دليل قبول تشيّع مي‌توانست خطراتي جدّي به همراه داشته باشد. در دورة شاه محمّد خدابنده (996-984 ه‍ .ق.)، شيعيان تبريز

به سبب حملات مكرّر عثماني‌ها و تسلّط آنها بر شهر تبريز، متحمّل زحمات فراواني شدند و جريان گسترش تشيّع مختل شد. در سال 992ه‍ .ق. مردم تبريز به عنوان مهم‌ترين پايگاه تشيّع در آذربايجان قتل عام شدند.10

عثماني‌ها در مناطق اشغالي، هرگونه تبليغ تشيّع و اصولاً اظهار شيعي‌گري را به شدّت سركوب مي‌كردند، تا آنجا كه ميرحمدي شولستاني شاعر را به خاطر اينكه در بازار تبريز يك رباعي در مدح امام علي(ع) خواند، زنده در آتش سوزاندند.11

عثمان پاشا البتّه به اغراق دربارة اعمال فشار بر شيعيان تبريز و تقيّة آنها چنين مي‌نويسد: گروه رافضيان از ترس تيغ گفتند: ما سنّي هستیم.12

همو دربارة سختگيري سلطان مراد عثماني بر شيعيان مي‌نويسد: شاه سلطان مراد عزم نمود تا در دنيا هيچ رافضي باقي نگذارد.13

اين روند تا روي كار آمدن شاه عبّاس اوّل(996-1038ه‍ .ق.) ادامه داشت. شاه عبّاس تبريز را در سال 1012ه‍ .ق. آزاد كرد و سپس به تدريج عثماني‌ها را از سراسر ايالات اشغالي بيرون راند تا شيعيان آنجا از پس پردة تقيّه بيرون آيند و دوباره راه براي ترويج تشيّع هموار شود.

تا پايان دورة شاه عبّاس، تشيّع در آذربايجان موقعيّت مستحكمي پيدا كرد. در ابتداي پادشاهي شاه عبّاس، هنوز هم سادات لاله متّهم به تسنّن بودند؛ زيرا قاضي نورالله شوشتري مي‌نويسد:

و الحال در آن ديار، به غير از سادات لاله و حافظان كسي كه متّهم به تسنّن باشد، نيست.14

ولي در دورة او، در تبريز و بيشتر نواحي آذربايجان، تشيّع بر تسنّن غلبه كرد. مبناي اطّلاعات ما اوليا چلبي، سفير دولت عثماني است كه در سال 1050هـ .ق. وارد آذربايجان شد. بر اساس گزارش‌هاي وي كه نسبتاً قابل اعتماد است، اعيان، اشراف و تجّار شهر تبريز تماماً شيعه بودند؛15 هرچند بر اساس گفته‌هاي وي، در شهر «خوي»، روستاي «صوفيان» و روستايي به نام «سهلان» كه شايد روستاي «سكبان» در نزديك تبريز باشد، غلبه با شافعي‌ها بود. اين روستا مخصوص خان تبريز بود که براي تفريح به آنجا مي‌رفتند. 16

ولي اين معدود سنّي‌ها نيز به سرعت تشيّع را پذيرا شدند؛ البتّه در اين زمان، ديگر تبريز پايتخت صفویّه نبود؛ زيرا شاه طهماسب به جاي تبريز، شهر قزوين را به عنوان پايتخت خود برگزيد؛ زيرا متوجّه شده بود دفاع از تبريز در مقابل حملات مكرّر عثماني مشكل است.

تشيّع قزوين

انتقال پايتخت از تبريز كه اكثريّت اهالي آن تا زمان اين جا‌به‌جايي اظهار تشيّع مي‌كردند، به شهر «قزوين» كه سابقه و جديّت ساكنان آن در تسنّن شهرت فراواني داشت، در زمينة روند توسعة تشيّع بسيار مهم و اثرگذار بود. از همان ابتدا ثابت شده بود كه در پايتخت جديد، كار توسعة تشيّع به كندي پيش مي‌رود. قزويني‌ها كه به نوشتة حمدالله مستوفي: در كار دين به غايت صلب و زيرك بودند،17 با وجود استقرار اركان دولت و دستگاه تبليغاتي تشيّع در آن شهر، باز هم بسياري از آنها تا پايان دورة شاه طهماسب، سنّي باقي ماندند و تنها وانمود مي‌كردند که شيعه شده‌اند.

به همين دليل، بعضي از شعرا، قزويني‌ها را به اتّهام تسنّن هجو كردند. مولانا حيرتي (م‌961ه‍‌..ق.) از شعراي تبرّائي يكي از آنها بود. او در قصيده‌اي در جواب خواجه سلمان ساوجي چنين مي‌سرايد:

پادشاها مدّت نه ماه شد كاين ناتمام

مانده در قزوين خراب و خسته و مجروح و زار

يافتم رسم تسنّن در وضيع و در شريف

ديدم آثار تخرّج در صغار و در كبار

در مقابر پا نشسته از فقير و از غني

در مساجد دست بسته از يمين و از يسار 18

قاضي محمّد رازي، از مقرّبان درگاه شاه طهماسب، در سال 965ه‍ .ق. در قصيده‌اي كه به مناسبت ساخت محلّة «جعفرآباد» قزوين سرود، به ستايش شهرهاي اصفهان، قم،‌ «ري» و «همدان» پرداخت؛ ولي هنگامی‌که به قزوين رسيد، آن شهر را به خاطر تسنّن با اين بيت مذمّت كرد:

بود قزوين چون به ناپاكي مذهب مشهور

ذكرش از صفحة ايّام از آن بزدودند 19

بعضي از قزويني‌ها كه در دولت صفوي، صاحب موقعيّت بودند، نيز به تسنّن متّهم شدند. نمونة بارز آنها، ميرزا شرف جهان قزويني(م986ه‍ .ق.) فرزند قاضي جهان، وزير شاه طهماسب بود. او در دربار نفوذ فراواني داشت. مهر سلطنتي در اختيار او بود و پشت مكتوبات را مهر مي‌كرد.20 با وجود اين، ميرزا شرف به تسنّن متّهم شد و شاه او را از دربار اخراج كرد.21

يحيي بن عبداللّطيف قزويني، مؤلّف كتاب «لبّ‌التّواريخ» هم به اتّهام اينكه رئيس سنّيان قزوين است، در سال 690 هـ..ق. به زندان افتاد و پس از دو سال در زندان در گذشت.

در مجموع، قزوين تا پايان دورة شاه طهماسب، هنوز هم به طور كامل يك شهر شيعي مذهب محسوب نمي‌شد. وقايع دوران شاه اسماعيل دوم (984-985ه‍ .ق.) اطّلاعات بيشتري دربارة تسنّن قزويني‌ها در اختيار ما قرار مي‌دهد.

قزويني‌ها در دورة شاه عبّاس هم به تسنّن، شهرت داشتند. شايد يكي از دلايلي كه شاه عبّاس را وادار كرد قزوين را رها كند و اصفهان را به پايتختي برگزيند، شهرت قزوينی‌ها در تسنّن بود. قزويني‌هاي متّهم به تسنّن در اين زمان، تحت تعقيب قرار مي‌گرفتند. ملّا جلال منجّم در توضیح وقايع سال 1014ه‍ .ق. به يك صحّاف قزويني اشاره مي‌كند كه به خاطر تعصّب در تسنّن، دستگير و براي مجازات نزد شاه عبّاس برده شد.22 مهم‌تر از همه، ماجراي ميرعماد خوشنويس بود. او كه از سادات سيفي قزوين بود و در نوشتن خطّ نستعليق شهرت بسياري داشت، به سبب اينكه همگان او را سنّي مي‌دانستند، به تحريك شاه عبّاس به وسيلة مقصود مسگر كشته شد.23

اسكندر بيك تركمان دربارة انگيزة مقصود مسگر براي قتل وي مي‌نويسد:

از غلوّ تشيّع يا رفع مظنّة تسنّن كه عامّة مردم آن ولايت [قزوين]

بدان متّهمند، مرتكب قتل او گرديد.24

تا دهه‌هاي پاياني دورة صفوي نيز همچنان مردم قزوين به تسنّن شهرت داشتند. نصرآبادي دربارة آخوند درويش نصيرا (م1709ه‍ .ق.) مي‌نويسد: اصل آن جناب از قزوين است؛ امّا شيعة پاك اعتقاد بود.25

مسلّماً بسياري از اين اتّهامات، اساس محكمي ندارند و يقيناً مردم قزوين تا پايان دورة شاه عبّاس به طور كامل شيعه شدند؛ ولي درست همانند تبريز در اين زمان، قزوين هم ديگر پايتخت صفویّه نبود.

تشيّع اصفهان

وقتي شاه اسماعيل وارد اصفهان شد، مردم اصفهان از او استقبال كردند. شاه وارد باغ «نقش جهان» شد و در مسجد جامع، خطبه به نام ائمّة شيعه(ع) خوانده شد و بزرگان شهر مورد التفات شاه قرار گرفتند.26

مؤلّف «شهنامة ماضي» در اين باره چنين مي‌سرايد:

كشيد آن جهانگير گيتي پناه

نخستين به سوي سپاهان سپاه

رسيدند اهل سپاهان تمام

به پابوس شاه گردون غلام 27

يكي از مسائل فراروي شاه، وجود خاندان‌هاي بانفوذ و ريشه‌دار در اين شهر بود كه رياست فرق مذهبي را به طور موروثي عهده‌دار بودند. آل صاعد، آل تركه و سادات ميرميرانيه در اصفهان مهم‌ترين اين خاندان‌ها بودند. چون ايجاد هرگونه تحوّل، به ويژه تغيير مذهب، در اين دو شهر بدون حضور و همراهي اين خاندان‌ها كار مشكلي بود، برخورد دولت صفوي با آنها اجتناب ناپذير بود.

هرچند منابع به وضوح به رفتار شاه اسماعيل با خاندان‌هاي آل صاعد و آل تركة اصفهان اشاره نكرده‌اند، ولي شواهد، حكايت از اعمال فشار بر اين دو خانواده دارد. فضل‌الله روزبهان خنجي كه به سبب وابستگي به اين خاندان به خواجه صاعد اصفهانی هم شهرت داشت، از اصفهان به ماوراء‌النّهر گريخت.

امّا دربارة سادات ميرميرانيه، اطّلاعات بيشتري در منابع وجود دارد. امير غياث‌الدّين ميرميران، رئيس اين خاندان و برادرش، شاه تقي‌الدّين محمّد در سال 910ه‍ .ق. به اتّهام مخالفت با شاه اسماعيل كشته شدند و اموال آنها مصادره گرديد.28 به نوشتة مؤلف «جهانگشاي خاقان»، شاه اسماعيل پس از سركوب محمّد كره، وارد اصفهان شد. به سبب حضور سپاه او در اصفهان موادّ غذايي كمياب شد و چون خاندان ميرميرانيه بيشتر غلّات شهر را در اختيار داشتند، امير غياث‌الدّين متّهم شد که غلّات را احتكار كرده است. شاه او را بازخواست كرد. امير به سر شاه و امام علي(ع) سوگند خورد كه اين كار را نكرده است؛ ولي چون خلاف آن ثابت شد، به او يادآوري كردند كه قسم دروغ بر سر شاه و امام علي(ع) جز بغض اهل بيت رسول خدا(ص) جهتي ديگر نمي‌تواند داشته باشد. در همان ايّام، برادرش شاه تقي‌الديّن محمّد هم به اتّهام مكاتبه با محمّد كره كشته شد.29