گفتگو درباره امام مهدي عليه السلام

شهيد سيد محمدباقر صدر

تحقيق: عبدالجبار شراره

ترجمه: مصطفي شفيعي

چگونه يك فرد مي‏تواند سرنوشت بشريت را تغيير دهد؟

به دنبال سؤالات گذشته به سؤال ديگري مي‏رسيم و آن اينكه يك شخص هر قدر باعظمت باشد آيا مي‏تواند يك تنه اين نقش بزرگ را ايفا كند؟ و آيا اين شخصيت جز همان انساني است كه عوامل و شرايط خارجي او را پرداخته تا پيش در آمدي براي محقق ساختن حركت طبق همان شرايط باشد؟

منشأ و خاستگاه اين پرسش مربوط به ديدگاه خاصي است كه تاريخ را اين چنين تفسير مي‏كند مي‏گويد انسان در حركت تاريخ عامل ثانوي و فرعي(1) است؛ و عامل اصلي،تنيروهاي مادي و خارجي هستند كه انسان را احاطه كرده‏اند! در نتيجه يك فرد در بهترين حالات مفسر جهت‏گيري آن عامل اصلي است و چيزي جز اين نيست.

در حالي كه ما در ديگر كتابهاي خود بخوبي روشن ساخته‏ايم كه اساس تاريخ بر دو محور قرار دارد يكي انسان و ديگري عوامل مادي كه انسان را احاطه كرده است؛ همانطور كه عوامل مادي و ابزار توليد و طبيعت در انسان اثر مي‏گذارد، انسان نيز در اطراف خود و در ديگر عوامل خارجي اثر مي‏گذارد و هيچ توجيهي وجود ندارد كه بگوييم حركت از ماده شروع و به انسان ختم مي‏گردد؛ مگر عكس آن را هم بپذيريم كه ممكن است حركت از انسان شروع و به ماده ختم گردد؛ زيرا انسان و ماده در طول زمان در يكديگر اثر مي‏گذارند.

با اين حساب يك فرد مي‏تواند در جريان تاريخ از يك طوطي برتر باشد بويژه كه اين شخص رابط و واسطه ميان زمين و آسمان باشد(2) كه اين رابط خود همانند يك نيرو براي حركت تاريخ عمل مي‏كند و اين چيزي است كه در تاريخ پيامبران به اثبات رسيده است بويژه در تاريخ پيامبر خاتم، صلّي‏اللّه‏عليه‏وآله.

پيامبر اسلام حضرت محمد، صلّي‏اللّه‏عليه‏وآله، به خاطر تحقق رسالت آسماني‏اش خود زمام حركت تاريخ را در دست گرفت و يك خط طولاني فرهنگي و تربيتي ايجاد كرد كه هرگز عوامل مادي و خارجي نمي‏توانستند از عهده آن برآيند؛ - چنانكه اين موضوع را در مقدمه دوم كتاب «الفتاوي الواضحه» توضيح داده‏ايم(3) - و هر چه به وسيله پيامبر اكرم، صلّي‏اللّه‏عليه‏وآله، امكان وقوع داشته به وسيله امام منتظر، عليه‏السلام، نيز ممكن است؛ امامي كه از اهل‏بيت است و رسول گرامي اسلام، صلّي‏اللّه‏عليه‏وآله، از نقش بزرگ او سخن گفته و به وجود او بشارت داده است.(4)

و بالاخره به آخرين سؤال مي‏رسيم، مي‏پرسند:

روشي كه مي‏شود تصور كرد چنين فردي بتواند پيروزي قطعي عدالت را به ارمغان آورد و كيان ظلم و ستم را براندازد، چيست؟

پاسخ دقيق به اين پرسش بستگي دارد به شناخت زمان و مرحله‏اي كه حضرت مهدي، عليه‏السلام، پا به ميدان مي‏گذارد؛ اگر بشود دقيقاً خصوصيات و اوضاع و احوال آن زمان را تشخيص داد؛ ممكن است در پرتو آن بتوان تصويري از چگونگي عمليات و حركت آن را ترسيم كرد ولي تا زماني كه ما شناختي نسبت به آن زمان نداريم و چيزي از شرايط و واقعيتهاي خارجي آن را نمي‏دانيم نمي‏شود پاسخي علمي راجع به آنچه در آن روز اتفاق خواهد افتاد بيان كرد؛ گر چه مي‏شود حدس و گمان‏هايي زد كه آن هم غالباً بر پايه ذهنيات است نه واقعيتهاي عيني و خارجي.

در اينجا يك تصور درست وجود دارد كه مي‏شود آن را پذيرفت. اين تصور بر پايه رواياتي(5) است كه درباره اين جريان وارد شده و نيز بر پايه تجربه‏هايي است كه از انقلابهاي بزرگ تاريخ استفاده مي‏شود.

تصور مي‏شود كه ظهور حضرت مهدي، عليه‏السلام، به دنبال يك خلأ بزرگ كه نتيجه فساد و بحران تمدن است،(6) واقع مي‏شود. اين خلأ راه پيشروي رسالت جديد را مي‏گشايد و زمينه روحي پذيرش دعوت را آماده مي‏سازد.

اين بحران روحي، حادثه‏اي اتفاقي نيست كه ناگهان در تاريخ تمدن انسانها پديد آيد بلكه نتيجه طبيعي تناقضات تاريخ است، تاريخ منهاي خدا؛ كه در نهايت هيچ راهي براي حل آن تناقضات پيدا نخواهد شد. آنگاه است كه آتش روشن مي‏شود؛ آتشي كه هيچ چيز باقي نمي‏گذارد و از هيچ چيز نمي‏گذرد.

در اين لحظه است كه آن نور ظهور مي‏كند تا آتش را خاموش و عدالت آسماني را در گستره زمين بر پا دارد.

والحمدلله رب العالمين و الصلوة و السلام علي محمد و آله الطاهرين.

شروع نگارش اين اوراق روز سيزدهم جمادي الثانيه سال 1397 ق. و پايان آن عصر روز هفدهم همين ماه بوده است. والله ولي التوفيق

محمدباقر صدر - نجف اشرف

تحقيق اين كتاب در ماه رجب سال 1416 ق. در شهر مقدس قم پايان يافت.

دكتر عبدالجبار شراره

پي‏نوشتها: