بعثت در كلام خاندان رسالت

ابراهيم شفيعي سروستاني

اشاره: در مورد بعثت نبي‏اكرم‏حضرت محمد بن عبدالله،صلي‏الله‏عليه‏وآله، سخنهاي بسياري‏گفته شده و شاعران، اديبان، حكيمان‏و نويسندگان، هر يك به فراخور حال‏خود، اين واقعه شگرف را به نظم و نثركشيده‏اند.

اما شايد هيچ‏كس مانند خاندان‏پيامبر خاتم، صلي‏الله‏عليه‏وآله، كه‏در درك اسرار بعثت‏يگانه همه اعصارو در شيوايي و رسايي سخن سرامدروزگار بوده‏اند، نتوانسته است‏حق‏مطلب را ادا كند و چنانكه شايسته اين‏رويداد عظيم است در مورد آن سخن‏گويد.

از اين رو شايسته ديديم كه به‏بهانه سالروز مبعث‏حضرت ختمي‏مرتبت، صلي‏الله‏عليه‏وآله، گزيده‏اي‏از بيانات دو گل سرسبد خاندان‏رسالت؛ امير بيان مولا علي بن‏ابي‏طالب، عليه‏السلام، و سيده زنان‏سخنور حضرت فاطمه زهرا، عليهاالسلام، را تقديم شما خوانندگان‏عزيز موعود كنيم.

ضمن تبريك اين روز خجسته به‏پيشگاه بزرگ ثمره بعثت‏حضرت‏بقي‏الله الاعظم، ارواحناله الفدا، وهمه شيعيان منتظرش، توجه شما رابه گزيده‏اي از چند خطبه اين‏بزرگواران جلب مي‏كنيم.

1 بعثت در كلام امير مؤمنان علي، عليه‏السلام

در اولين خطبه نهج‏البلاغه، اميرمؤمنان، عليه‏السلام، درباره پيامبران‏و از جمله پيامبر خاتم مي‏فرمايد:

پس هر چند گاه پيامبراني فرستادو به وسيله آنان به بندگان هشدار دادتا حق ميثاق الست‏بگزارند، و نعمت‏فراموش كرده را به ياد آرند. با حجت وتبليغ، چراغ معرفتشان را بيفروزند تابه آيتهاي خدا چشم دوزند؛ از آسماني‏بالا برده و زميني زيرشان گسترده، وآنچه بدان زنده‏اند و چسان مي‏ميرندو ناپاينده‏اند، و بيماريهاي پيركننده‏و بلاهاي پياپي رسنده. و هيچگاه‏نبود كه خدا آفريدگان را بي‏پيامبربدارد، يا كتابي در دسترس آنان‏نگذارد، يا حجتي بر آنان نگمارد، يا ازنشان دادن راه راست دريغ دارد. پيامبران كه اندك بودند و مخالفشان‏بسيار، و در دام شيطان گرفتار، در كارخويش در نماندند و دعوت حق را به‏مردم رساندند. گاه پيامبر پيشين نام‏پيامبر پس از خود را شنفته، و گاه‏وصف پيامبر پسين را به امت‏خويش‏گفته. زمان اينچنين گذري شد

وروزگار سپري. پدران رفتند و پسران‏جاي آنان را گرفتند تا آنكه خداي‏سبحان محمد، صلي‏الله‏عليه‏وآله، راپيامبري داد تا دور رسالت را به پايان‏رساند و وعده حق را به وفا مقرون‏گرداند، طومار نبوت او به مهرپيامبران ممهور و نشانه‏هاي او دركتاب آنان مذكور، و مقدم او بر همه‏مبارك و موجب سرور؛ حالي كه مردم‏زمين، هر دسته به كيشي گردن نهاده‏بودند، و هر گروه پي خواهشي افتاده،و در خدمت آييني ايستاده؛ يا خدا راهمانند آفريدگان دانسته، يا صفتي كه‏سزاي او نيست‏بدو بسته، يا به بتي‏پيوسته و از خدا گسسته. پروردگارآنان را بدو از گمراهي به رستگاري‏كشاند و از تاريكي ناداني رهاند.

سپس ديدار خود را براي محمد،صلي‏الله‏عليه‏وآله، گزيد - و جوارخويش او را پسنديد - و از اين جهانش‏رهانيد. او را نزد خود برد تا درفردوس اعلي نشيند، و بيش سختي‏اين جهان نبيند.

پس بزرگوارانه او را ديدار ارزاني‏داشت و او ميراثي كه پيامبران‏مي‏نهند براي شما گذاشت، چه آنان‏امت‏خويش را وانگذارند مگر با نشان‏دادن راهي روشن و نشانه‏اي معين:

كتاب پروردگار در دسترس‏شماست، حلال و حرام آن پيداست،واجب و مستحب آن هويداست، ناسخ‏و منسوخش روشن، رخصت و عزيمت‏آن معين، خاص و عامش معلوم، پند ومثلهايش مفهوم، مطلق و مقيدش‏پديدار، محكم و متشابهش آشكار،مجمل آن تفسير شده، و نامفهومش‏تعبير شده، از حكمي كه بدانند و انجام‏دادني است، و آنچه ندانند وواگذاردني است؛ حكمي است وجوب‏آن در قرآن معين، و نسخ آن در سنت‏مبرهن؛ و حكمي كه سنت گويد بايد، وكتاب رخصت دهد كه ترك آن شايد؛ وحكمي كه در وقتي خاص بر مكلف‏نوشته است، و چون وقتش سپري شدتكليف هشته است؛ و حرامهايي‏ناهمسان، با كيفرهايي سخت و ياآسان؛ گناهي بزرگ كه كيفرش آتش‏آن جهان است، و گناهي خرد كه براي‏توبه كننده اميد غفران است، يا آنچه‏مقبول، ميان دشوار و آسان است. (1)

آن حضرت در قسمتي از خطبه‏33 بعثت پيامبر اكرم،صلي‏الله‏عليه‏وآله، را چنين توصيف‏مي‏كند:

خدا محمد را برانگيخت و از عرب‏كسي كتابي نخوانده بود و دعوي‏پيامبري نكرده بود. محمد،صلي‏الله‏عليه‏وآله، مردم را به راهي‏كه بايست كشاند، و در جايي كه بايدنشاند، و به رستگاري رساند، تا آنكه‏كارشان استوار و جمعيتشان پايدارگرديد. (2)

در خطبه 94 نيز در وصف سلسله‏پيامبران الهي مي‏فرمايد:

پس آنان را در بهترين وديعت‏جاي به امانت‏سپرد، و در نيكوترين‏قرارگاه مستقر كرد. از پشتي به پشت‏ديگرش داد، همگي بزرگوار، وزهدانهايي پاك و بي‏عيب و عار. چون‏يكي از آنان درگذشت، ديگري براي‏حمايت دين برخاست، و جانشين اوگشت؛ تا آنكه تشريف بزرگواري ازسوي خداي باري، به محمد،صلي‏الله‏عليه‏وآله، رسيد، و او را ازبهترين خاندان و گراميترين دودمان‏بركشيد. از درختي كه پيامبران خود رااز آن جدا كرد، و امينان خويش رابرگزيد و بيرون آورد. فرزندان اوبهترين فرزندانند، و خاندانش‏نيكوترين خاندان؛ و دودمان اوبهترين دودمان. در گرداگرد مكه‏روييدند، و در كشتزار بزرگواري‏باليدند. شاخه‏هايشان بلند و سر به‏آسمان كشيده است و دست كسي به‏ميوه آن نارسيده.

او پيشواي كسي است كه راه‏پرهيزگاري پويد، و چراغ آن است كه‏راهنمايي جويد. چراغي است كه پرتوآن دميد، و درخشي است كه روشني‏آن بلند گرديد، و آتشزنه‏اي است، كه‏نور آن درخشيد. رفتار او ميانه‏روي‏در كار است، و شريعت او راه حق رانمودار. سخنش حق را از باطل جداسازد، و داوري او عدالت است - و ستم‏را براندازد - او را هنگامي فرستاد كه‏پيامبران نبودند - و مردمان - به خطاكار مي‏نمودند، و امتان در گولي وناداني مي‏غنودند.

خداتان بيامرزاد! به كار پردازيد، ونشانه‏هاي آشكار را پيشواي خودسازيد تا كه راه گشاده است و راست،و شما را به خانه‏اي مي‏خواند كه‏سلامت آنجاست. شما در خانه‏اي به‏سر مي‏بريد كه بايد خشنودي خدا رادر آن به دست آريد، در مهلت وآسايش خاطري كه داريد، كه نامه‏هاگشوده است و خامه فرشتگان روان،تن‏ها درست است و زبانها گردان.

توبه شنفته است و كردارها پذيرفته. (3)

امير مؤمنان، عليه‏السلام، درخطبه 95 به توصيف وضعيت‏مردمان تا پيش از برانگيخته شدن‏حضرت ختمي مرتبت، صلي‏الله‏عليه‏وآله، پرداخته‏مي‏فرمايد:

او را برانگيخت، حالي كه مردم‏سرگردان بودند، و بيراهه فتنه رامي‏پيمودند. هوا و هوسشان سرگشته‏ساخته، بزرگي خواهي‏شان به‏فرودستي انداخته. از ناداني گرفتار.

او كه درود خدا بر وي باد، خيرخواهي‏را به نهايت رساند، به راه راست رفت،و از طريق حكمت و موعظه نيكو مردم‏را به خدا خواند. (4)

آن حضرت در قسمتي از خطبه‏96 نيز حضرت ختمي مرتبت را چنين‏توصيف مي‏كند:

قرارگاه او بهترين قرارگاه است. وخاندان او را شريفترين پايگاه است، ازكانهاي ارجمندي و كرامت، و مهدهاي‏پاكيزگي و عفت. دلهاي نيكوكاران به‏سوي او گرديده. ديده‏ها در پي اودويده. كينه‏ها را بدو بنهفت و خونهابه بركت او بخفت. مؤمنان را بدوبرادران هم‏كيش ساخت؛ و جمع كافران‏را پريش؛ خواران را بدو ارجمندساخت و سالار، و عزيزان را بدو خوار.

گفتار او ترجمان هر مشكل است وخاموشي او زباني گويا براي اهل دل. (5)

و سرانجام در خطبه 110 در ذكرپيامبر اكرم، صلي‏الله‏عليه‏وآله،مي‏فرمايد:

دنيا را خوار ديد، و كوچكش شمرد،سبكش گرفت و هيچش به حساب‏آورد؛ و دانست كه خدا دنيا را از اوگرفت چون چنين خواسته بود، وديگري را ارزاني داشت چون حقيرمي‏بود. پس به دل از آن روي‏برگرداند، و يادش را در خاطر خويش‏ميراند؛ و دوست داشت كه زينت دنيااز ديده‏اش نهان شود تا از آن رختي‏گرانبها نگزيند، و اميد ماندن در آن به‏دلش ننشيند. رسالت پروردگار راچنان رساند، كه براي كسي جاي عذرنماند؛ و امت‏خود را اندرز گفت وترساند؛ و مژده بهشتشان داد، و بدان‏خواند.

ما درخت نبوتيم و فرود آمد نگاه‏رسالت، و جاي آمد شد فرشتگان‏رحمت، و كانهاي دانش وچشمه‏سارهاي بينش. ياور و دوست‏ما، اميد رحمت مي‏برد؛ و دشمن وكينه‏جوي ما، انتظار قهر و سطوت. (6)

2 بعثت در كلام فاطمه زهرا،عليهاالسلام

پاره تن رسول خدا، حضرت‏فاطمه زهرا، عليهاالسلام، كه در خانه‏وحي پرورده شده بود و صداي بال‏جبرئيل را شنيده بود پس از رحلت‏نبي‏اكرم، صلي‏الله‏عليه‏وآله، و در پي‏جفاي بزرگي كه امت پيامبر در حق‏خاندان او روا داشتند، با قلبي پرخون‏به مسجد مدينه درآمده و رو به مردم‏غفلت‏زده خطبه‏اي ايراد مي‏كند كه درتاريخ سخنوران عرب جاودانه‏مي‏شود. آن حضرت در اين خطبه به‏زيباترين بيان بعثت و رسالت‏نبي‏اكرم، صلي‏الله‏عليه‏وآله، به‏وصف مي‏كشند و حال و روز مردم‏جزيرالعرب را قبل و بعد از بعثت‏به‏تصوير در مي‏آوردند.

حضرت فاطمه زهرا،عليهاالسلام، در ابتداي خطبه مزبوربه حمد و ثناي الهي پرداخته ومي‏فرمايد:

ستايش خداي را بر آنچه ارزاني‏داشت و سپاس او را بر انديشه نيكوكه در دل نگاشت. سپاس بر نعمتهاي‏فراگير كه از چشمه لطفش جوشيد. وعطاهاي فراوان كه بخشيد. و نثاراحسان كه پياپي پاشيد. نعمتهايي كه‏از شمار افزون است. و پاداش آن ازتوان بيرون. و درك نهايتش نه در حدانديشه ناموزون.

سپاس را مايه فزوني نعمت نمود.

و ستايش را سبب فراواني پاداش‏فرمود. و به درخواست پياپي برعطاي خود بيفزود. گواهي مي‏دهم كه‏خداي جهان يكي است. و جز او خدايي‏نيست. ترجمان اين گواهي دوستي‏بي‏آلايش است. و پاي‏بندان اين اعتقاد،دلهاي با بينش. و راهنماي رسيدن‏بدان، چراغ دانش. خدايي كه ديدگان اورا ديدن نتوانند، و گمانها چوني وچگونگي او را ندانند. همه چيز را ازهيچ پديد آورد. و بي‏نمونه‏اي انشاكرد. نه به آفرينش آنها نيازي داشت.

و نه از آن خلقت‏سودي برداشت. جزآنكه خواست قدرتش را آشكار سازد وآفريدگان را بنده‏وار بنوازد. و بانگ‏دعوتش را در جهان اندازد. پاداش رادر گرو فرمانبرداري نهاد. و نافرمانان‏را به كيفر بيم داد. تا بندگان را ازعقوبت‏برهاند، و به بهشت كشاند. (7)

آن حضرت در ادامه در بيان‏آفرينش و بعثت‏حضرت‏

ختمي‏مرتبت مي‏فرمايد

گواهي مي‏دهم كه پدرم محمد بنده‏او و فرستاده اوست. پيش از آنكه او رابيافريند برگزيد. و پيش از پيمبري‏تشريف انتخاب بخشيد و به ناميش‏ناميد كه مي‏سزيد.

و اين هنگامي بود كه آفريدگان ازديده نهان بودند. و در پس پرده بيم‏نگران. و در پهنه بيابان عدم‏سرگردان. پروردگار بزرگ پايان همه‏كارها را دانا بود. و بر دگرگوني‏هاي‏روزگار در محيط بينا. و به سرنوشت‏هر چيز آشنا. محمد، صلي‏الله‏عليه‏وآله، را برانگيخت تاكار خود را به اتمام و آنچه را مقدرساخته به انجام رساند. پيغمبر كه‏درود خدا بر او باد ديد: هر فرقه‏اي‏ديني گزيده. و هر گروه در روشنايي‏شعله‏اي خزيده. و هر دسته‏اي به بتي‏نماز برده. و همگان ياد خدايي را كه‏مي‏شناسند از خاطر سترده‏اند.

پس خداي بزرگ تاريكيها را به‏نور محمد روشن ساخت. و دلها را ازتيرگي كفر بپرداخت. و پرده‏هايي كه‏بر ديده‏ها افتاده بود به يك سوانداخت. سپس از روي گزينش ومهرباني جوار خويش را بدو ارزاني‏داشت. و رنج اين جهان كه خوش‏نمي‏داشت، از دل او برداشت. و او را درجهان فرشتگان مقرب گماشت. و چتردولتش را در همسايگي خود افراشت.

و طغراي مغفرت و رضوان را به نام اونگاشت.

درود خدا و بركات او بر محمد،صلي‏الله‏عليه‏وآله، پيمبر رحمت،امين وحي و رسالت و گزيده ازآفريدگان و امت‏باد. (8)

آنگاه رو به مجلسيان كرده وآنچه را كه پيامبر خاتم،صلي‏الله‏عليه‏وآله، بر آنها ارزاني‏داشته بود، چنين برمي‏شمارد:

شما بندگان خدا! نگاهبانان حلال وحرام، و حاملان دين و احكام، وامانت‏داران حق و رسانندگان آن به‏خلقيد.

حقي را از خدا عهده داريد. و عهدي‏را كه با او بسته‏ايد پذيرفتار. ماخاندان را در ميان شما به خلافت‏گماشت. و تاويل كتاب‏الله را به عهده‏ما گذاشت. حجتهاي آن آشكار است، وآنچه درباره ماست پديدار. و برهان‏آن روشن. و از تاريكي گمان به كنار. وآواي آن در گوش مايه آرام و قرار. وپيرويش راهگشاي روضه رحمت‏پروردگار. و شنونده آن در دو جهان‏رستگار.

دليلهاي روشن الهي را در پرتوآيتهاي آن توان ديد. و تفسير احكام‏واجب او را از مضمون آن بايد شنيد.

حرامهاي خدا را بيان‏دارنده است. وحلالهاي او را رخصت‏دهنده. ومستحبات را نماينده. و شريعت راراهگشاينده. و اين همه را با رساترين‏تعبير گوينده. و با روشنترين بيان‏رساننده. سپس ايمان را واجب فرمود.

و بدان زنگ شرك را زا دلهاتان زدود.

و با نماز خودپرستي را از شمادور نمود. روزه را نشان‏دهنده‏دوستي بي‏آميغ ساخت. و زكات رامايه افزايش روزي بي‏دريغ. و حج راآزماينده درجات دين. و عدالت رانمودار مرتبه يقين. و پيروي ما را مايه

‏وفاق. و امامت ما را مانع افتراق. ودوستي ما را عزت مسلماني. وبازداشتن نفس را موجب نجات، وقصاص را سبب بقا زندگاني. وفا به‏نذر را موجب آمرزش كرد. و تمام‏پرداختن پيمانه و وزن را مانع ازكم‏فروشي و كاهش. فرمودمي‏خوارگي نكنند تا تن و جان ازپليدي پاك سازند و زنان پارسا راتهمت نزنند، تا خويشتن را سزاوارلعنت نسازند. دزدي را منع كرد تا راه‏عفت پويند. و شرك را حرام فرمود تابه اخلاص طريق يكتاپرستي جويند«پس چنانكه بايد، ترس از خدا را پيشه‏گيريد و جز مسلمان مميريد!» آنچه‏فرموده ست‏بجا آريدو خود را از آنچه‏نهي كرده بازداريد كه «تنها دانايان ازخدا مي‏ترسند». (9)

حضرت زهرا، عليهاالسلام، دربخش ديگري از اين خطبه به تلاشي‏كه پدر ارجمندش براي گسترش‏توحيد و اسلام متحمل شد اشاره‏كرده و مي‏فرمايد:

مردم، چنانكه در آغاز سخن گفتم:

من فاطمه‏ام و پدرم محمد،صلي‏الله‏عليه‏وآله، است «هماناپيمبري از ميان شما به سوي شما آمدكه رنج‏شما بر او دشوار بود، و به‏گرويدنتان اميدوار و بر مؤمنان‏مهربان و غمخوار».

اگر او را بشناسيد مي‏بينيد او پدرمن است، نه پدر زنان شما. و برادرپسر عموي من است نه مردان شما. اورسالت‏خود را به گوش مردم رساند. وآنان را از عذاب الهي ترساند. فرق وپشت مشركان را به تازيانه توحيدخست. و شوكت‏بت‏پرستان را در هم‏شكست.

تا جمع كافران از هم گسيخت.

صبح ايمان دميد. و نقاب از چهره‏حقيقت فرو كشيد. زبان پيشواي دين‏در مقال شد. و شياطين سخنور لال. (10)

آن حضرت وضعيت مردم را درپيش از بعثت چنين به تصويرمي‏كشد: