تاريخ نگارش در موضوع غيبت

قسمت پاياني

ابراهيم اميني

كتابهاي غيبت بعد از امام حسن عسكري، عليه‏السلام

بعد از وفات امام حسن عسكري و در زمان غيبت صغري نيز كتابهايي درباره غيبت امام زمان تأليف شد از باب نمونه:

1- حسن بن حمزه عبداللّه بن محمد بن حسن بن حسين بن علي سجاد كتابي در غيبت تأليف نمود. او از بزرگان و فقهاي اماميه بوده و در سال 358ق. وفات نموده است.(1)

2- عبداللَّه بن جعفر بن حسن حميري كتابي در غيبت نوشته است. او از بزرگان و شخصيتهاي بزرگ قم بوده و در حدود سال 290ق. به كوفه رفت و اهل كوفه از وي استماع حديث نمودند.(2)

3- حسن بن محمد بن يحيي معروف به ابن اخي طاهر نيز كتابي در غيبت ولي عصر نگاشته، و در سال 358ق. وفات نموده است.(3)

4- محمد بن ابراهيم بن جعفر نعماني معروف به ابن ابي زينب كتابي در غيبت تأليف نموده است. نجاشي درباره‏اش مي‏نويسد:

محمد بن ابراهيم از بزرگان اصحاب و جليل‏القدر و صحيح‏العقيده و كثيرالحديث است. داراي كتابهايي است كه يكي از آنها »الغيبة« است.(4)

كتاب مذكور به چاپ رسيده و در دسترس مي‏باشد. مؤلف كتاب در اوايل غيبت صغري متولد شده و چنانكه از خود كتاب معلوم مي‏شود در موقع تأليف كتاب هشتاد و چند سال از عمر شريف حضرت صاحب‏الامر مي‏گذشته است.(5)

نعماني از اصحاب مخصوص محمد بن يعقوب كليني بوده كه در سال 329ق. يعني سال وفات آخرين نايب امام زمان، علي بن محمد سمري وفات نموده است.

نعماني به طوري كه از كتابش معلوم مي‏شود تا اواسط قرن چهارم هجري زنده بوده‏است، زيرا محمد بن ابي الحسن شجاعي مي‏گويد:

نعماني در سال 342ق. كتاب غيبت را براي من قرائت نمود.(6)

5- محمد بن قاسم بغدادي نيز كتابي در غيبت نوشته است. او از مشاهير متكلمين اماميه و معاصر ابن همام بوده كه در تاريخ 328ق. وفات نموده است.(7)

6- سلامة بن محمد بن اسماعيل ارزني كتابي در غيبت تأليف نموده و از بزرگان و موثقين اماميه بوده و تلعكبري در سال 328ق. از او استماع حديث نموده است. او در سال 333ق. به شام رفت. بعداً به بغداد مراجعت نمود و در همانجا وفات كرد.(8)

7- محمد بن شلمغاني نيز كتابي در غيبت نوشته است(9). وي معاصر حسين بن روح نايب سوم امام زمان بوده است. نجاشي در رجالش و شيخ در »فهرست« مي‏نويسد:

در آغاز امر، خوب بود ولي بعداً به حسين بن روح حسد ورزيد و موضوعات باطلي را ادعا كرد و بدين جهت توقيعي در مذمت او از ناحيه مقدسه صادر شد و به دستور خليفه وقت توقيف و به قتل رسيد.(10)

8- مظفر بن علي بن حسين حمداني - كه اواخر زمان مفيد را درك نموده - كتابي در غيبت نوشته است.(11)

9- حنظلة بن زكريا بن يحيي بن حنظلة تميمي نيز كتابي در غيبت نوشته است(12). شيخ طوسي در رجالش او را از جمله كساني كه از

ائمه روايت نكرده‏اند ذكر نموده و مي‏نويسد:

از اماميه بوده و تلعكبري از او حديث شنيده و اجازه دارد.(13)

10- احمد بن محمد بن عمران معروف به ابن جندي نيز كتابي در غيبت تأليف نموده است. نجاشي مي‏نويسد:

ابن جندي استاد من است و كتابهايي نوشته كه از جمله آنها كتاب غيبت است(14). او در سال 396ق. وفات نموده است.(15)

11- محمد بن علي بن حسين بن موسي بن بابويه قمي صدوق كتاب بزرگي در غيبت تأليف نموده به نام »كمال‏الدين و تمام النعمة« كه به چاپ رسيده است. نجاشي درباره‏اش مي‏نويسد:

از فقهاي بزرگ اماميه است كتابهاي زيادي تأليف نموده كه از جمله آنها كتاب غيبت است. و در سال 381 ق. در ري وفات نمود.(16)

شيخ طوسي در »الفهرست« مي‏نويسد:

محمد بن علي بن حسين مرد جليل‏القدر و دانشمند بي‏نظيري است و در حدود سيصد كتاب نوشته و از جمله آنها كتاب »غيبت« است.(17)

12- محمد بن محمد بن نعمان، معروف به شيخ مفيد نيز چندين كتاب و رساله در غيبت تأليف نموده است. او از بزرگان علماي اماميه و استاد شيخ طوسي و نجاشي است و در سال 336ق. تولد يافته و در سال 413ق. وفات نمود.(18)

13- علي بن حسين بن موسي، معروف به سيد مرتضي، كتابي در غيبت تأليف نموده به نام »المقنع«، نجاشي درباره‏اش مي‏نويسد:

عالم بي‏نظيري بوده، در علم حديث و كلام و ادبيات دست داشت. و در سال 436ق. وفات نمود.(19)

شيخ طوسي نيز درباره او مي‏نويسد:

در علوم بي‏نظير بود. در علم كلام و فقه و اصول و ادبيات تبحر داشت. كتابهايي نوشته كه يكي از آنها كتابي است به نام »المقنع« در غيبت، در سال 355ق. تولد يافت و در سال 436ق. وفات نمود.(20)

دفاع از انديشه دوازده‏امامي

چنانكه نوبختي در كتاب »فرق الشيعه« و سعد بن عبداللَّه اشعري در »المقالات و الفرق« نوشته‏اند، بعد از وفات امام حسن عسكري پيروانش چهارده فرقه شدند. جمعيت قليلي از آنان گفتند كه امام حسن عسكري فرزندي دارد و اوست مهدي موعود و غايب است. ولي طرفداران اين عقيده، خيلي كم بودند، چنانكه نعماني كه در زمان غيبت صغري مي‏زيسته مي‏نويسد:

اين جمعيت كمي كه در اين عقيده پا بر جا ماندند همانهايي هستند كه علي بن ابيطالب درباره‏شان مي‏فرمايد: »در پيمودن راه حق از كمي نفرات وحشت نكنيد«.(21)

آن جمعيت كم هم كاملاً در تقيه و تحت فشار مخالفان بودند و نمي‏توانستند عقيده خودشان را اظهار دارند. حتي جرأت نداشتند كه نام امام غايب را در يكي از مجالس عمومي بر زبان جاري سازند. زيرا اگر چنين سخني از دهان يك نفر صادر مي‏شد، جانش در معرض خطر قرار مي‏گرفت.

حسن بن موسي نوبختي و سعد بن عبداللَّه اشعري كه در همان عصر مي‏زيسته‏اند مي‏نويسند:

بر ما جايز نيست كه درباره امام غايب بحث كنيم و در جستجويش باشيم زيرا جانمان در معرض خطر قرار مي‏گيرد. و ما حق نداريم امام ديگري براي خودمان اختيار كنيم، زيرا خدا آن حضرت را براي ما انتخاب نموده و خودش بهتر صلاح ما را مي‏داند. و خود امام وظيفه خودش و اوضاع زمانه را بهتر مي‏داند.

امام صادق، عليه‏السلام، با اينكه در بين مردم معروف، و ولادت و جايش معلوم بود باز هم مي‏فرمود:

هركس مرا در مجلس عمومي ذكر كند خدا لعنتش كند.

يكي از اصحاب او را در بين راه ملاقات نمود ولي كناره گرفت. پس امام صادق، عليه‏السلام، از او تشكر كرد و فرمود:

فلان شخص مرا در راه ديد و صحبت و سلام كرد. در صورتيكه كار خوبي انجام نداد.

همچنين موسي بن جعفر، عليه‏السلام، به اصحابش مي‏فرمود:

نام مرا در مجالس نبريد.

در صورتيكه آنان چنين بودند پس چگونه براي ما جمعيت اندك امكان دارد كه نام آن حضرت را ببريم با اينكه مخالفين، با كمال جديت در جستجوي آن حضرت مي‏باشند و از طرف خليفه وقت چه ستمها مي‏شود و مراعات حقوق امثال او را نمي‏كنند. مگر امام حسن عسكري، عليه‏السلام، مورد تعدي صالح بن وصيف قرار نگرفت؟ مگر آن حضرت را زندان نكرد تا از نام و جاي فرزندش اطلاع پيدا كند.(22)

فرقه دوازده امامي و معتقدين به وجود امام حسن عسكري، در زمان غيبت صغري، كاملاً در اقليت بودند و بيش از حدّ، تقيه و تحفّظ مي‏نمودند و بدين جهت چندان مورد توجه واقع نمي‏شدند و بحث و انتقاد زيادي در عقيده‏شان به عمل نمي‏آمد.

كتاب الغيبة نعماني كه در آن زمانها تأليف شده، ايراد و بحثهاي دامنه‏دار و مفصل در آن ديده نمي‏شود. و در آن به ذكر رواياتي كه دلالت دارند بر اينكه ائمه دوازده نفرند و زمين هرگز از امام خالي نمي‏شود و روايات غيبت اكتفا شده است.

گاهي هم كه بحثي به ميان آمده به جوابهاي ساده و كوتاه اكتفا شده است. مثلاً بعد از ذكر روايات غيبت مي‏نويسد:

مردم مي‏گويند جانشين امام حسن كجاست و تا كي غايب خواهد ماند، در صورتي كه هم‏اكنون هشتاد و چند سال از عمرش مي‏گذرد؟ بعضي مي‏گويند: مرده است. بعضي اصل ولادت را انكار مي‏كنند و معتقدان او را مسخره مي‏نمايند و مدت هشتاد سال عمر را بعيد مي‏شمارند و نمي‏دانند كه خداوند قدرت دارد عمر ولي خود را طولاني گرداند. ما هم اكنون افرادي را مشاهده مي‏كنيم كه صد سال يا زيادتر عمر دارند و حواس و قوايشان برجاست.(23)

هرچه زمان غيبت طولاني‏تر مي‏گرديد؛ تعداد معتقدان به غيبت ولي عصر زيادتر مي‏شد و دعوتشان علني‏تر مي‏گشت و در اظهار عقيده خودشان بيشتر پافشاري مي‏كردند. و به همين نسبت، تعداد مخالفان آن عقيده نيز، افزايش مي‏يافت و زبان طعن و انتقاد و بحث و رد و ايرادشان بازتر مي‏شد. بطوري كه وقتي زمان شيخ صدوق فرا رسيد دائره مباحث و رد و ايرادها توسعه يافته بود.

شيخ صدوق و مسأله غيبت

صدوق در اواخر زمان غيبت صغري تولد يافت و در سال 381ق. وفات نمود. او كتاب »كمال الدين و تمام‏النعمة« را در اواخر عمرش تأليف كرده‏است. اما علت تأليف كتاب ياد شده اين بود كه در آن عصر، از طرف فرقه اسماعيليه كه فرقه قابل توجهي بودند و فرقه زيديه و طرفداران جعفر كذاب و اهل تسنن كه اكثريت داشتند، ايرادات و اشكالاتي به فرقه اماميه وارد مي‏شد و بدين وسيله اذهان مردم را مشوب مي‏كردند. از اين جهت شيخ صدوق، عليه‏الرحمة، كتاب »كمال الدين« را تأليف نمود. در اول آن كتاب اشكالات مخالفان را نقل مي‏كند و بدانها پاسخ مي‏دهد. و بخوبي از عقيده اماميه دفاع مي‏كند و بتفصيل درباره قائم آل محمد بحث مي‏كند.

شيخ مفيد و مسأله غيبت

وقتي نوبت به شيخ مفيد رسيد باز هم دايره اشكالات توسعه يافته بود و مسأله امامت، يكي از مسائل قابل

توجه شده بود. مفيد در سال 336ق. تولد يافت و در سال 413ق. وفات نمود. موقعيت حساس و اهميت مسأله امامت را از كتابهاي زيادي كه مفيد در آن عصر، در آن باره تأليف نموده مي‏توان دريافت.

نجاشي كتابهاي زير را از جمله كتابهاي مفيد مي‏شمارد:

كتاب الايضاح في الامامة، كتاب النقض علي ابن عباد في الامامة، كتاب المسائل العشرة في الغيبة، كتاب مختصر في الغيبة، كتاب جوابات الفارقيين في الغيبة، كتاب نقض الامامة علي جعفر بن حرب، كتاب النقض علي الطلحي في الغيبة، كتاب المسألة علي الزيدية، كتاب نقض الامم في الامة، النقض علي غلام العجراني في الامامة، كتاب النقض علي النصيبي في الامامة، الرد علي لكرابيسي في الامامة، كتاب الجوابات في خروج المهدي، كتاب الرد علي ابن رشيد في الامامة، كتاب الرد علي ابن الاخشيد في الامامة، كتاب العهد في الامامة.(24)

سيد مرتضي و مسأله غيبت

سيد مرتضي در سال 355ق. تولد يافت و در سال 436ق. وفات نمود. سيد مرتضي از استادان شيخ طوسي بوده است. در آن عصر نيز دائره ردّ و ايراد باز هم تا حدودي توسعه يافته بود لذا سيد مرتضي قدّ علم كرد و كتاب بزرگي پيرامون امامت تأليف نمود به نام »الشافي«. او در اين كتاب تمام مسائل امامت را مورد بحث و بررسي قرار داده و اشكالات و ايرادات مخالفان را پاسخ داده و درباره امام غايب بتفصيل وارد بحث شده است. علاوه بر آن كتابي هم در خصوص غيبت تأليف نموده به نام: »المقنع«.

شيخ طوسي و مسأله غيبت

سيد مرتضي در سال 436ق. درگذشت و منصب زعامت و رياست اماميه به شيخ طوسي، عليه‏الرحمة، محول شد. در آن عصر فرقه دوازده امامي، كاملاً معروف و سرشناس بودند و مناقشات و مباحثات مذهبي مخصوصاً در مسأله امامت به اوج خود رسيده بود. افكار عالي شيخ مفيد و سيد مرتضي و ساير دانشمندان در پيرامون امامت، در بلاد اسلامي مخصوصاً بغداد پخش شده بود و بدين جهت، حملات و ردّ و ايرادهاي مخالفان متوجه محيط علمي بغداد بود. فرقه اسماعيليه و زيديه به وسيله زبان و قلم به مبارزه مي‏پرداختند، اكثريت مسلمين يعني اهل تسنن نيز كه تا آن روز كاملاً به خطر توجه نداشتند، در مقابل اماميه بسيج شدند.

اما محيط علمي بغداد، با تمام اين اوضاعف خطرناك آماده تبليغ و مبارزه شده و فداكاريها و مبارزات علمي شيخ مفيد و سيد مرتضي و ساير دانشمندان جهان اسلام را متوجه بغداد ساخته بود. در چنين محيط پر انقلاب و غوغايي، از طرف خليفه وقت »القائم باللّه« كرسي كلام رسماً به شيخ طوسي واگذار شد و او در چنين

موقعيت حساس و خطرناكي قرار گرفت و به پيكارهاي علمي و دفاع از عقيده تشيع مشغول گشت.

در اثر مساعي و فداكاري آن دانشمند مبارز، و استادان از خود گذشته‏اش بود كه فرقه دوازده امامي كه تا مدتي قبل، فرقه گمنامي شمرده مي‏شد به يك مذهب علمي، فعال و مبارز تبديل شد. تبليغات شيخ و استادان فداكارش به حدي مؤثر واقع شد كه اذان رسمي شهر بغداد بر طبق عقيده شيعه خوانده مي‏شد. و بر درب اكثر خانه‏هاي شيعيان نوشته بود: محمد و علي بهترين مردم هستند. و بسياري از امراء و بزرگان به مذهب اماميه متمايل شده بودند و از آنان طرفداري مي‏كردند. سنّي و شيعه در مجلس درس شيخ حاضر مي‏شدند و از سخنان علمي وي بهره‏مند مي‏گشتند. كار فداكاري كلامي و تبليغي شيخ به جايي رسيد كه مخالفان، از پاسخ علمي عاجز شدند و كار به دست عوام افتاد و ناگهان به شيعيان حمله نمودند و محيط شهر بغداد را تصرف كردند و شعارهاي محمد و علي را كه بر درب خانه‏ها بود محو ساختند و اذان شهر را بر طبق مذاق خودشان درآوردند و كتابخانه بزرگ و نفيس اماميه را كه بهترين نسخه‏هاي خطي در آن موجود بود آتش زدند و ضربه بسيار سنگين و غير قابل جبراني بر پيكر علمي جهان تشيع وارد ساختند.