امين ميرزايي
اشاره: آغاز سال تحصيلي و بازگشايي مدارس و مراكز آموزش عالي بار ديگر بهانهاي فراهم آورد تا مطبوعات و رسانهها موضوع تعليم و تربيت نسل جوان را مورد توجه قرار دهند و درباره آن بنويسند و بگويند.
براستي در كشوري كه نيمي از جمعيتش را جوانان تشكيل ميدهند تا چه اندازه به موضوع چگونگي پرورش فكري و ديني جوانان اهميت داده ميشود؟ آيا خانوادهها و نهادهاي تربيتي و فرهنگي كشور موضوع تربيت «جوان مسلمان» در عصر حاكميت فرهنگ ابتذال و تباهي غرب را مورد توجه جدي قرار دادهاند؟ آيا هيچ به اين انديشيدهايم كه چگونه ميتوان نسل امروز را نيز چون نسلهاي پيشين «منتظر» تربيت كرد و براي ظهور دولت كريمه امام عصر، عجلاللهتعاليفرجه، آماده ساخت؟
مقاله حاضر در واقع پيشدرآمدي استبراي طرح جديتر موضوع جوانان و تعليم و تربيت آنها در مجله موعود. اميدواريم كه همه انديشمندان و فرهيختگان ميهن اسلامي و همه خوانندگان عزيز موعود با طرح ديدگاههاي خود ما را در رسيدن به طرحي كلان براي تربيت «نسل منتظر» ياري كنند. انشاءالله.
همه بزرگان ما در قديم، از كودكي و خردسالي به تربيت رواني و ديني فرزندان خود اقدام ميكردند و به اين طريق جوانان پرورده دست اين بزرگان نه تنها از همسالان و بزرگترهاي سني خود نيز كه تحت تربيتي اين چنين قرار نداشتهاند سر بودهاند، و بسياري از ايشان برتري را نسبتبه بزرگان نسلهاي بعدي حفظ كردهاند، و چه بسا بتوان سر تاكيد قرآن آسماني بر اشتمال عنوان «مقربون» يا «سابقون» بر شمار بيشتري از گذشتگان را، در روش تربيتي خاص آنان جستجو كرد كه افراد نسلهاي بعد - به علتبعد فرهنگ - از آن كلا يا جزئا بيبهره بودهاند. (1)
به طور مثال در ادبيات كهن ما، چه پيش از اسلام و در دوره حاكميتحكيمان موسوم به «مغان» و چه پس از آن و در دوران زمامداري فرهنگي عالمان مسلمان، همواره بخشي خاص به نحوه تربيت عملي و نه تنها علمي خردسالان و جوانان اختصاص داشته و گاه در حلقه درس يك عالم عاليقدر - گذشته از محافل خصوصي - هزاران نفر شركت ميجستهاند. و اين همان سبك تعليمي است كه توسط انديشوراني همچون ژرارد و آدلهارد و آلبرت كبير به اروپاي قرون وسطي منتقل شد و عليرغم انعكاس ناقص در آثار نويسندگاني چون جان لاك انگليسي و روسوي فرانسوي، بتدريج در محاق فراموشي فرو رفت. (2)
بنا به اسناد تاريخي، عمده تاكيد آموزگاران مسلمان علاوه بر آموزش فنون اسبسواري، تيراندازي و شناگري، بر محور اخلاق عملي و آموزشهاي به اصطلاح پراتيك دور ميزده، فلذا بر خلاف آنچه امروزه در جوامع غربي و غربزدگان شرقي شايع است، آموزشهاي اخلاقي به مشاعره و پند و اندرز زباني و عاقبت چرس و بنگ و مواد افيوني! ختم نميشده است. به مادران و پدران ميآموختند كه تاديب عملي نوباوگان ميبايد بلافاصله پس از دوران شيرخوارگي آغاز شود و نخستين درسي كه كودك ميآموزد، ميبايد درس عفت و حيا باشد. كودكان و نوجوانان را عملا از همنشيني با اضداد باز
ميداشتند و از خواب بسيار و شره و شكمپروري ايشان مانع ميشدند. مرحوم خواجه طوسي در كتاب «اخلاق ناصري» مينويسد:
ملوك فرس را رسم بوده است كه فرزندان در ميانه حشم و خدم تربيت ندادندي، بلكه با ثقات به طرفي فرستادندي تا به درشتي عيش و خشونت در مآكل و مشارب و ملابس برآيند و از تنعم و تجمل حذر نمايند و اخبار ايشان مشهود است و در اسلام عادت رؤساي ديلم نيز همين بوده است. (3)
همچنانكه از كتب تربيتي گذشتگان برميآيد، سير تربيتي كودكان از مدتها پيش از بلوغ آغاز ميشده و با رسيدن به سن جواني، جوان با عبور از مسير آموزش حكمت طبيعي و رياضيات (حساب و هندسه و موسيقي) كه حكم پرورشگاه ذهن نوآموزان را داشته، به حكمت اولي يا علم به مبدا معاد ميرسيده است. اما مهم اينجاست كه مقدم بر مباحثحكمت نظري، به او حكمت عملي يعني اخلاق و تدبير منزل و آيين ملكداري ميآموختند و همچنين با تاكيد بر لزوم همراهي سلوك عملي، زمينه پيوند نفس دانشآموزان را با موضوع و محمول و نسبت قضايايي كه آموختهاند برقرار ميساختند. به همين سان اولين درس لقمان حكيم به فرزند خود علم اخلاق است؛ آنجا كه پس از تعليم علوم حكمي و اصول خداشناسي سخن را به تعليم طريق سلوك با پدر و مادر و همگنان، و عاقبت طريق راه رفتن و سخن گفتن ميكشاند:
و اقصد في مشيك و اغضض من صوتك ان انكر الاصوات لصوت الحمير. (4)
در راه رفتن ميانهروي پيشه كن و در هنگام سخن گفتن با صداي پايين گفتگو كن كه بيگمان گوشخراشترين صداها صوت خران است.
بخشي از نصايح مذكور در آيات سوره مباركه لقمان آمده و متن نسبتا مشروح آن در فرمايش امام صادق، عليهالسلام، ذيل اين آيات مضبوط است. (5)
از سوي ديگر يكي از تعاليم قرآن آسماني آن است كه آدمي ذاتا موجودي هلوع، سركش و طغيانگر بوده، آنتروپي خاص وجود او طبيعتا وي را به نافرماني از فرمان رب فرا ميخواند. به زبان سادهتر طي مسير سعادت (يا صراط مستقيم) مستلزم صرف انرژي و مراقبه دايم تا استقرار فضايل اخلاقي به صورت «ملكه رواني» در وجود انسان است.
برخي انسانها ذاتا از برخي رذايل پالوده هستند اما براي كسب بعضي ديگر از فضايل به تلاش جسماني و پرورش قواي رحماني محتاجاند. به اين لحاظ عمده تلاش رهبران الهي آن بوده كه بر توسن سركش تمايلات انسانها، مهار تدبير ببندند و با اجراي برنامههاي فرهنگي خاص و ضمن پرهيز از سركوب تمايلات صحيح غريزي، محدوده ملكوت نفس را از سيطره دو قوه «وهم» و «خيال» رهايي ببخشند. و اين دقيقا نقطه مقابل خطي است كه در طول تاريخ پيوسته بر تنور هواجس نفساني دميده و به تعبير مرحوم علامه محمدتقي جعفري، رضياللهعنه، همواره بر «چاه آرتزين» هوي و هوس ايشان، تلمبه تحريك نصب ميكرده است! در ديدگاه اول همواره ميان عقل و دين نسبتي وثيق در ميان بوده و همانگونه كه يكي از انديشوران معاصر بخوبي اشاره كرده است، مشتقات مختلف به كار رفته در قرآن آسماني و روايات معصومين همچون «عقل» و «نهي» و امثال آن - بيش از آنكه با «راسيو» يا «ريزن» غربي همافق باشد با دين (religion) كه از ريشه لاتين [religare] به معني عقال و وصل كردن و گره زدن و در يك كلام اتصال به حقيقت، گرفته شده هممعني است. (6)
پس بيمناسبت نيست كه در همان حالي كه نبي مكرم اسلام، صلياللهعليهوآله، جواني را «شعبهاي از جنون» ميخوانند (7) و يا امام اميرالمؤمنين، عليهالسلام، انديشه روشن پيروان سالخورده را از توان جوانان برتر ميدانند (8) و يا امام كاظم، عليهالسلام، جوان شيعهاي را كه علم دين نميآموزد مستوجب مجازاتي دردناك (گويا بيست تازيانه) قلمداد ميفرمايد، (9) اين حديث نبوي كه:
ان الله يحب الشاب الذي يغني شبابه في طاعة الله.
بيگمان خداوند جواني را كه دوران شباب خود را در طاعتخدا فنا كند دوست
ميدارد.
قرنهاست كه بر تارك فرهنگ و انديشه اسلامي ميدرخشد.(10)
به اين منوال مسير تربيتي ياد شده در روايات معصومين كه آموزش عملي علم دين را از دوران شيرخوارگي به بعد از مهمترين وظايف والدين ميشمارد، سخني از سر گزاف نيست. چه در واقع اين قبيل دستورالعملها حكم اقدامات پيشگيرانهاي را دارند كه ذهن كودك را پيش از رسيدن به دوران بلوغ و جنون جواني از مرحله عقل بالفعل و مستفاد بالاتر برده يا لااقل بر اسب سركش هواجس نفساني لگام تدبير ميبندد. دقت در داستان زندگي پيامبران و امامان معصوم و همچنين بررسي تمامي اسوههاي جواني كه از سوي نبي مكرم اسلام و جانشينان آن حضرت به ماموريتي گماشته شدهاند صحت اين ادعا را به اثبات ميرساند.
همه انبيا الهي چه آنها كه تحت تربيتبزرگي به بالندگي رسيدهاند و چه كساني كه منزوي از اجتماع پيرامون، به درجات والاي علم و ايمان دستيافتهاند در دوران خردسالي و جواني به نوعي رياضتشرعي و خودسازي اخلاقي رو كردهاند. تكلم موسي، عليهالسلام، با شجره مباركه زيتونه - به عنوان مجلاي فيض الهي - پس از آموزش هشتساله در نزد شعيب، صورت تحقق به خود پذيرفت و موسي، عليهالسلام، در دوران نبوت نيز از تعاليم عملي خضر، عليهالسلام، بهرهها برد. مريم، عيسي و يحيي، عليهمالسلام، هر سه از كفايت زكرياي نبي، عليهالسلام، برخوردار بوده و چنانكه در آيات قرآن ثبت است، محراب را به عنوان محل جنگ نفس برگزيده بودند. ابراهيم، عليهالسلام، در دوران جواني از جامعه مشرك خود كناره ميگيرد و دوران جواني داود و سليمان و يعقوب و يوسف به مبارزه سرسختانه با دشمن بيرون و درون ميگذرد. از همه مهمتر اعتكاف و شركت نبي اكرم در مبارزات حقطلبانه «حلفالفضول» در نزد مورخين مشهور و نشانهاي از اهتمام آن حضرت به پالايش نفس در دوران جواني است. و چنانكه ميدانيم روش تربيتي نبي اكرم در پرورش راهبر رادمرد تشيع اميرالمؤمنين، عليهالسلام، از طريق ايشان به محمد بن ابيبكر انتقال يافته و پسر خليفه اول را نسبتبه همگنان خود، از سطح بسيار بالاتري از معرفتبرخوردار ساخته است. در همه اين موارد محور، همواره حق بوده، نه آنكه به بهانه شور جواني و عادت ايام شباب، حق بر محور هدي بگردد و تربيت ديني مقهور هورمونهاي مترشحه تحت اثر عوامل دروني و بيروني واقع شود. در حقيقت نفس مطمئنه اين عده از تربيتيافتگان دامان دين به قدري از قوت برخوردار بوده كه به «فاعليتبالتسخير» همه شئون حيات ايشان را تحت نظارت شرع درآوده است.