علياكبر مهديپور
اجتماعات پرشكوه شيعيان شيفته و عاشقان دلسوخته در بامدادان جمعه در محافل دعاي ندبه، دشمنان قسم خورده اهلبيت، عليهمالسلام، را بشدت ميآزارد و خواب راحت را از ديدگانشان ميربايد. هر بانگ «يابنالحسن» كه از اين اجتماعات بلند ميشود و در فضاي شهر طنين مياندازد، چون تيري خونآلود در سينه دشمن فرو ميرود و آسايش و آرامش را از آنها سلب مينمايد.
از اين رهگذر پرسشهاي زيادي از ديرباز پيرامون دعاي ندبه، به عنوان اعتراض و براي ايجاد شبهه و ترديد از طرف دشمنان ابراز شده و احيانا توسط دشمنان ناآگاه انتشار يافته،غبار شك و ترديد در ميان نوجوانان برانگيخته، لامتسؤال در اذهان آنها پديد آورده است.
ما در اين نوشتار در پي آنيم كه اين پرسشها را مطرح نموده، پاسخهاي ساده و روشن و در عين حال مستدل و منطقي آنها را به خدمتخوانندگان گرامي مجله «موعود» تقديم نماييم.
قسمتي از اين پرسشها از اين قرار است:
1- آيا دعاي ندبه سند معتبري دارد؟
2- آيا معقول است كه پيش از تولد فردي در فراقش گريه كنند؟
3- آيا دعاي ندبه با معراج جسماني پيامبر، صلياللهعليهوآله، ناسازگار است؟
4- آيا دعاي ندبه از عقايد كيسانيه سرچشمه گرفته است؟
5- آيا دعاي ندبه حالت تخديري دارد؟
6- آيا دعاي ندبه بدعت است؟
7- آيا دعاي ندبه با عقل منافات دارد؟
8- آيا دعاي ندبه با امامت دوازده امام هماهنگ نيست؟
9- آيا معقول است كه دعاي ندبه از معصوم صادر شود؟
10- آيا فرازهايي از دعاي ندبه با قرآن ناسازگار است؟
در مورد پرسش نخستين در شماره پيشين بتفصيل سخن گفتيم و سلسله اسناد دعاي ندبه را در طول قرون و اعصار بررسي كرديم و تاكيد شخصيتهاي برجستهاي چون علامه مجلسي را بر استحكام سند آن نقل كرديم و در اينجا اضافه ميكنيم كه:
سختگيريهاي رايج در فقه شيعه، در مورد اخبار و احاديثي است كه در مسير استنباط يك حكم الزامي
(واجب يا حرام) قرار بگيرد، اما در مورد مسايل مستحبي، بويژه دعاها و زيارتها، آن سختگيري و موشكافي سندي معمول نيست، بلكه همين مقدار كه مضامين آن مقبول و شرعپسند باشد و در يك كتاب مشهور نقل شود؛ كافي است.
پس اگر سند دعايي معتبر نباشد و صدور آن از معصوم - بالخصوص - ثابت نشود، چون به نحو عموم به دعا و نيايش امر شده و دعا از اعمال راجحه و از عبادات مؤكده است، خواندن آن بر حسب عمومات قرآني و حديثي راجح و مستحب است و در مقام عمل نيازي به سختگيري سندي نيست، بلكه قاعده «تسامح در ادله سنن» در اينجا جاري است و همين مقدار براي درك پاداش اخروي كافي است.
قاعده تسامح در ادله سنن متكي بر احاديث فراواني است كه به «احاديث من بلغ» شناخته ميشوند.
بر اساس اين احاديث، اگر در مورد يك عمل خير، اجر و پاداشي از خدا و پيامبر نقل شده باشد و اين نقل به فردي رسيده باشد و او براي رسيدن به آن پاداش، به آن عمل خير اقدام نمايد، خداوند منان آن پاداش را به او عنايت ميفرمايد، اگر چه چنين حديثي در واقع از معصوم صادر نشده باشد.
در اين رابطه احاديث فراواني از معصومين، عليهمالسلام، رسيده (1) و شيخ انصاري، قدسسره، رساله مستقلي در جواز تسامح در ادله سنن به رشته تحرير درآورده است.
قوت متن و استحكام الفاظ و مضامين دعا نيز بر اعتبار آن ميافزايد. سخنشناسان و آشنايان با شيوه گفتار معصومين، عليهمالسلام، از بررسي مضمون و محتواي يك متن ميتوانند بر صدور يا عدم صدور آن از معصوم، عليهالسلام، اطمينان حاصل كنند.
هنگامي كه از مرحوم آيةالله كاشفالغطاء در مورد سند «دعاي صباح» سؤال كردند فرمود:
براي هر يك از صاحبان دانش و فرهنگ اسلوبي هست و براي هر گروهي از جوامع بشري، بلكه براي هر ملتي از اهالي يك كشور، شيوه و اسلوبي هست... براي ائمه، عليهمالسلام، نيز در مقام نيايش، ستايش، حمد و ثناي پروردگار شيوه خاصي است كه هر كس با سخنان آنها مانوس باشد، برايش ملكهاي حاصل ميشود كه سخنان آنها را ميشناسد و چنين شخصي ترديد نميكند كه «دعاي صباح» از آنها صادر شده است. (2)
بسياري از بزرگان در مورد «دعاي ندبه» و «زيارت جامعه كبيره» نيز فرمودهاند كه بررسي متن و مضامين عاليه آنها، به تنهايي براي اثبات اعتبار آنها كافي است و نيازي به بررسي سند ندارند. (3)
ابن ابي الحديد معتزلي، نيز در برابر كساني كه در صدور برخي از فرازهاي نهجالبلاغه از مولاي متقيان امير مؤمنان، عليهالسلام، ابراز ترديد كردهاند، به همين طريق استدلال كرده و اثبات نموده كه همه فقرات نهجالبلاغه از آن حضرت ميباشد.
وي در مورد خطبه «شقشقيه» از مصدق بن شبيب واسطي نقل ميكند كه او ميگفت:
به سال 603 ق. اين خطبه را در محضر شيخ ابومحمد، عبدالله بن احمد، معروف به «ابن خشاب» ميخواندم... از او پرسيدم: «آيا شما معتقد هستيد كه اين خطبه جعلي است؟». فرمود: «نه، به خدا سوگند، من يقين دارم كه اين خطبه از سخنان آن حضرت است، آنچنانكه يقين دارم كه تو مصدق هستي».
گفتم: «بسياري از مردمان ميگويند كه اين خطبه از كلمات سيد رضي، قدسسره، ميباشد».
گفت: «نه، رضي و نه غير رضي، كجا اين توان، اين شيوه و اين اسلوب را داشتند؟! ما نوشتههاي رضي را ديدهايم، با سبك و اسلوب او در سخن نثر آشنا هستيم...». (4)
روي اين بيان، معارف والا، حقايق درخشان، معاني روشن و مطالب ژرفي كه با اسلوبي بديع، بياني شيوا، منطقي گيرا و عباراتي بسيار بلند و فصيح در اين دعاي شريف آمده، ما را از ارايه هر گونه سند و منبع بينياز ميسازد، كه چنين حقايق تابناك و دقايق درخشان هرگز از هيچ منبعي جز چشمهسار زلال ولايتسرچشمه نميگيرد.
استاد فرزانه ما مرحوم آيةالله حاج سيد مرتضي شبستري، كه در مسايل قرآني و حديثي، آيتي بينظير بود، در مقطعي كه بحث ولايت ائمه
اطهار، عليهمالسلام، را بر اساس محكمات قرآن براي گروهي از فضلاي برجسته حوزه علميه قم تدريس ميكرد، روزي به فراز كرسي تدريس فرمودند:
من ادعا ميكنم كه هر فرازي از فرازهاي دعاي ندبه متواتر است و همه حوزههاي علميه را در اين رابطه به بحث و گفتگو فرا ميخوانم.
كساني كه با قدرت علمي آن استاد فرزانه آشنا بودند ميدانند كه او براحتي از عهده اثبات اين مطلب برميآمد.
يكي از شارحان دعاي ندبه، اين راه را دنبال كرده، متن دعاي ندبه را به 124 فراز تقسيم نموده، منابع قرآني و حديثي هر فرازي را در ذيل آن فراز، از كتب تفسير و مجامع حديثي آورده و سعي كرده كه اكثر آنها را از منابع اهل سنتبياورد. (5)
يكي ديگر از شارحان، در شرح فرازهاي اين دعاي شريف، سعي بليغ نموده كه فرازهاي آن را با آيات قرآني تطبيق دهد و در تفسير و تاويل آنها، از كتب تفسير و منابع حديثي استفاده نموده است. (6)
يكي ديگر از نويسندگان معاصر در تفسير و تبيين اين شيوه پسنديده، تعبير ظريفي نموده و ميفرمايد:
اگر كسي خانه مسكوني دارد، از او مطالبه سند و قباله ميكنند، اگر او به دلايلي نتواند سند خانه را ارايه دهد، ولي سند خريد زمين، پروانه ساخت، پايان كار، و فاكتور خريد تك تك قطعات و مواد به كار رفته در آن ساختمان، از گچ، سيمان، آجر، تيرآهن، درب و پنجره و غيره را ارايه دهد، مالكيت او محرز ميشود، ديگر خانه را از او مطالبه نميكنند.
روي اين بيان، اگر هر فرازي از فرازهاي دعاي ندبه، جزء عقايد حقه و تعاليم مسلم جهان تشيع باشد و به تعبير آن استاد گرانمايه هر فرازي از فرازهاي آن متواتر باشد و سند هر فرازي از آن در قرآن و سنت موجود باشد، و سبك انشاي آن از ديدگاه سبكشناسي دقيقا با ديگر دعاهاي صادره از خاندان عصمت و طهارت منطبق باشد و در كتابهاي مشهور و معتبر درج شده باشد، ديگر نيازي به ارايه سند نيست، در حالي كه در شماره پيشين مجله، سند معتبر و قابل استناد آن را به خدمتخوانندگان گرامي تقديم نموديم و تاكيد صريح شخصيتبرجستهاي چون علامه مجلسي را بر اعتبار سند آن نقل كرديم كه فرمود:
و اما دعاي ندبه كه مشتمل استبر عقايد حقه و تاسف بر غيبتحضرت قائم، عليهالسلام، به «سند معتبر» از حضرت امام جعفر صادق، عليهالسلام، منقول است، كه مستحب است اين دعاي ندبه را در چهار عيد بخوانند، يعني جمعه، عيد فطر، عيد قربان و عيد غدير. (7)
علامه مجلسي، اين غواص بحار علوم اهلبيت، عليهمالسلام، در همين فراز كوتاه به نكات ارزشمندي اشاره فرموده:
1- دعاي ندبه از نظر محتوا مستقيم و مشتمل بر عقايد حقه است.
2- دعاي ندبه ماثور است و از معصوم رسيده است.
3- دعاي ندبه از نظر سند معتبر است.
4- سند دعاي ندبه به امام صادق، عليهالسلام، ميرسد.
5- خواندن دعاي ندبه در چهار عيد بزرگ اسلامي مستحب است.
اما در مورد پرسش دوم كه گفته ميشود:
«آيا معقول است كه پيش از تولد يك فرد در فراقش گريه كنند و نالهها سر دهند؟!».
توضيح اينكه: دعاي ندبه از امام صادق، عليهالسلام، نقل شده است. امام صادق، عليهالسلام، به سال 148 ق. به شهادت رسيده و حضرت بقيةالله، ارواحنا فداه، به سال 255 ق. ديده به جهان گشوده است.
پس هنگامي كه امام صادق، عليهالسلام، دعاي ندبه را انشا فرموده، بيش از يك قرن به تولد حضرت وليعصر، عليهالسلام، مانده بود، پس چگونه ممكن است انسان نسبتبه انساني كه بعد از يك قرن ديده به جهان خواهد گشود، گريه و زاري كند و در فراقش اشك بريزد و ناله سر دهد؟!
در پاسخ بايد عرض كنيم: اگر اين معني در مورد افراد معمولي تصوير شود، حق به جانب معترض است و هرگز معقول نيست كه يك انسان عاقل در مورد ششمين نوادهاش گريه و زاري كند و در فراقش اشك حسرت بريزد، ولي اگر فرد مورد نظر گل سرسبد جهان خلقتباشد و همه
پيامبران الهي به فرمان پروردگار نويد او را به پيروان خود داده باشند، و به متخود فرمان انتظار داده، از غيبت طولاني او گفتگو كرده باشند، بسيار طبيعي و منطقي خواهد بود كه افراد دردآشنا در طول قرون و اعصار، در انتظار آمدنش ثانيه شماري كنند، در فراقش اشك حسرت بريزند و از طول غيبتش گريهها سر دهند.
در قسمت اول از اين مقال، بتفصيل در اين رابطه سخن گفتيم و نمونههاي ارزندهاي را از پيامبران گذشته، رسول گرامي اسلام و امامان معصوم، عليهمالسلام، نقل كرديم (8) و از سدير صيرفي روايت نموديم كه با گروهي از اصحاب به محضر امام صادق، عليهالسلام، شرفياب شده، حضرتش را ديده بودند كه روي خاكها نشسته، همانند مادر داغ فرزند ديده، سيل اشك روان كرده، نالههاي جانسوز سر ميدهد، هنگامي كه از علت آن جويا شده بودند با يك بيان جانكاه فرموده بودند كه براي طولاني شدن غيبتحضرت قائم، عليهالسلام، و پريشاني مؤمنان در دوران غيبت اشك ميريزند. (9)
و اينك چند نكته در اين رابطه يادآور ميشويم:
1- امام باقر، عليهالسلام، به زراره فرمود: در روز جمعه پيش از آنكه براي خود دعا كني در قنوت نمازت بگو:
اللهم انا نشكو اليك فقد نبينا و غيبة ولينا و شدة الزمان علينا و وقوع الفتن و تظاهر الاعداء و كثرة عدونا و قلة عددنا، فافرج ذلك يا رب عنا بفتح منك تعجله و نصر منك تعزه و امام عدل تظهره، اله الحق آمين.
خدايا ما به تو شكايت ميكنيم از فقدان پيامبرمان، از غيبت ولي امرمان، از سختگيري روزگار، از وقوع فتنهها، از همدستي دشمنان، از فزوني دشمنان و كمي ياران، بار پروردگارا گشايشي فراهم ساز، با يك پيروزي نزديك، نصرت شكوهمند و پيشواي عادلي كه براي ما ظاهر فرمايي، اي خداي حق مستجاب فرما (10)
2- نظير همين عبارت از پيشواي متقيان امير مؤمنان حضرت علي، عليهالسلام، روايتشده كه در قنوت خود ميفرمود:
اللهم انا نشكو اليك فقد نبينا و غيبة امامنا ففرج ذلك اللهم بعدل تظهره و امام حق نعرفه...
خدايا ما به تو شكايت ميكنيم از رحلت پيامبرمان و غيبت پيشوايمان... خدايا گشايشي فراهم كن با عدالتي كه ظاهر سازي و پيشواي حقي كه از او شناخت داريم... (11)
3- شهيد اول را در كتاب «ذكري» نقل كرده و فرموده است:
ابن ابي عقيل اين قنوت امير مؤمنان، عليهالسلام، را از ميان دعاها برگزيده و فرموده است: به من رسيده است كه امام صادق، عليهالسلام، به شيعيان خود امر ميكرد كه بعد از كلمات فرج اين دعا را در قنوت بخوانند. (12)
جالب توجه است كه حضرت علي، عليهالسلام، بيش از دو قرن پيش از
ز ميلاد مسعود آن امام موعود، در قنوت نمازش از غيبت آن قبله موعود به خدا شكايت ميكند و گشايش همه مشكلات جهان اسلام را با ظهور آن مصلح جهاني از خداي منان درخواست مينمايد. امام باقر، عليهالسلام، همان متن را در قنوت نمازش ميخواند و به زراره فرمان داد كه آن را در قنوتهاي خود در روز جمعه بخواند و امام صادق، عليهالسلام، به شيعيان دستور ميدهد كه آن را بعد از كلمات فرج در قنوت بخوانند.
4- امام هشتم شيعيان حضرت رضا، عليهالسلام، نيز به شيعيان خود دستور ميدهد كه در روزهاي جمعه در قنوت نماز ظهر، دعايي را در همين رابطه بخوانند. (13)
5- امام جواد، عليهالسلام، در قنوت نمازش براي تعجيل در امر فرج دعا كرده، در وصف پيروان آن كعبه مقصود ميفرمايد:
فاصبحوا ظاهرين و الي الحق داعين و للامام المنتظر القائم بالقسط تابعين...
آنها پيروز شده، به سوي حق فرا ميخوانند و از امام منتظري كه قائم به قسط است پيروي ميكنند. (14)
6- امام هادي، عليهالسلام، نيز در قنوت نمازش براي تعجيل در امر فرج دعا ميكرد. (15)
7- امام حسن عسكري، عليهالسلام، در قنوت نمازش دعاي بسيار شكوهمندي براي تعجيل در امر فرج فرزند دلبندش ميخواند و از خداوند درخواست ميكند كه پس از سپري شدن شب ظلماني غيبت، روز روشن عدالت را آشكار نمايد. (16)
8- هنگامي كه اهل قم از جنايات «موسي بن بغي» عامل متوكل بر قم به محضر امام حسن عسكري، عليهالسلام، شكايت كردند، امام، عليهالسلام، به آنها فرمود كه نماز مظلوم را بخوانند و دعاي ياد شده را در قنوت آن بخوانند. (17)
9- امام باقر، عليهالسلام، در قنوت نمازش از طول غيبت مينالد و به محضر پروردگار عرضه ميدارد:
... اللهم فان القلوب قد بلغت الحناجر، و النفوس قد علت التراقي و الاعمار قد نفدت بالانتظار...
خدايا دلها به تنگناي گلوها رسيد، نفسها در سينه حبس گرديد و عمرها در اثر انتظار به پايان رسيد.
آنگاه از خداوند ميخواهد كه آرزوي باورداران را تحقق بخشد، مؤمنان را به آرزوي خود نائل سازد، دين را نصرت دهد، حجتش را آشكار نمايد و به دست نيرومندش از دشمنان انتقام بگيرد. (18)
10- يحيي بن فضل نوفلي گويد: در بغداد به محضر مقدس امام كاظم، عليهالسلام، رسيدم، چون از نماز عصر بپرداخت، دستها را به سوي آسمان برافراشت و عرضه داشت...
دعاي مفصلي نقل كرده، در پايان عرضه ميدارد:
و ان تعجل فرج المنتقم لك من اعداءك و انجز له ما وعدته يا ذالجلال و الاكرام.
و اينكه تعجيل فرمايي در فرج منتقم، كه انتقام تو را از دشمنانت ميگيرد، پس آنچه را كه به او وعده فرمودهاي به انجام برسان اي صاحب جلالت و كرم.
نوفلي پرسيد: اين دعا در حق چه كسي است؟
فرمود: در حق مهدي آل محمد، عليهالسلام.
آنگاه برخي از ويژگيهاي آن حضرت را ميشمارد و در پايان ميفرمايد:
بابي القائم بامرالله.
پدرم به فداي آن بزرگواري كه به فرمان خدا قيام ميكند. (19)
اينها نمي از يم، مشتي از خروار، و اندكي از موارد بيشماري بود كه ائمه، عليهمالسلام، در مواقع نيايش، در قنوت نمازها و يا در تعقيبات نمازها و يا در تعقيبات خود از يوسف گمگشته سخن گفته، از دوران غيبتش شكوهها نموده، در فراقش ندبهها سر داده، براي پريشاني مؤمنان در عصر غيبتش سيلاب اشك روان ساخته، براي تعجيل امر فرجش دست نياز به درگاه ربوبي برافراشته، از نثار تعبيراتي بسيار بلند دريغ نكردهاند. و اگر بخواهيم اين موارد را استقصا كنيم، مثنوي هفتاد من كاغذ شود.
در اينجا اضافه ميكنيم كه اين حال انتظار و اشتياق، به امامان، عليهمالسلام، اختصاص ندارد، بلكه بسياري از اصحاب، تحت تربيت رسول اكرم، صلياللهعليهوآله، و پيشوايان دين، با دولت كريمه حضرت بقيةالله، ارواحنا فداه، آشنا گشته، عشقي جانسوز پيدا كرده،