شــرط قبــول

اصلی‌ترين شرط اجابت دعا

از وعده‏هاي خداوند متعال، اجابت دعای نيايشگران است؛ ليكن تحقّق اين وعده، منوط به تحقّق حقيقت دعا از سوی داعی است و حقيقت دعا عبارت است از اينكه: انسان، خود را در برابر خداوند متعال نيازمند مطلق ببيند و با پرستش او، در صدد جلب عنايت و رحمتش برآيد.

شناخت و جزم قلبي به اين حقيقت، امري ساده و تحقّق آن، امري آسان و سهل‌الوصول نيست؛ بلكه مقدّماتي براي رسيدن به اين مقام لازم است. در روايات شريفة اهل بيت(ع) مقدّماتي براي تحقّق حقيقت دعا ذكر شده است كه اشاره‏اي گذرا به آن، سودمند است.

اين مقدّمات عبارتند از:

۱. شناخت

امام كاظم(ع) می‌فرمایند:

«عدّه‏ای به [امام] صادق(ع) گفتند: دعا می‏كنيم؛ امّا دعايمان مستجاب نمی‏شود! ايشان فرمود: «لِأَنَّكُم تَدعونَ مَن لا تَعرِفونَهُ؛1

چون شما كسی را می‏خوانيد كه او را نمی‏شناسيد.»

۲. اخلاص

امام علی(ع) فرمودند:

«عَلَيكَ بِإِخلاصِ الدُّعاءِ؛ فَإِنَّهُ أخلَقُ بِالإِجابَةِ؛۲

بر تو باد اخلاص داشتن در دعا؛ زيرا چنين دعايی، به اجابت، سزاوارتر است.»

۳. عمل

امام علی(ع) فرمودند:

«مَن عَظَّمَ أوامِرَ اللّه‏ِ أجابَ سُؤالَهُ؛۳

هر كس اوامر خداوند را بزرگ شمارد، خداوند درخواست او را جواب می‏دهد.»

۴. پاك بودن درآمد و خوراك

امام صادق(ع) فرمودند:

«إذا أرادَ أحَدُكُم أن يُستَجابَ لَهُ، فَليُطَيِّب كَسبَهُ، وَليَخرُج مِن مَظالِمِ النّاسِ، وإنَّ اللّه‏َ لا يُرفَعُ إلَيهِ دُعاءُ عَبدٍ وفي بَطنِهِ حَرامٌ، أو عِندَهُ مَظلِمَةٌ لِأَحَدٍ مِن خَلقِهِ؛۴

هر گاه فردی از شما خواست دعايش مستجاب شود، درآمدش را پاك گرداند و از زير بار حقوق مردم بيرون برود. دعای بنده‏ای كه در شكمش حرام باشد، يا حقّ يكی از خلق خدا به گردنش باشد، به درگاه خداوند بالا نمی‏رود.»

۵. حضور قلب

امام صادق(ع) فرمودند:

«إنَّ اللّه‏َ عز و جل لا يَستَجيبُ دُعاءً بِظَهرِ قَلبٍ ساهٍ، فَإِذا دَعَوتَ فَأَقبِل بِقَلبِكَ، ثُمَّ استَيقِن بِالإِجابَةِ؛۵

خداوند، دعايی را كه از روی دلِ غافل باشد، نمی‏پذيرد. پس هر گاه دعا كردی، با دلت رو كن. آنگاه به اجابت، يقين داشته باش.»

۶. حالت انقطاع

«مصباح الشّريعة» از امام صادق(ع) نقل کرده است:

«سُئِلَ رَسولُ اللّه‏ِ صلی الله عليه و آله عَنِ اسمِ اللّه‏ِ الأَعظَمِ، قالَ: كُلُّ اسمٍ مِن أسماءِ اللّه‏ِ، فَفَرِّغ قَلبَكَ عَن كُلِّ ما سِواهُ، وَادعُهُ بِأَيِّ اسمٍ شِئتَ؛ فَلَيسَ فِي الحَقيقَةِ للّه‏ِِ اسمٌ دونَ اسمٍ، بَل هُوَ الواحِدُ القَهّارُ؛۶

از پيامبر خدا(ص) دربارة اسم اعظم خدا سؤال شد. فرمود: «همة نام‏های خدا اسم اعظمند. پس دلت را از هر آنچه، جز اوست، خالی گردان و آنگاه او را با هر نامی كه خواستی، بخوان؛ زيرا در حقيقت برای خداوند، نام خاصّی نيست؛ بلكه او يكتای قهّار است.»

••• اصلی‏ترين و محوري‏ترين شرط اجابت دعا

بررسي متون ديني و تأمّل در آن، خصوصاً روايات مرتبط با مسئلة اجابت دعا، ما را به اين نكته رهنمون مي‌سازد كه همة اين مقدّمات و نكاتي كه دربارة اجابت دعا مطرح شده است، به يك نقطة اصلي و محوري منتهي مي‌شود و آن، چيزي جز حال انقطاع و تهی كردن دل از اميد به غير خداوند متعال نيست كه هر چه اين حال در نيايشگر تقويت شود، دعای او به اجابت، نزديك‏تر می‏گردد.

كسی كه خود را نيازمند مطلق به بی‏نياز مطلق می‏بيند، از غير او منقطع می‏گردد و به او می‏پيوندد.

به سخن ديگر، خواندن خداوند متعال با خواندن غير او، تفاوت جوهری دارد و تا حال انقطاع به انسان دست ندهد، در واقع خدا را نمی‏خواند. حال انقطاع همان حالی است كه از آن، تعبير به خالی كردن دل از غير خدا شده است؛ چنان‌كه در حديث بالا گذشت، وقتي از پيامبرخدا(ص) دربارة اسم اعظم سؤال كردند، ايشان به فراغت دل از غير خدا و توجّه كامل به مقام ربوبي اشاره فرمودند.

هرچه اين حال در نيايشگر تقويت شود، دعای او به اجابت نزديك‌تر می‏گردد تا آنجا كه ممكن است بدون دعا نيز خواستة او تأمين گردد.

امام صادق(ع)فرمودند:

«إنَّ العَبدَ لَيَكونُ لَهُ الحاجَةُ إلَی اللّه‏ِ عز و جل، فَيَبدَأُ بِالثَّناءِ عَلَی اللّه‏ِ وَالصَّلاةِ عَلی مُحَمَّدٍ وآلِ مُحَمَّدٍ، حَتّی يَنسی حاجَتَهُ، فَيَقضيهَا اللّه‏ُ لَهُ مِن غَيرِ أن يَسأَلَهُ إيّاها؛۷

بنده به خداوند حاجتی دارد و شروع به ثنای خداوند و صلوات فرستادن بر محمّد و خاندان محمّد می‏كند تا جايی كه يادش می‏رود حاجتی داشته است. پس خداوند حاجتش را، بی‏آنكه آن را از خداوند درخواست كند، برايش برآورده می‏سازد.»

به سخن ديگر، اجابت دعا، يك شرط بيشتر ندارد و آن، تحقّق حقيقت دعا از سوی دعاكننده است؛ امّا تا حال انقطاع به انسان دست ندهد، حقيقت دعا تحقّق نمی‏يابد. از اين‌رو، هنگامی كه انسان در مورد نيازی از نيازهای خود، بيچاره و مُضطرّ شود و پناهگاهی جز خداوند متعال نبيند، دعای او مستجاب می‏گردد.

علاّمه سيّد محمّدحسين طباطبايی(ره) در تبيين آية:

«أَمَّن يُجِيبُ الْمُضْطَرَّ إِذَا دَعَاهُ وَ يَكْشِفُ السُّوءَ...؛

کجاست آنکه مضطرّ را وقتی او را می‌خواند، اجابت می‌کند و ناراحتی او را از بین ببرد؟...»۸ بیان می‌کند:

مراد از اجابت درمانده‏ای كه او را می‏خوانَد، پاسخ مثبت دادن به درخواستِ دعاكنندگان و برطرف كردن نياز آنهاست. خداوند، صفت درماندگی را آورده تا به دعا كننده، حقيقت دعا و درخواست را يادآوری كند؛ زيرا مادام كه انسان در تنگنای درماندگی نيفتد و در رسيدن به خواسته‌اش آزادی عمل داشته باشد، درخواستش خالصانه نخواهد بود و اين، مطلب روشنی است.

امّا اينكه اجابت دعا را به دعا كردن (درخواست كردن از خدا) مشروط كرده و فرموده است: «إِذَا دَعَاهُ؛ آنگاه كه او را بخوانَد»، برای اشاره به اين نكته است كه در دعا بايد تنها از خداوند پاك، طلب كرد و اين، زمانی عملی می‏شود كه دعاكننده از تمامی اسباب و علل ظاهری دست بكشد و دلش را تنها به خداوند بپيوندد؛ امّا كسی كه دلش را تنها به اسباب و علل ظاهری

يا به آنها و به خداوند با هم پيوند دهد، پروردگارش را نخوانده، بلكه ديگری را خوانده است.

پس هرگاه دعاكننده در دعا صادق باشد و تنها از خداوند بخواهد، خداوند والا، خواست او را اجابت می‏كند و گرفتاری‏ای را كه او را به درخواست و دعا واداشته، برطرف می‏سازد؛ همان گونه كه خداوند متعال فرموده است: «ادْعُونِی أَسْتَجِبْ لَكُمْ؛۹ مرا بخوانيد تا برايتان اجابت كنم.» در اينجا، شرط اجابت را تنها دعا كردن حَقيقی قرار داده است و اينكه درخواست، تنها بايد از خداوند صورت بگيرد.۱۰

علّامه طباطبايی، همچنين در تفسير جملة «وَ يَجْعَلُكُمْ خُلَفَاءَ الأَرْضِ؛۱۱ و شما را خلفای زمين قرار داد.» می‌گوید:

آنچه از سياق كلام به دست می‏آيد، اين است كه مراد از خلافت، خلافتی است كه خداوند در زمين برای انسان‏ها قرار داده تا با آن، هرگونه كه می‏خواهند، در آن دخل و تصرّف و ساخت و ساز كنند. همان‌گونه كه خداوند متعال فرموده است:

«وَ إِذْ قَالَ رَبُّكَ لِلْمَلَائِكَةِ إِنِّی جَاعِلٌ فِی الاَرْضِ خَلِيفَةً؛۱۲

و به يادآر هنگامی را كه پروردگارت به فرشتگان فرمود: «من در زمين خليفه‏ای قرار می‏دهم.»

و اين، از آن روست كه دخل و تصرّف انسان به وسيلة مقام خلافت در زمين و هر چه در آن است، مربوط به زندگی و معاش اوست. بنابراين، گرفتاری‌ای كه انسان را به درماندگی می‏افكند تا آنجا كه از خداوند، برطرف شدنش را درخواست می‏كند، ناگزير، مربوط به چيزی است كه انسان از تصرّف در آن يا بخشی از آن، ممنوع شده است و درهای زندگی و ماندگاری و هر چه به زندگی مربوط است يا پاره‏ای از درهای زندگی را به روی او می‏بندد و برطرف شدن آن (گرفتاری) از انسان، موجب تماميّت خلافتش می‏گردد.

اگر دعا و درخواست را در عبارت قرآنی «إِذَا دَعَاهُ»، اعمّ از درخواست زبانی بدانيم، اين معنا، بيشتر و بيشتر روشن می‏شود. همان‌طور كه از اين كلام خداوند، روشن است:

«وَ آتاكُمْ مِن كُلِّ مَا سَأَلْتُمُوهُ وَ إِن تَعُدُّواْ نِعْمَتَ اللهِ لاَ تُحْصُوهَا؛۱۳

و از هرچه شما می‏خواستيد، به شما داد و اگر نعمت‏های خدا را بشماريد، نخواهيد توانست كه به تمامی بشماريد.»

و نيز:

«يَسْاَلُهُ مَن فِی السَّمَاوَاتِ وَ الاَرْضِ؛۱۴

هركس در آسمان‏ها و زمين است، از او درخواست می‏كند.»

بنابراين، تمامی توانی كه برای دخل و تصرّف به انسان داده و روزی او شده است، خود، نوعی برطرف كردن گرفتاریِ درماندة نيازمند در پی درخواست اوست. پس او را خليفه قرار داد و در پی اجابت درخواست او و برطرف ساختن گرفتاری‏ای برآمد كه وی در آن، درمانده است.۱۵

پی‌نوشت‌ها: