زمينه‌هاي ساده‌زيستي ...

نهادينه شدن ساده‌زيستي در جامعه به عنوان يکي از ارزش‌هاي اخلاقي، نياز به فراهم شدن بستر و زمينة مناسب دارد که مهم‌ترين آنها عبارتند از:

1. ساده‌زيستي مسئولان جامعه: يکي از عواملي که در ساده‌زيستي مردم مؤثّر است، بي‌پيرايه بودن زندگي رهبران و کارگزاران و الگو‌هاي جامعه است. مدل برداري از زندگي کساني که نقش هدايت و راهنمايي را بر دوش دارند و الگوگيري از آنان، موضوعي است که در آموزه‌هاي ديني و روان‌شناسي، مورد توجّه قرار گرفته است. از امام علي(ع) نقل شده است که فرمودند:

«مردم به حاکمان خود شبيه‌ترند تا به پدرانشان.»

آن حضرت با مطرح کردن روش زندگي پيامبر(ص) به عنوان برجسته‌ترين الگوي تربيتي، مردم را به ساده زيستي دعوت کرده و فرمودند:

«براي تو کافي است که راه و رسم زندگي پيامبر اسلام(ص) را الگو قرار دهي.»1

آن حضرت در جايي ديگر، زندگي خود را که نمونة عالي بي‌رغبتي به دنيا و ساده زيستي است، به عنوان الگو معرفي مي‌کنند و مي‌فرمايند:

«بدانيد که هر پيروي را امامي است که او را الگوي خود مي‌شناسد و از نور دانشش روشني مي‌گيرد. بدانيد که امام شما از دنياي خود به دو پاره تن پوش و از خوردني‌هايش به دو قرص نان بسنده کرده است.»2

2. دنياشناسي: ساده‌زيستي، با نحوة نگرش انسان به دنيا ارتباطي مستقيم دارد. کسي که دنيا را همه چيز و منتهاي آمال و آرزوهاي خود مي‌پندارد، نمي‌تواند ساده زيست باشد. در جهت اصلاح همين نگرش است که امام علي(ع) مي‌فرمايند: «از فرزندان آخرت باشيد؛ نه از فرزندان دنيا.»3

3. خودشناسي: يکي از روش‌هايي که در تقويت ارزش‌هاي اخلاقي، به ويژه ساده زيستي مؤثّر است، توجّه دادن انسان به منزلت خويش است. کسي که بداند دنيا ابزاري بيش نيست، هرگز خود را به دنياي پست و زودگذر نمي‌فروشد و اسير مظاهر دنيوي نمي‌شود.

4. فرهنگ‌سازي: فطرت انسان‌ها به سمت و سوي خوبي‌ها گرايش دارد. پس مهم آن است که ساده زيستي به عنوان يک ارزش معرفي گردد. دستگاه‌هاي تبليغاتي، به ويژه صدا و سيما با ساخت برنامه‌هاي گوناگون، مي‌توانند ساده زيستي را در جامعه به عنوان يک فرهنگ ترويج کنند و مردم را به تهاجم فرهنگي دشمن که در جهت دگرگوني ارزش‌ها قدم بر مي‌دارد، متوجّه سازند.

••• آثار ساده‌زيستي

ساده‌زيستي، آثار فراواني دارد که مهم‌ترين آنها عبارتند از:

1. آسودگي

همة اضطراب‌ها و نگراني‌ها از دنيا و مظاهر آن است که با ساده‌زيستي، مي‌توان آنها را برطرف کرد و به آسودگي دست يافت. امام علي(ع) مي‌فرمايند:

«الرَّغْبَةُ مِفْتَاحُ النَّصَب‏ ِ وَ مَطِيَّةُ التَّعَبِ؛4

شيفتگي دنيا، کليد دشواري و مرکب گرفتاري است.»

امام صادق(ع) نيز مي‌فرمايند: «شيفتگي در دنيا، ماية غم و اندوه است و زهد در دنيا، آسايش جسم و جان را در پي دارد.»5

ممکن است تصوّر شود که ساده زيستي، ملتزم نوعي رياضت و به زحمت انداختن جسم است؛ در حالي که چنين نيست. راحتي و آسايش روحي در زندگي، آسان و ساده به دست مي‌آيد. امام علي(ع) گنجي را بي‌نياز کننده‌تر از قناعت و مالي را بابرکت‌تر از بسنده کردن به روزي روزانه نمي‌دانند.6

زندگي پرهزينه و تجمّلي است که خاطر انسان را به خود مشغول مي‌کند؛ زيرا لازمة اين زندگي، درآمد بالاست که تحصّل آن، سعي خستگي‌ناپذير مي‌خواهد و همين تلاش بي‌وقفه، استراحت و لذّت‌بردن از زندگي را از انسان سلب مي‌کند.

از طرفي، خواسته‌هاي انسان، محدود و تمام ناشدني است. از اين رو، در هيچ مرحله‌اي از زندگي، رضايت کامل حاصل نمي‌شود. عدم رضايت از زندگي و قيد و بندي که با تجمّل و تشريفات پديد آمده، آسودگي را از انسان سلب مي‌کند. از اين جهت، بعضي براي رهايي از تجمّلات، به هيپي‌گري رو مي‌آورند.

2. موفّقيت در زندگي

يکي از آثار ساده زيستي، کاميابي و توفيق در زندگي است. اين سخن نياز به استدلال ندارد. تجربه نشان داده است که بيشتر مخترعان، مکتشفان و نخبگان جامعه که به بشر خدمت کرده‌اند، از قشر محروم يا متوسّط بوده‌اند.

3. سرمايه‌گذاري

ساده‌زيستي، يک نوع سرمايه‌گذاري است. با توجّه به زندگي محدود و نيازهاي گوناگون بشر، بايد انسان براي نيازهاي ماندگار خود، سرمايه‌گذاري کند. در سير الي الله که هدف نهايي، خلقت انسان است، بهترين زاد و توشه، سبکبالي است؛ زیرا هرچه آدمي، خود را وابسته کند، از طيّ طريق باز مي‌ماند. امام علي(ع) مي‌فرمايند:

«تَخَفَّفُوا تَلْحَقُوا؛7

سبک‌بار شويد تا زودتر برسيد.»

شخصي که خود را در اين جهان پهناور چون مسافري مي‌بيند که سفري طولاني در پيش دارد، سعي مي‌کند زندگي ساده و بي‌آلايشي داشته باشد تا از آن هدف باز نماند. او مي‌داند براي پيمودن راه درازي که در پيش دارد، بايد امکانات و سرماية لازم را فراهم کند و عاقلانه‌تر آن است که چيزي را برگزيند که کم‌وزن‌تر و پرارج‌تر باشد و اين کاري است که هر انسان عاقل و دورانديشي انجام مي‌دهد.

4. قدرت

امام علي(ع) راز قدرتمندي، تصميم و ارادة پيامبران را در ساده زيستي و بي‌پيرايگي آنان مي‌دانند و مي‌فرمايند:

«وَ لَكِنَّ اللهَ سُبْحَانَهُ جَعَلَ رُسُلَهُ أُولِي قُوَّةٍ فِي عَزَائِمِهِمْ وَ ضَعَفَةً فِيمَا تَرَى الْأَعْيُنُ مِنْ حَالاتِهِمْ مَعَ قَنَاعَةٍ تَمْلَأُ الْقُلُوبَ وَ الْعُيُونَ غِنًى وَ خَصَاصَةٍ تَمْلَأُ الْأَبْصَارَ وَ الْأَسْمَاعَ أَذًى؛8

لکن خداي سبحان، فرستادگان خود را در اراده و تصميم‌هايشان نيرومند و توانا گردانيد و در حالاتشان که به چشم ديگران مي‌آيد، ضعيف و ناتوان قرارشان داد؛ با قناعتي که دل‌ها و چشم‌ها را از بي‌نيازي پر مي‌کرد و با تنگ دستي و فقري که چشم‌ها و گوش‌ها را از رنج پر مي‌نمود.»

حضرت موسي(ع) در ساية همين ساده زيستي به اين قدرت روحي دست يافت که با آن لباس پشمي و عصاي چوبي، در مقابل فرعوني مي‌ايستد که ادّعاي خدايي دارد و با صلابت با او سخن مي‌گويد. امام علي(ع) مي‌فرمايند: «موسي با برادرش هارون بر فرعون وارد شدند؛ در حالي‌که لباس‌هاي پشمين بر تن داشتند و در دست هر کدام عصايي بود. با او شرط کردند که اگر تسليم فرمان پروردگار شوي، حکومت تو باقي مي‌ماند و عزّت و قدرتت دوام مي‌يابد.»9

5. آزادگي

نياز و وابستگي به دنيا، انسان را برده و مطيع خود مي‌سازد؛ زيرا قيد و بند‌ها و تعلّقات مادي و تجمّل‌گرايي، آزادي عمل را مي‌گيرد. امام علي(ع)مي فرمايند:

«الدُّنْيَا دَارُ مَمَرٍّ إِلَى دَارِ مَقَرٍّ وَ النَّاسُ فِيهَا رَجُلَانِ رَجُلٌ بَاعَ نَفْسَهُ فَأَوْبَقَهَا وَ رَجُلٌ ابْتَاعَ نَفْسَهُ فَأَعْتَقَهَا؛10

دنيا گذرگاه است؛ نه ايستگاه. مردم در اين دنيا دو دسته‌اند: برخي خود را مي‌فروشند و بردة دنيا مي‌شوند و خود را تباه مي‌سازند و برخي خويشتن را مي‌خرند و آن را آزاد مي‌کنند.»

استاد مطهري(ره) دلبستگي نداشتن به دنيا را شرط لازم براي آزادي مي‌داند؛ امّا مي‌گويد: اين شرط کافي نيست. عادت به حدّاقل برداشت از نعمت‌ها و پرهيز از عادت به برداشت زياد، شرط ديگر آزادگي است.11

مانع ساده زيستي

آنچه با روحية ساده زيستي سازگاري ندارد و مانع تحقّق آن مي‌شود، تجمّل‌گرايي است. فرهنگ رفاه‌زدگي و تجمّل‌گرايي، پيامدهاي مخرّب و نگران کننده‌اي دارد که به برخي از آنها مي‌پردازيم.

••• آثار تجمّل‌گرايي

1. گسترش فساد: با گرايش به زندگي تجمّلي، هزينه‌هاي مصرف بالا مي‌رود و طبيعي است که راه‌هاي مشروع، کفايت نمي‌کند؛ بنابراین مردم براي دست يابي به خواسته‌هاي روزافزون خود، از شيوه‌هاي نامشروع مانند چاپلوسي، رانت خواري، ربا و... بهره مي‌جويند.

پيامبر اکرم(ص) در گفت‌وگو با ابوذر از اين نوع گرايش، ابراز نگراني کرده و مي‌فرمايند: «به زودي مردمي از امّت من خواهند بود که در دامن نعمت‌ها تولّد مي‌يابند. همّتشان غذاها و نوشيدني‌هاي گوناگون و رنگارنگ است و مورد ستايش نيز قرار مي‌گيرند. ايشان بدترين افراد امّت من هستند.»12

ابن خلدون، متفکّر و جامعه‌شناس مسلمان، تجمّل و رفاه‌زدگي را دشمن شهرنشيني مي‌داند و مي‌گويد: تجمّل‌خواهي و ناز پروردگي براي مردم، تباهي‌آور است. چه در نهاد آدمي، انواع بدي‌ها و فرومايگي‌ها و عادات زشت، پديد مي‌آورد و خصال نيکي را که نشانه و راهنماي کشورداري است، از ميان مي‌برد و انسان را به خصال مناقض نيکي متّصف مي‌کند.13

2. سقوط و نابودي: «قرآن کريم»، خوش‌گذراني را عامل سقوط مي‌شمارد و مي‌فرمايد:

«وَ كَمْ أَهْلَكْنا مِنْ قَرْيَةٍ بَطِرَتْ مَعيشَتَها؛14

چه بسيار قريه‌ها را از ميان برديم که از زندگي خود گرفتار سرمستي بودند!»

در آيه‌اي ديگر، خداوند متعال اتراف و ترفه را باعث سقوط و نابودي شمرده است:

«وَ إِذا أَرَدْنا أَنْ نُهْلِكَ قَرْيَةً أَمَرْنا مُتْرَفيها فَفَسَقُوا فيها فَحَقَّ عَلَيْهَا الْقَوْلُ فَدَمَّرْناها تَدْميرا؛15

و چون اراده کرديم که جمعيت و دياري را نابود کنيم، توانگران خوش‌گذران را وادار به فساد مي‌کنيم و وقتي به فسق پرداختند، سزاوار عذاب مي‌شوند. آنگاه آنجا را زير و زبر مي‌کنيم و نابودشان مي‌سازيم.»

اين آيه به يکي از سنّت‌هاي قطعي پروردگار دربارة هلاکت مردم و ارتباط آن با رفاه‌زدگان و تجمّل‌گرايان اشاره دارد.

هميشه اشراف و مرفّهان بي‌درد، نخستين کساني بوده‌اند که با پيامبران و مناديان عدالت، مخالفت کرده‌اند. قرآن مجيد مي‌فرمايد:

«وَ ما أَرْسَلْنا في‏ قَرْيَةٍ مِنْ نَذيرٍ إِلاَّ قالَ مُتْرَفُوها إِنَّا بِما أُرْسِلْتُمْ بِهِ كافِرُون‏؛16

ما به هيچ جمعيت و دياري پيامبري نفرستاديم؛ مگر آنکه اشراف و خوش‌گذرانان آن جامعه گفتند: ما به آنچه شما مأمور شده‌ايد، کافريم.»

3. انحطاط اخلاقي: امام علي(ع) از رفاه زدگي به سکر نعمت، يعني مستي ناشي از تجمّل و رفاه یاد مي‌کنند که متأسّفانه پس از رحلت پيامبر اکرم(ص)، امّت اسلامي به آن مبتلا شد. آن حضرت مي‌فرمايند:

«ثُمَّ إِنَّكُمْ مَعْشَرَ الْعَرَبِ أَغْرَاضُ بَلَايَا قَدِ اقْتَرَبَتْ فَاتَّقُوا سَكَرَاتِ النِّعْمَةِ وَ احْذَرُوا بَوَائِق‏؛17

شما مردم عرب، هدف مصائبي هستيد که نزديک است. همانا از مستي‌هاي نعمت بترسيد و از بلاي انتقام بهراسيد.»

در اين شرايط است که امام(ع) مي‌فرمايند: «در زماني هستيد که خير، همواره واپس مي‌رود و شر به پيش مي‌آيد و شيطان، هر لحظه بيشتر به شما طمع مي‌بندد. آيا جز اين است که يا نيازمندي مي‌بيني که با فقر خود دست و پنجه نرم مي‌کند يا توانگري کافر نعمت يا کسي که امساک حقّ خدا را وسيلة ثروت اندوزي قرار داده است يا سرکشي که گوشش به اندرز بدهکار نيست. کجايند نيکان و شايستگان شما؟ کجايند آزادمردان و جوان‌مردان شما؟ کجايند پارسايان شما در کار وکسب؟»18

4. اسراف: بسياري از مخارج و مصارف، بر اساس ميل‌ها و نيازهاي واقعي صورت نمي‌گيرد. يکي از نتايج دوري از ساده زيستي و تجمّل‌گرايي، ابتلا به اسراف و زياده‌روي است و دليلش عادات ناپسند، چشم و هم‌چشمي‌ها و تقليد کورکورانه از فرهنگ بيگانه و... مي‌باشد. و اين همان چيزي است که اسلام، آن را حرام کرده است.

قرآن مجيد مي‌فرمايد: «بخوريد و بياشاميد و اسراف نکنيد که خدا اسراف کنندگان را دوست ندارد.»19 و در جاي ديگر، اسراف‌کاران را از اصحاب آتش دانسته است.20

بديهي است که با ساده زيستي و قناعت مي‌توان از اسراف و ريخت و پاش‌هاي بيهوده و خرج‌هاي اضافي جلوگيري کرد و نيازمندان را از فقر و نداري نجات داد. اسراف علاوه بر ضربه زدن به نظام اقتصادي جامعه، خسارت بزرگ معنوي محسوب مي‌شود. رسول اکرم(ص) مي‌فرمايند: «آنکه بخورد و بپوشد و سوار شود، از روي لذّت و اشتهاي نفساني، خداوند بر او نظر نمي‌افکند تا جان دهد يا ترک نمايد.»21

5. کم‌رنگ شدن ارزش‌ها و سنّت‌ها: يکي از آثار تجمّل‌گرايي در جامعه، متروک شدن سنّت‌هاي الهي و آداب اسلامي است. وجود تشريفات زائد و رسوم و آداب گوناگون باعث شده است ازدواج که سنّت پيامبر اعظم(ص) است و موجب آرامش خانواده و سلامت روح و روان افراد و عفّت عمومي در جامعه مي‌شود، به تأخير افتد و جوانان عزيز، نتوانند در وقت مناسب تشکيل خانواده دهند؛ در حالي که با حذف تشريفات و رو آوردن به ساده زيستي که اسلام به ويژه در امر مهمّ ازدواج، خواهان آن است، مي‌توان اسباب ازدواج بسياري از جوانان را فراهم کرد.

نمونة ديگر از آثار تجمّل‌گرايي، کم‌رنگ شدن روابط عاطفي، ديد و بازديد و صلة رحم و اکتفا به ارتباط از راه دور و روابط سرد و خاموش از طريق تلفن، نامه يا اينترنت و... مي‌باشد. بديهي است علاوه بر مشغله‌هاي روزمرّه، مهم‌ترين عامل اين اثر را بايد در تجمّل‌گرايي و به تکلّف افتادن خانواده‌ها جست‌وجوکرد.

پي‌نوشت‌ها: