رجعت و راجعون

حمید محمدی

رجعت در لغت به معنی بازگشت و در اصطلاح به معنی بازگشت گروهی از مؤمنان خالص و عدّه‌ای از کفّار و منافقان فاجر محض پيش از قيامت و بعد از ظهور امام زمان(ع) به اين جهان است.

بنابر نقل علّامه مجلسی و به تصریح سیّدمرتضی شيعة اماميّه بر آن است كه خداوند در زمان ظهور حضرت مهدی(عج)، گروهی از مؤمنان را بر می‌انگيزد تا از ظهور دولت حق بهره برده و به ثواب نصرت و ياری آن حضرت نائل گردند و نيز گروهی از دشمنان را برگردانده تا از آنان انتقام گرفته شود و مؤمنان از آن و ظهور دولت حق و برتری اهل حق خشنود شوند.1

اعتقاد به رجعت، از باورهای ضروري و ‏تردیدناپذیر شیعه است 2 که بر آیات متعدّد قرآن و احادیث معصومان(ع) استوار می‌باشد. علّامه مجلسی بیش از دویست روایت در این باره آورده است.3

بنابر نقل روایت‌ها، رجعت از روزهای بزرگ و مهمّ عالم است که از آن، در قرآن به «ایّام الله» روزهای خدا یاد شده است.

امام صادق(ع) فرمود: «ایّام الله سه روز است: روز قیام قائم (عج)، روز رجعت و روز قیامت.»4

امام صادق(ع) فرمود: «از ما نیست کسی که به رجعت ما ایمان نداشته باشد.»5

آثار متعدّدی تاکنون دربارة رجعت به رشته تحریر درآمده است.

••• فلسفة وقوع رجعت

به طور کلّی رجعت کنندگان به دو دسته تقسیم می ‌شوند:

1. انسان‌هایی که نهایت ایمان را درک نموده‌اند؛ به گونه‌ای که لیاقت حضور در دولت حق و جهانی را دارند. این عدّه یا در حکومت جهانی منجی بشریّت به عزّت دنیایی نیز می‌رسند و یا اینکه در جهت استقرار حکومت جهانی حق به فوز شهادت نائل می‌‌شوند.

2. کفّار و دشمنانی که گناهان و صدمات بی‌شماری را به اهل ایمان وارد کرده‌اند و در کفر و نفاق به نهایت خود رسیده باشند. این عده مجازات و حدود الهی را بعد از قیام جهانی منجی و قبل از عذاب قیامت دریافت می‌کنند.6

رجعت جنبة همگانی ندارد و مختصّ به رهبران اصلی هدایت و کفر و پیروان خاصّ ایشان است و در بحبوحة سرنوشت‌سازترین زمان‌ها، یعنی آخرالزّمان صورت می‌

گیرد. دلیل وقوع رجعت را اینگونه می توان بیان کرد:

مظلومیّت معصومان(ع) و مؤمنان حقیقی به حدّی بوده است که باید برای دفاع از آن، به این دنیا باز گردند.

1. تحقّق وعدة الهی در پیروزی نهایی مستضعفان.

2. توفیق خداوند به مؤمنان حقیقی برای برپایی حکومت عدل جهانی.

3. کفر و عناد دشمنان اصلی و پایه‌گزاران مؤثّر در انحراف بشریت به حدّی است که باید به جهانیان معرفی شده و مجازات شوند.

4. نشان دادن بطلان و هدررفتن تمام فعّالیت‌های مشرکانه و منافقانه به سران آن.

5. انتقام از ظالمین خاصی مثل یزید و اصحابش و چشیدن عذاب دنیایی قبل از عذاب آخرت.7

••• مراحل رجعت

1. رجعت مقدّماتی و محدود:

در این مقطع که به هنگام ظهور امام زمان(ع) رخ می‌دهد، جمعی از یاران امام زمان(ع) ظهور می‌کنند که حلقة 313 نفری فرماندهان عصر ظهور را تشکیل می‌دهند. در این دوره، غیر از اینان کس دیگری چه از خوبان چه از بدان رجعت نمی‌کند.

1. دورة رجعت:

در این دوره که سال‌ها پس از ظهور امام زمان(ع) و با پایان یافتن حکومت آن امام همام(ع) رخ می‌دهد، رجعت عمومی رجعت‌کنندگان اتّفاق می‌افتد . علیّ‌بن ابراهیم با سندی صحیح از امام صادق(ع), روایت می‌کند که فرمود:

«ولا یرجع الا من محض الایمان محضا او محض الکفر محضا؛

بازنمی‌گردد جز کسانی که خالصاً ایمان آورده یا کفر ورزیده‌اند.»

به تصریح روایت‌ها، این دوره با رجعت سیّدالشّهدا(ع) برای غسل دادن امام زمان(ع) آغاز می‌شود. امام صادق(ع) می‌ فرماید: «نخستین کسی‌که زمین برای او شکافته می‌شود و روی زمین بازمی‌گردد، حسین بن علی(ع) است و به قدری حکومت می‌کند که از کثرت ‏سن، ابروهایش روی دیدگانش می‌ریزد.» در تفسیر عیّاشی ذیل آیة شریفة «ثمّ رددنا لکم الکره علیه»، از امام صادق(ع) نقل شده است که: مقصود از زنده شدن دوبارة امام حسین(ع) و هفتاد نفر از اصحابش در عصر ‏امام زمان(ع) است؛ در حالی‌که کلاه‌خودهای طلایی بر سر دارند و به مردم رجعت و ‏زنده شدن دوبارة حضرت حسین(ع) را اطّلاع می‌دهند تا مؤمنان به شک و شبهه نیفتند ‏و این در حالی است که حضرت مهدی(ع) در میان مردم است. هنگامی که همة مؤمنان، امام حسین(ع) را شناختند و تأیید کردند که او حسین(ع) ‏است، رحلت حضرت مهدی(ع) فراخواهد رسید. آنگاه امام ‌حسین(ع) وی را غسل و کفن و حنوط می‌کند.»9

••• رجعت‌کنندگان

براساس روايت‌ها، گروه پيامبران(ع)، امامان معصوم(ع)، مؤمنان خالص و نيز كفّار خالص، جزو كساني‌اند كه در زمان رجعت، به اين دنيا باز مي‌گردند:

الف) روايت هایی كه به طور عام از بازگشت پيامبران و ائمه (ع) سخن به ميان آورده‌اند؛ مثل كلام امام صادق(ع) در تفسير آية «إِنَّا لَنَنصُرُ رُسُلَنَا وَالَّذِينَ آمَنُوا فِي الْحَياةِ الدُّنْيا وَيوْمَ يقُومُ الْأَشْهَاد.» حضرت در این باره فرمود:

«به خدا سوگند اين آيه در زمان رجعت عملي خواهد شد. آيا نمي‌دانيد كه پيامبران(ع) در دنيا ياري نشدند و كشته شدند و نيز ائمه(ع) كشته شدند امّا اين ياري و پيروزي در رجعت تحقّق خواهد يافت.»10

ب) روايت‌هایي كه با ذكر عدد، رجعت انبيا را ياد آور شده است. امام صادق(ع) مي‌فرمايد:

«هنگامي‌كه امام حسين(ع) همراه با ياران شهيدش رجعت مي‌كنند، هفتاد نفر از پيامبران نيز با او رجعت مي‌نمايند چنان كه با موسي بن عمران هفتاد نفر از پيامبران همراه بودند.»11

ج) روايت‌هایی كه به طور خاص از رجعت بعضي از پيامبران و امامان(ع) با ذكر نام آنان، سخن به ميان آورده‌اند. امام صادق(ع) مي‌فرمايد:

«همانا دانيال و يونس(ع) هر دو در زمان رجعت اميرالمؤمنين(ع) به دنيا باز مي‌گردند و اقرار به رسالت پيامبر(ص) مي‌نمايند و همراه آنان هفتاد نفر برانگيخته مي‌شوند.»12

امام زين العابدين(ع) مي‌فرمايد:

«يرجع اليكم بينكم و اميرالمؤمنين و الائمه؛13

پيامبر شما و اميرالمؤمنين و امامان معصوم(ع) به سوي شما مجدّداً باز مي‌گردند.»

د) روايت‌هايی از بازگشت افراد صالح از امّت‌هاي گذشته و امّت اسلام، خبر داده‌اند. براساس اين روايت‌ها که عناوین رجعت ‌کنندگان، البتّه چندان قطعی به نظر نمی‌رسد، از ميان امّت‌هاي پيشين رجعت اصحاب كهف و مؤمن آل‌فرعون نام برده شده است. همچنين از ميان اصحاب پيامبر(ص) و ائمه(ع) افرادي مثل: سلمان فارسي، مقداد، مالك اشتر، ابو دجانه انصاري، مفضّل بن عمر، عبدالله بن شريك عامري، اسماعيل بن جعفر(ع)، حارث، عقيل، جبير و... نام برده شده اند.

گروهی از ياوران حضرت بقيّه الله(عج)، زنانی هستند که خداوند به برکت ظهور امام زمان(عج) آنها را زنده خواهد کرد و بار ديگر به دنيا رجعت خواهند کرد.

در منابع معتبر اسلامی، نام سيزده زن ياد می‌شود که به هنگام ظهور قائم آل محمّد(ص) زنده خواهند شد و در لشکر امام زمان(عج) به مداوای مجروحان جنگی و سرپرستی بيماران خواهند پرداخت.

طبری در «دلائل الامامه»، از مفضّل‌بن عمر نقل کرده است که امام صادق(ع) فرمود: «همراه قائم آل محمّد (ص) سيزده زن خواهند بود. گفتم آنها را برای چه کاری می‌خواهد؟»

فرمود: «به مداوای مجروحان پرداخته، سرپرستی بيماران را به عهده خواهند گرفت. عرض کردم: نام آنها را بفرماييد. فرمود: قنواء، دختر رشيد هجري، امّ ايمن، حبابه والبيه، سميّه، مادر عمّار ياسر، زبيده امّ‌خالد احمسيه، امّ سعيد حنفيه، صيانه ماشطه، امّ خالد جهنيه.»

همان‌طور که مشاهده می‌شود در هیچ‌یک از روایات یاد شده، صحبتی از پیروان ادیان غیر از اسلام بعد از ظهور اسلام، به چشم نمی‌خورد.

1. بازگشت مسیح(ع) رجعت نیست!

حضرت مسیح(ع) بنابر اعتقاد همة مسلمانان، اعمّ از شیعه و سنّی نه به صلیب کشیده شد و نه او را کشتند؛ بلکه خداوند او را به آسمان برد و از آن زمان تاکنون زنده است و پس از ظهور حضرت مهدی(ع) به زمین بازخواهد گشت. رسول خدا(ص) فرمود:

«حضرت عيسی(ع) نازل می‌شود، امير مسلمانان حضرت مهدی(ع) می‌فرمايد: بفرما برای ما نماز بخوان!»

عيسی(ع) می‌فرمايد: «برخی از شما بر برخی ديگر امير هستيد و اين لطف و كرامت خداوند بر اين اُمّت است.»

حضرت مهدی(ع) و حضرت عيسی(ع) اجتماع می‌كنند، چون وقت نماز فرا می‌رسد حضرت مهدی(ع) خطاب به حضرت عيسی(ع) می‌فرمايد: «بفرماييد جلو! برای اقامة نماز.»

حضرت عيسی(ع) می‌فرمايد: «شما برای نماز شايسته‌تر هستيد، آنگاه حضرت عيسی اقتدا می‌كند و نماز را پشت سر او می‌خواند.»

به استناد روایت‌هایی که در کتاب‌هایی مانند مهدی منتظر(ع) نوشتة آیت الله خراسانی، عصر ظهور نوشتة حجت‌الاسلام علی کورانی دسته‌بندی و مرتّب شده‌اند، به خوبی می‌توان مشاهده کرد، بازگشت حضرت مسیح(ع) چند ماه بعد از ظهور امام زمان(ع) رخ می‌دهد و به هنگامی است که در کنار «دریاچة طبریّه» با سپاه سفیانی رودر رو می‌شود. از این بازگشت هرگز تعبیر به رجعت نشده است؛ چون رجعت تنها دربارة آنها مصداق می‌یابد که یک‌بار مرگ را تجربه کرده باشند. علاوه بر آن، بازگشت حضرت مسیح(ع) به تصریح تمام روایت‌ها تنهاست و در هیچ روایتی صحبت از بازگشت دیگر افراد به همراه این پیامبر خدا به میان نیامده است.

پی‌نوشت‌ها: