ای اورشلیم! تا به کی می خواهی ناپاک بمانی...

اسماعیل شفیعی سروستانی

بین‌ سال‌های 625 تا 580 قبل از میلاد مسیح(ع)، به ناگهان تندبادی گزنده از شمال، از سرزمین «بابل» وزیدن گرفت؛ به سرعت پیش آمد و همة سرزمین‌های یهود را درنوردید؛ «اورشلیم» را ویران ساخت و بنی‌اسرائیل را به اسارت درآورد تا در سیاه‌بختی هفتاد ساله، عبرت خلق روزگار شوند.

این واقعة سهمگین، بی‌مقدّمه اتّفاق نیفتاد. سال‌ها پیش از آنکه کاخ‌ها ویران، معابد در هم کوفته و خانه‌های بنی‌اسرائیل بر سرشان آوار شود، ارمیای نبی، که سلام و درود خداوند بر او باد، برگزیده شد تا زبان رسای خداوند باشد؛ تازیانه‌ای که چنانچه درک می‌شد، لجوج‌ترین قوم تاریخ را از فلاکت و نگونساری همیشگی می‌رهانید.

ارمیا، آن رسول عالی‌مقام، زبان و کتابش آکنده از پرسوزترین مراثی، صریح‌ترین تذکارها و هشدارهای آسمانی بود. در هنگامه‌ای که بنی‌اسرائیل در سراشیبی سقوط، مهیّای تجربة دردناک‌ترین تندبادی می‌شد که از ناحیة شمالی، جایی که بابلیان کین‌جو و خشمگین ساکن بودند، وزیدن گرفته بود.

در میانة آن سال‌ها، در اثر تباهی و فساد وارد شده بر ساحت‌های اعتقادی، اخلاقی و عملی بنی‌اسرائیل، کاهنان، مدّعیان نبوّت و مردم، چنان آلوده به سحر، بت‌پرستی، رباخواری، زنا و... شده بودند که دیگر جز فرود عذاب و تازیانة آسمانی، چیز دیگری جایگزین کیفر برای آنان نبود؛ با این‌همه، خداوند متعال، ارمیای ناصح را برگزید تا آنان را پیش از فرود بلا متذکّر شود و دعوت به بازگشت کند.

هشدار! که همة آنچه آن روز بر بنی‌اسرائیل رفت، در هر عصر و زمان تکرار می‌شود. سنّت‌های خداوند متعال، در همة عصرها، بر همة نسل‌های فرزندان آدمی، صرف نظر از تفاوت صورت‌های تاریخی، جاری می‌شود؛ قواعد ثابتی که هیچ تغییر و تبدیلی در آنها رخ نخواهد داد؛ چه انسان‌ها درباره‌اش آگاهی داشته باشند، چه نداشته باشند. این قواعد، دقیق‌تر از همة قوانین فیزیکی حاکم بر عناصر مادّی عمل می‌کنند. از همین‌رو، تذکار و انذار و تبشیر انبیای الهی، آنگاه که پیراسته از تحریف فراهم آید، تازه و با طراوت و البتّه خواندنی احساس می‌شود.

شاید وقت آن رسیده باشد تا جملة فرزندان آدمی و به ویژه فرزندان یهودا، دیگر بار به سال‌های 625 تا580 قبل از میلاد برگشت کنند و عبارات ارمیای نبی را بازخوانی و پیش از آنکه تندبادی گزنده فرود آید، به خود آیند.

هشدار! که طوفان گزنده، این بار نه از شمال، بلکه از ناحیة جنوبی (حجاز) وزیدن گرفته و طومار جفاکاران پند نانیوش را برای همیشه در هم می‌پیچد.

«وَ لَوْ كَرِهَ الْكافِرُون‏»

ارمیای نبی، به سان همة رسولان الهی، برگزیده شده بود تا نشانه‌ای و صدایی از سوی خدا باشد. از این‌رو مخاطب این ندای آسمانی بود که:

«[ای ارمیا]! پیش از آنکه در رحم مادرت شکل بگیری، تو را انتخاب کردم. پیش از آنکه چشم به جهان بگشایی، تو را برگزیدم و تعیین کردم تا در میان مردم جهان پیام آور من باشی!» (4:1-5)

حجّت‌های الهی، جملگی مجتبا و مصطفا بودند تا پیراسته از هرگونه شائبه، رمة خداوند را به چراگاه امنِ مهر و دوستی رهنمون شوند و از آبشخور زلال رحمانی سیراب کنند.

ارمیا نیز آنگاه که خود را مخاطب صدایی آسمانی یافت، چونان همة انبیای الهی، دوش خویش را برای تحمّل آن بار سنگین پیامبری ناتوان دید و صمیمانه اعلام کرد:

«خداوندا! این کار از من ساخته نیست! من جوانی کم سن و بی‌تجربه هستم!» (6:1)

دیگر بار، نوای نوازشگر آسمانی دررسید که:

«ای ارمیا! چنین مگو! چون به هر جایی که تو را بفرستم، خواهی رفت و هر چه به تو بگویم، خواهی گفت. از مردم نترس؛ زیرا من با تو هستم و از تو محافظت می‌کنم... اینک کلام خود را در دهانت گذاشتم. از امروز رسالت تو آغاز می‌شود.

تو باید به قوم‌ها و حکومت‌ها هشدار دهی و بگویی که من برخی از ایشان را ریشه‌کن کرده و از بین خواهم برد و برخی دیگر را پابرجا نگاه داشته، تقویت خواهم کرد.» (1:1-10)

ماندگاری یا نابودی! دربارة هرکس و در هر کجا که حادث شود، راز سنّتی همیشگی را برملا می‌سازد. ارادة حضرت خداوندی دربارة همة آنانی که در مسیر ارادة او در عرصة زمین مشی می‌کنند یا عصیانگرانه و نابخردانه او را وامی‌نهند، آشکار می‌شود و لاجرم، در سنّت ثابت نابودی خطاپیشگان آنان نیز روی به

نابودی و وفاداران روی به ماندگاری جاوید می‌گذارند؛ چنان‌که به روشنی، در خطاب به ارمیا این سخن نازل شد:

«حال برخیز و آماده شو و آنچه که من می‌گویم به ایشان بگو.

از آنها مترس! وگرنه کاری می‌کنم که برابر آنها آشفته و هراسان شوی. امروز تو را در برابر آنها همچون شهری حصاردار و ستونی آهنین و دیواری برنجین، مقاوم می‌سازم تا در برابر تمام افراد این سرزمین بایستی؛ در برابر پادشاهان یهودا، بزرگان، کاهنان و همة مردم. آنها با تو، به ستیز برخواهند خاست؛ امّا کاری از پیش نخواهند برد؛ چون من، خداوند، با تو هستم و تو را رهایی خواهم داد.» (17:1-20)

دیگر، بی‌هیچ بهانه و حجّت‌آوری، این‌بار ارمیای نبی بی‌تردید و استوار از جای برمی‌خیزد، عزم جزم می‌کند، همة خوف و ترس از دل بیرون می‌کند و چنان‌که سنّت و سیرة همة انبیای الهی است، کوله‌بار رسالت را بر دوش می‌گیرد تا در هر کوی و برزن، همگان را فرا بخواند، بیدار کند، متذکّر شود و بیم دهد.

آنچه که ارمیا، در کسوت پیامبری و رسالت، در گام نخستین از اجرای مأموریت، بنی‌اسرائیل را متذکّر می‌شود، نعمت‌های خداوند کریم و برکاتی است که بی‌هیچ مابه‌ازا و برای سالیان دراز، از آن برخودار بوده‌اند. گویی این عبارت دلنشین «قرآن» است که می‌خوانیم:

«فَبِأَيِّ آلاءِ رَبِّكُما تُكَذِّبان‏؛1

پس کدامین نعمت پروردگارتان را تکذیب می‌کنید؟!»

ارمیا، از زبان خداوند و خطاب به بنی‌اسرائیل سخن می‌گوید؛ چنان‌که پدری دلسوز، فرزندان خویش را مخاطب خویش می‌سازد:

«گذشته‌ها را به یاد می‌آورم، زمانی را که تازه عروس بودی! در آن روزها چقدر مشتاق بودی که مورد پسند من باشی! چقدر مرا دوست داشتی! حتّی در بیابان‌های خشک و سوزان نیز همراهم می‌آمدی. ای اسرائیل! تو در آن روزها قوم مقدّس من و نخستین فرزند من بودی. اگر کسی به تو آزار می‌رساند، او را محکوم کرده، به بلایی سخت گرفتار می‌ساختم.

ای قوم اسرائیل! چرا پدران شما از من دل کندند؟ چه کوتاهی‌ای در حقّ ایشان کردم که از من روی برگرداندند و دچار حماقت شده، به بت‌پرستی روی آوردند؟ چنان‌که فراموش کردند، این من بودم که ایشان را از «مصر» نجات داده، در بیابان‌های خشک و سوزان هدایت کردم و از سرزمین‌های خطرناک پر از گودال و از شوره‌زار‌های مرگبار، عبور دادم. از مکان‌های غیرمسکونی که حتّی کسی از آن عبور نمی‌کند، آنها را به سرزمین حاصل‌خیز آوردم تا از محصول و برکات آن برخوردار شوند؛ امّا ایشان آنجا را به گناه و فساد کشیدند و میراث را به شرارت آلوده ساختند، حتّی کاهنانشان هم در فکر من نبودند و داورانشان نیز به من اعتنایی نکردند، حکّام ایشان بر ضدّ من برخاستند و انبیای آنها بت بعل را پرستیدند و عمر خود را با کارهای بیهوده تلف کردند.» (1:2-8)

ارمیا، همة ناسپاسی بنی‌اسرائیل، نادیده‌انگاری نعمت‌های رفته، تجرّی در فساد و گناه، آلودگی به شرارت، نیست‌انگاری خداوند متعال و سرانجام پرستش بت‌ها را در زمرة خطاهای غیرقابل بخشش بندگان جفاکار برمی‌شمارد و به صراحت آنان را متذکّر می‌شود و در همان حال ملاطفت و آغوش گشودة خداوندی را نیز در آخرین ایّام باقی‌مانده، بدان‌ها می‌نمایاند تا شاید از در توبه و انابه در آیند و چونان بزغاله‌ای جدا افتاده، به رمة خداوند خود بازگردند.

ارمیای نبی، به امید آنکه شاید فرزندان اسرائیل بر سر عقل آیند و نادم از کردار ناشایست، دیگر بار روی به خداوندگار خویش آورند، کردار اقوام راست‌قامت در بت‌پرستی را به رخشان کشیده و می‌گوید:

«به سرزمین‌های اطراف نگاه کنید! ببینید آیا می‌توانید در جایی، قومی بیابید که خدایانشان را با خدایان تازه عوض کرده باشند، با اینکه خدایانشان واقعاً خدا نیستند؟! کسانی را به جزیرة «قبرس» در غرب و «صحرای قیدار» در شرق بفرستید و ببینید آیا در آنجا تا به حال چنین اتّفاق غریبی رخ داده است؟ امّا قوم من از خدایی که موجب سربلندی‌اشان بود، روی‌گردان شده، به دنبال بت‌های بی‌جان رفته‌اند. انسان‌ها از چنین کاری حیرت زده شده، به خود می‌لرزند؛ زیرا قوم من مرتکب دو خطا شده‌اند: اوّل اینکه مرا که چشمة آب حیات هستم، ترک نموده‌اند و دوم اینکه رفته‌اند و برای خود، حوض‌های شکسته‌ای ساخته‌اند که نمی‌توانند آب را در خود نگه‌دارند.»(10:2-13)

جملة رسالت ارمیا، در یادآوری نعمت‌های سابق و لاحق خداوند متعال، داد و دهش کریمانة او دربارة قومی که با خدای خویش نامهربانانه سر به ستیز برمی‌دارد و غرولند کنان در هر گام، بر او منّت می‌گذارد، خبر دهی از فرود بلایی ناگوار و عذابی دردناک، خلاصه می‌شود.

قصّة بنی‌اسرائیل، قصّة همة اقوام و همة امّت‌هاست؛ قصّة انسان و ناسپاسی‌اش. گویا هماره و همه جا آدمی، این عبارت را در خود و با خود متجلّی می‌سازد که:

«فَإِنَّ الْإِنْسانَ كَفُور؛2

همانا انسان ناسپاس است.»

و قصّة ارمیا، قصّة همة انبیا و رسولانی است که دردمندانه، امّت‌ها را یادآور نعمت‌ها می‌شوند و عذاب ناگزیر را که چیزی جز حاصل عمل خود آنها نیست، یادآورد می شوند تا شاید آدمی دریابد، خداوند همة جلال و قهر خود را، واسپس داد و دهش و اتمام حجّت، به ناگهان فرو می‌بارد؛ زیرا او به راستی بی‌نیاز و حکیم است.

ارمیا، همة بی‌شرمی و گستاخی بنی‌اسرائیل را که اینک در منجلاب عفن خودکامگی، دست و پا می‌زدند، با عباراتی که به حقیقت، سزاوار همة ناسپاسان کافرنعمت است، بیان می‌دارد تا شاید بی‌هیچ پرده‌پوشی، همة ساکنان اورشلیم به خود آیند و پشیمان از کردار ناشایست، روی به درگاه خداوندگار متعال آورند. او از زبان خداوند می‌فرماید:

«وقتی می‌خواستم تو را همچون نهالی بکارم، با دقّت، بهترین بذر را انتخاب کردم. پس چه شد که نهالی فاسد و بی‌مصرف شدی؟ با هرچه که خود را بشویی، پاک نخواهی شد. به گناهی آلوده شده‌ای که پاک شدنش محال است. گناه تو همیشه در نظرم خواهد ماند.

چگونه می‌توانی بگویی که منحرف نشده‌ای و بت نپرستیده‌ای؟ ای مادّه شتر بی‌قرار که به دنبال جفت می‌گردی! به همة دشت‌های سرزمینت نگاه کن و خطاهای خویش را ملاحظه نما و به گناهان هولناکت اعتراف کن! تو مثل گورخری هستی که شهوتش او را به بیابان می‌کشاند و کسی نمی‌تواند جلوی او را بگیرد. هر گورخر نری که بخواهد، بی‌هیچ زحمتی تو را به دست می‌آورد؛ چون خودت را در آغوشش می‌اندازی. چرا از این‌همه دوندگی خسته‌کننده در پی بت‌ها، دست برنمی‌داری؟ تو در جواب می‌گویی: نه. دیگر نمی‌توانم برگردم. من عاشق این بت‌های بیگانه شده‌ام و دیگر قادر به دل کندن نیستم.»(21:2-25)

فساد منتشر در میان کاهنان و معلّمان، که به حقیقت مأمور به حراست و نگهبانی گلّة بنی‌اسرائیل بودند، آن‌چنان بنی‌اسرائیل را در منجلاب گناه فرو برده و دروازه‌های جهنّم را بر آنان گشوده است که گوئیا هیچ مجالی برای بازگشت باقی نمانده.

بنی‌اسرائیل، در پناه آنچه که کاهنان و معلّمان بدانها مشروعیت می‌بخشیدند، مرتکب ظلمی عظیم شده بودند؛ سر ساییدن بر آستان بت‌های مصری و پرستش بَعل واقعه‌ای نبود که بتوان از کنار آن گذشت.

روزگاری نه چندان دور، حضرت موسی کلیم‌الله(ع)، بنی‌اسرائیل را از دشت پربلا، از مصر و از میان معاصی و بعل‌پرستان رهانیده و به دشت سرسبز و حاصل‌خیز بندگی و فرمان‌برداری فرود آورده بود؛ امّا هیهات! گویا همة رشته‌ها پنبه شده بود و همة محصول در دست تندباد فساد و خودکامگی از دست رفته بود.

ارمیا، همة مجازات و تنبیه بنی‌اسرائیل را معطوف به شرارت و ظلم نابخشودنیشان می‌شناسد و گسست عهدی که همگان ملزم به پاسداشت آن بودند، امّا بدان وفادار نماندند!

«قوم من دلی سرکش و طغیانگر دارد. ایشان یاغی شده و مرا ترک گفته‌اند و هیچگاه حرمت مرا نگه نداشته‌اند؛ هر چند من باران را در بهار و پائیز به ایشان عطا کردم و فصل کشت و برداشت محصول را برای آنان تعیین نمودم. برای همین است که این برکات نیکو را از ایشان گرفته‌ام. گناه، ایشان را از تمام این بخشش‌ها محروم کرده است.

در میان قوم من، اشخاص بدکاری وجود دارند که همچون شکارچیانی که برای شکار کمین می‌گذارند، ایشان هم برای انسان دام می‌گذارند. همان‌طور که شکارچی قفس خود را پر از پرنده می‌کند، ایشان نیز خانه‌های خود را از نقشه‌های فریبکارانه و غارتگرانه پر می‌کرده‌اند. به همین دلیل است که اکنون قدرتمند

و ثروتمند هستند. خوب می‌خورند و خوب می‌پوشند و رفتار بدشان حدّ و اندازه‌ای ندارد؛ نه به داد یتیمان می‌رسند و نه حقّ فقیران را به آنها می‌دهند. بنابراین من ایشان را مجازات خواهم کرد و از چنین قومی انتقام خواهم گرفت!

اتّفاق عجیب و هولناکی در این سرزمین روی داده است. انبیا پیام‌های دروغین می‌دهند و کاهنان نیز بنا بر گفتة ایشان عمل می‌نمایند. قوم من هم از این وضع راضی‌اند؛ امّا بدانید که چیزی به نابودی شما نمانده است. آن وقت چه خواهید کرد؟» (23:5-31)

ارمیای نبی، همة بنی‌اسرائیل، خرد و کلان، عارف و عامی را در سرنوشت نکبت‌باری که آنان را انتظار می‌کشد، شریک می‌شناسد؛ حتّی آنان که در وقت مشاهده و تجربة ظلم حاکمان و توجیه توجیه‌گران، از میان روحانیون معبد و کاهنان، چشم‌ها و گوش‌ها را بسته و دربارة آنچه در حقّ مظلومان می‌رود، لب فرو می‌بندند و رضایت خویش را اعلام می‌دارند.

هیهات! در چنین هنگامه‌ای و به وقت فرود تازیانة خشم آسمانی، همگان عذاب دردناک را به تجربه خواهند نشست.

آرام و بی‌صدا، فساد و تباهی چنان به لایه‌های درونی بنی‌اسرائیل رخنه کرد که تمامی استعدادهای آنان را سوزاند؛ همة قابلیّتی که روزگاری امید می‌رفت آنان را درسایه‌سار الطاف بیکران خداوندی، به بلندای عزّت و سربلندی جاودانه برساند. گویا همة امیدها و همة مجال‌ برای پاکسازی و بازسازی قومی که به سرزمین شیر و عسل رسید، برباد رفته و اینک او در عین برخورداری تمام، همة سوابق را از یاد برده است. شاید، ارمیا، می‌خواهد اعلام کند:

«إِنَّ الْإِنْسانَ لَيَطْغی أَنْ رَآهُ اسْتَغْنی‏؛3

حقّاً كه انسان، سركشی می‏كند، همين كه خود را بی‏نياز پندارد.»

کلام دردمندانة ارمیا، همة حسرت و آرزوهای بربادرفتة کشاورزی را متبادر به ذهن می‌سازد که همة محصول و همة دسترنج خود را سوخته و برباد رفته می‌بیند. ارمیا از قول خداوند، بنی‌اسرائیل را مخاطب خود ساخته، می‌فرماید:

«مایل بودم در اینجا با فرزندانم ساکن شوم. در نظر داشتم این سرزمین حاصل‌خیز را که در دنیا بی‌همتاست، به شما بدهم. انتظار داشتم مرا پدر صدا کنید و هیچ فکر نمی‌کردم که بار دیگر از من روی برگردانید؛ امّا شما به من خیانت کردید و از من دور شده، به بت‌های بیگانه دل بستید. شما مانند زن بی‌وفایی هستید که شوهرش را ترک کرده باشد.

از کوه‌ها صدای گریه و زاری شنیده می‌شود؛ این صدای گریة بنی‌اسرائیل است که از خدای، روی گردانیده و سرگردان شده‌اند! ای فرزندان ناخلف و سرکش! نزد خدا بازگردید تا شما را از بی‌ایمانی شفا دهد.» (19:3-21)

ارمیای نبی، صدای گریه و زاری بنی‌اسرائیل را از فرسنگ‌ها راه می‌شنود؛ پیش از آنکه سیل بنیان‌کن قوم مهاجم از کوه‌های شمالی کنده شود.

«در آن زمان، خداوند از بیابان، بادی سوزان بر ایشان خواهد فرستاد؛ نه بادی ملایم برای زدودن خاشاک خرمن؛ بلکه طوفانی شدید. به این ترتیب، خداوند هلاک قوم خود را اعلام می‌کند.

نگاه کن! دشمن مانند ابر به سوی ما می‌آید.

عرّابه‌های او همچون گردبادند و اسب‌هایش از عقاب تیزروتر. وای بر ما! چون غارت شده‌ایم؛ همان‌گونه که کشاورزان، مزرعه‌ای را احاطه می‌کنند، دشمن هم شهر اورشلیم را محاصره خواهد کرد؛ زیرا قوم من ضدّ من شورش کرده‌اند. ای یهودا! این بلایا نتیجة رفتار و کارهای خود توست! مجازات تو بسیار تلخ است و همچون شمشیری در قلبت فرو رفته است.»‌(11:4-18)

ارمیای نبی، عمومیت یافتن ناراستی و دروغ و رسمیّت یافتن عصیانگری را، راز طوفانی فراگیر معرفی می‌کند که به ناگهان خرد و کلان و پیر و جوان بنی‌اسرائیل را در خود گرفته و مجال هرگونه عکس‌العمل‌ را از وی باز می‌ستاند.

گویا آنگاه که قومی در ناراستی، پیمان برادری می‌بندند و در اتّحادی نامقدّس، بر همة راستی و درستی می‌شورند، خداوندگار هستی از آنان روی برمی‌تابد تا بی‌حصار و مانع، طعمة گرگان آدمخوار شوند.

دیوارها و حصارهای نگه‌دارندة اقوام، آن زمان فرو می‌ریزد که عهدها شکسته شده و امانت‌داری، فرسوده گردد.

«خداوند می‌فرماید: تمام کوچه‌های اورشلیم را بگردید. بر سر چهار راه‌ها بایستید. همه جا را خوب جست‌وجو کنید! اگر بتوانید حتّی یک شخص با انصاف و درستکار پیدا کنید، من این شهر را از بین نخواهم برد!... به همین دلیل، شیرهای درّندة جنگل، به جان ایشان خواهند افتاد، گرگ‌های بیابان به ایشان حمله خواهند کرد و پلنگ‌ها در اطراف شهرهایشان کمین خواهند کرد تا هرکس را که بیرون برود، پاره‌پاره کنند؛ زیرا گناهانشان از حد گذشته و بارها از خدا روی برگردانده‌اند.»(1:5-6)

ارمیا از زبان خداوند و در حیرت، از گمراهی قومش، دانایی خدادادی لک‌لک، فاخته و پرستو را در جست‌وجو و کشف راه رهایی و بازگشت، به رخ بنی‌اسرائیل می‌کشد و نیز جهالت آنان را که به نام خداوند و «تورات» بر آستان معبد شیطان و کاهنان جادو سر می‌سایند! ایشان گناه بزرگتر را معطوف به معلّمان قوم ساخته و می‌فرماید:

«چگونه می‌گویید که دانا هستید و قوانین مرا می‌دانید، در حالی‌که معلّمان شما آنها را تغییر داده‌اند تا معنی دیگری بدهند؟ این معلّمان به ظاهر دانای شما برای همین گناه، تبعید شده، شرمنده و رسوا خواهند شد. آنها کلام مرا رد کرده‌اند. آیا دانایی این است؟»(8: 8 ـ 10)

••• شیپورها به صدا در می‌آید

ارمیا، فرمان داشت تا با کلام نرم و سخت خویش، زمین دل‌های سخت بنی‌اسرائیل را شخم زده، مهیّای دانه‌های بارور سازد تا در بارش باران رحمت خداوندی به برگ و بار نشسته و حیاتی دوباره بیابد. هیهات!

شوره‌زار دل‌ها و عهدهای سست، همة مجال زایش دوباره را از بنی‌اسرائیل گرفته بود. دیگر نفس‌های گرم ارمیای نبی، در جان‌های منجمد این قوم، کارگر نمی‌افتاد. از این‌رو، همة فرصت‌ها از دست رفتند و شیپور مرگ و نیستی به صدا درآمد.

«پس تو ای ارمیا! دیگر برای این قوم، دعای خیر نکن و برای آنها گریه و زاری و شفاعت ننما؛ چون نخواهم پذیرفت. مگر نمی‌بینی در تمام شهرهای یهودا و در کوچه‌های اورشلیم، چه می‌کنند؟ ببین چطور بچّه‌ها هیزم جمع می‌کنند، پدرها آتش می‌افروزند، زن‌ها خمیر درست می‌کنند تا برای بت ملکة آسمان گرده‌های نان بپزند و برای سایر خدایانشان نوشیدنی تقدیم کنند؟ و به این ترتیب مرا به خشم آوردند... پس من آتش خشم و غضب خود را فرو خواهم برد. بلی. شعله‌های خشم و غضب من، این عبادتگاه را سوزانده، مردم، حیوانات، درختان و محصولات زمین را از میان خواهد برد و کسی نخواهد توانست آن را خاموش کند.» (16:7-20)

بنی‌اسرائیل، اقتضای هلاکت می‌کرد؛ از این‌رو دیگر هیچ سخنی، تذکاری و نصیحتی در وی کارگر نمی‌افتاد. چونان قوم نوح که در منتهاالیه خودکامی و عصیان، به وقت شنیدن کلام حکمت‌آمیز و نصیحت‌گرانة پیر خود، انگشت در گوش‌ها فرو می‌بردند تا نشنوند.

ارمیا، از بام تا شام، در هر کوی و برزن، در برابر کاهنان تزویر، انبیای دروغ‌زن و بازاریان طمّاع و برزگران مکّار، از آینده‌ای سیاه و تاریک خبر می‌داد و از سیل بنیان‌کن بابلی که اینک از کوه‌های شمالی کنده شده و به سرعت پیش می‌آمد.

هنوز صدای قهقهه‌های شیطانی بنی‌اسرائیل در گوش ارمیا بود و ناباوریشان در برابر چشمانش که شیپورها به صدا درآمد.

«صدای اسبان دشمن از «دان»، مرز شمالی، شنیده می‌شود. صدای شیهة اسبان نیرومندشان، همه را به لرزه انداخته است؛ چون دشمن می‌آید تا این سرزمین و شهرها و اهالی آن را نابود کند.

خداوند می‌فرماید: من نیروهای دشمن را مانند مارهای سمّی به جان شما خواهم انداخت. مارهایی که نمی‌توانید افسونشان کنید. هرچه تلاش کنید، باز شما را گزیده و خواهند کشت.» (16:8-17)

«به آنچه روی خواهد داد، بیندیشید! آنگاه به دنبال زنان نوحه‌خوان بفرستید؛ به دنبال ماهرترین آنها! از ایشان بخواهید تا با شتاب بیایند و آن‌چنان نوحه سرایی کنند که چشمانتان از اشک پر شود و از مژه‌هایتان آب جاری گردد. به ناله‌های اهالی اورشلیم گوش دهید که می‌گویند: وای برما! چگونه غارت شدیم! وای بر ما! چگونه رسوا گشتیم؟ باید که سرزمینمان را ترک کنیم؛ چون خانه‌هایمان همه ویران شده‌اند.» (17:9-19)

در میان همة سال‌هایی که ارمیا از حقیقت دین‌داری و بنیادهای ایمانی در گوش بنی‌اسرائیل می‌خواند، آنان خود را و مردمانی چون خود را با تظاهر به دین‌داری و صورت بی‌روح مناسک معبدی می‌فریفتند و آن‌همه را نیز وسیلة رهزنی چشم‌ها و دل‌ها و غارت

آخرین سکّه‌های مانده در کیسة درویشان و درماندگان می‌ساختند. از این‌رو، ارمیا، زبان رسای خداوندگار هستی بر ساکنان یهودا و اورشلیم بود که می‌فرمود:

«ای زمین! گوش بده. من بر سر این قوم بلایی خواهم آورد که ثمرة خیال‌های گناه‌آلود خودشان است و چون به کلام من گوش نمی‌دهند و دستورات مرا زیر پا می‌گذارند، پس دیگر چه فایده دارد که از سرزمین «سبا» برای من بخور می‌آورند و از سرزمین‌های دوردست، عطرهای گرانبها؟! من هدایای ایشان را نمی‌توانم بپذیرم. دیگر برایم خوشایند نیستند. بنابراین من سر راه این قوم سنگ‌های لغزنده قرار خواهم داد تا پدران، پسران و دوستان و همسایگانشان بلغزند و هلاک شوند.»(19:6-21)

«...شما به سخنان دروغ و بی‌پایه، امید بسته‌اید. دزدی می‌کنید، مرتکب زنا و قتل می‌شوید، به دروغ قسم می‌خورید، برای بت بعل بخور می‌سوزانید و خدایان بیگانه را می‌پرستید و بعد به خانه‌ای که به نام من نامیده شده است، آمده، در حضور من می‌ایستید و می‌گویید: ما در امن و امانیم و بازمی‌گردید و غرق کارهای زشتتان می‌شوید؛ مگر خانه‌ای که نام مرا بر خود دارد، آشیانة دزدان است؟ هر آنچه در آن می‌کنید، می‌بینم.» (1:7-10)

بنی‌اسرائیل همة عهد و تکلیف را در صورت‌بندی و تظاهر بدبویی از دین‌داری خلاصه کرده بود که اینک، دیگر در وقت مواجهه با تندباد بلا و هجمة عذاب، او را امان نمی‌بخشید. گویا، خدای بینا و دانا را همچون خود کور و کر می‌پنداشت که بی‌شرمانه، گمان می‌برد می‌تواند با تمسّک به صورت آلوده‌ای از مناسک معبدی، ایشان را بفریبد!

آن قوم، همة داد و دهش خداوندی را بی‌قید و شرط و همیشگی می‌پنداشت، در غفلت از عهد و پیمان و شرطی که او را درباره‌اش متعهّد می‌ساخت.

جملة اقوام، در وقت برخورداری و نعمت، ابتلا و امتحان را به هیچ می‌انگارند و در وقت بلا و مصیبت، لب به شکوه و گلایه می‌گشایند؛ در حالی‌که این سنّت ثابت خداوندگار هستی است که جریان و تداوم همة نعمت‌ها، بستة عهد و تکلیفی است که اگر رها و یله بماند، ریشة نعمت‌ها را می‌خشکاند.

بنی‌اسرائیل که از سخنان ناصح خویش، ارمیا، به ستوه آمده بود، به امید رهایی از ارمیای نبی، کمر به دسیسه بست و سودای خاموش ساختن همیشگی او را در سر پرورید. آنان نمی‌خواستند باور بیاورند که چون گاوی فربه از پهلوی خویش خواهند خورد.

آنچه گام به گام آن قوم طاغی را به دروازه‌های مرگ و نیستی نزدیک می‌ساخت، ارمیا نبود؛ کردارهای ناشایستی بود که فرزندان اسرائیل بدان خو کرده بودند؛ چنان‌که گویی با پوست و گوشتشان عجین گشته و ذاتی وجودشان شده بود. از این‌رو، خداوند در توصیف بنی‌اسرائیل و خطاب به آنها فرموده بود:

«آیا یک حبشی می‌تواند رنگ سیاه پوستش را عوض کند یا پلنگ می‌تواند خال‌هایش را پاک کند؟ تو هم که تا این حد به کارهای بد عادت کرده‌ای، آیا می‌توانی کار خوب بکنی؟ پس چرا مرا فراموش کرده و خدایان دروغین را پیروی نموده‌ای؟ من هم تو را پراکنده می‌کنم؛ همان‌طور که باد صحرا کاه را پراکنده می‌سازد. این است سرنوشتی که برایت تعیین کرده‌ام. کارهای زشت تو را دیده‌ام، ناپاکی، هوسرانی، زناکاری و بت‌پرستی‌هایت را بر تپّه‌ها و کشتزارها! وای بر تو اورشلیم! تا به کی می‌خواهی ناپاک بمانی؟»(21:13-27)

ارمیا، تنها بود؛ در برابر جمعیّتی که بر ناراستی، عهدی استوار داشتند و بر فساد و تباهی متّفق بودند.

کاهنان و پیش‌گویان جادوگر، در هوای بهره‌مندی هر چه بیشتر از معابد و بهره‌کشی از همة ابلهانی که برای توجیه اعمال خویش و مشروعیت بخشیدن به ناراستی‌ها و کجی‌ها، بدان‌ها مراجعه می‌کردند، دور را نزدیک و نزدیک را دور جلوه می‌دادند. آنان ارمیا را مجنون و مالیخولیایی و گاه هم‌داستان با بیگانگان و مهاجمان می‌خواندند تا ساعت مرگ خویش را به تعویق بیندازند؛ امّا جملگی در غفلت از وقوع گردباد نیستی، به ناگهان، با هجوم آن طوفان مواجه می‌شدند.

خداوند به ارمیا فرموده بود:

«این انبیا به نام من، به دروغ نبوّت می‌کنند؛ من نه آنها را فرستاده‌ام و نه پیامی به ایشان داده‌ام. رؤیاهای آنان از جانب من نیست؛ بلکه آنان از سحر و جادو و تخیّل دل‌های فریبکار خود با شما سخن می‌گویند. من این انبیای فریبکار را که به نام من پیام می‌آورند، مجازات خواهم کرد؛ زیرا من به ایشان سخنی نگفته‌ام. آنها می‌گویند که نه جنگ می‌شود و نه قحطی. پس ایشان را در جنگ و قحطی هلاک خواهم ساخت و این قوم که به این پیش‌گویی‌ها گوش می‌دهند، به همان‌گونه کشته خواهند شد و نعش‌هایشان در کوچه‌های اورشلیم خواهد افتاد و کسی باقی نخواهد ماند تا جنازه‌ها را دفن کند...»(14:14-16)

••• نفرین ارمیا

اورشلیم، هر زمان به مرگ و نیستی نزدیک‌تر می‌شد. در میان جملة ساکنان شهر، همگان سخنان ارومیا را شنیده بودند؛ حتّی پیرزنان عجوزة نشسته بر کنج خانه‌ای تیره و تاریک. او، به خوبی می‌دانست واسپس فرود بلا و برخاستن گردباد کوبنده، دیگر کسی نمی‌ماند که بر کشتگان اسرائیل گریه کند.

ارمیا، شمار بیوه زنان شوهر از دست داده و مادران داغداری را که در وحشت شحنه‌ها و حارسان مهاجمان شمالی، راه سخت و پر سنگلاخ اسارت را تا به بابل پشت سر می‌گذاشتند و ویرانی خانه‌ها

و معابد را می‌دید.

ارمیا از حکم و فرمان بی‌بازگشت خداوندی که ارادة خویش را معطوف به نابودی قومی ستمگر و جفاپیشه کرده است و از همة سال‌هایی که به امید بیداری بنی‌اسرائیل، رنج و تعب کوی و برزن و شماتت شماتت‌کنندگان را تاب آورده است، با خبر می‌باشد. از این‌رو در منتها الیه یأس از بازگشت بنی‌اسرائیل، از خداوند نجات خویش را می‌طلبد و با چشمانی اشکبار خدای خویش را می‌خواند:

«خداوندا! تو می‌دانی به خاطر توست که این‌همه توهین و ناسزا می‌شنوم! پس مرا به یادآور و از من مراقبت نما! انتقام مرا از آزاردهندگانم بگیر، نسبت به آنها آن‌قدر صبور نباش تا موفّق شوند مرا بکشند. آنچه به من تاب و تحمّل می‌دهد، کلام توست که خوراک روح گرسنة من است، کلام تو دل اندوهگین مرا شاد و خرّم می‌سازد.

ای خداوند متعال! چه افتخار بزرگی است که نام تو را بر خود دارم! در ضیافت‌های مردم خوش‌گذران، شرکت نکرده‌ام؛ بلکه به دستور تو، به تنهایی نشسته، از به یاد آوردن گناهان ایشان از خشم لبریز می‌شوم...»(15:15-17)

ارمیای نبی، بر کرانة دروازة شهر، آنجا که جملة پادشاهان و ساکنان اورشلیم از آن گذر می‌کنند، می ایستد و همگان را هشدا می‌دهد. در کارگاه کوزه‌گران، مردم را به پاسداشت حرمت خداوند منّان فرا می‌خواند و آنان را از خشم خداوند برحذر می‌دارد.

ارمیا بنده‌ای است که بی‌سؤال، فرمان آسمانی را گردن می‌نهد تا شاید راهی برای نجات بنی‌اسرائیل بیابد؛ امّا در پاسخ همة دعوت‌هایش می‌شنود که خطاب به او می‌گویند:

«بیهوده خود را زحمت مده! ما هر طور که دلمان می‌خواهد زندگی خواهیم کرد و امیال سرکش خود را دنبال خواهیم نمود.» (12:18)

جفاکاران، ارمیا را آنگاه که رئیس ناظران خانة خداوند را مخاطب خویش قرار داده و او را دعوت به بازگشت از ناراستی می‌کرد، در کنارة دروازة بالایی شهر، نزدیک معبد در «کنده» قرار دادند و شبی دراز او را رها کردند تا در درد و رنج بماند. روز بعد، آن زمان که آزادی‌اش را به دست آورد، رئیس ناظران را که اینک او را ساکن در وحشت نام می‌نهاد، مخاطب خویش ساخت و گفت:

«....خداوند، اهالی یهودا را به پادشاه بابل تسلیم خواهد کرد و او این قوم را به بابل، به اسارت خواهد برد یا خواهد کشت. خداوند اجازه خواهد داد که دشمنان، اورشلیم را غارت کنند و تمام ثروت و اشیای قیمتی شهر و جواهرات سلطنتی یهودا را به بابل ببرند و تو ای فشحور! با تمام اعضای خانواده‌ات، اسیر شده، به بابل خواهید رفت و در همانجا خواهید مرد و دفن خواهید شد. هم تو و هم تمام دوستانت که برای آنها به دروغ پیش‌گویی می‌کردی که اوضاع خوب و آرام است.»(1:20-5)

ساکنان اورشلیم و یهودا، درست از نقطه‌ای که گمان می‌بردند امن‌ترین مکان است، در سراشیبی سقوط و نیستی کشیده شده بودند. آنان، دیوارهای بلند، قلعه‌های رفیع، ثروت‌های انبوه و شکوه معابد و کوشک‌ها را نشانی از پایداری و ماندگاری می‌شناختند؛ در حالی‌که راز ماندگاری، نه در بلندی قصرها و قلعه‌ها که در استواری دیوارهای دل و خاطر مردمان، امنیت محرومان، دامن‌های پاک و دستگیری از افتادگان بود و آنان از این‌همه، سخت غافل شده و خانه‌های آبگینه و شکننده را حصار امن خویش پنداشته بودند و از همین‌رو نیز مقدّر شده بود تا شکسته شوند و در دست گردباد شمالی از جا کنده شده و به اسارت برده شوند.

«خداوند می‌فرماید: وای بر تو ای یهویافیم پادشاه! که قصر باشکوهت را با بهره‌کشی از مردم می‌سازی. از در و دیوار قصرت، ظلم و بی‌عدالتی می‌بارد؛ چون مزد کارگران را نمی‌پردازی. می‌گویی: قصر باشکوهی می‌سازم که اتاق‌های بزرگ و پنجره‌های زیادی داشته باشد؛ سقف آن را با چوب سرو آزاد می‌پوشانم و بر آن رنگ قرمز می‌زنم. آیا فکر می‌کنی با ساختن کاخ‌های پرشکوه، سلطنت پایدار می‌ماند؟!»(13:22-15)

••• گرز خداوند فرود آمد!

و سرانجام در پی آنچه که ارمیای نبی پیش‌گویی کرده بود، گرز خداوند بر بنی‌اسرائیل فرود آمد.

در واپسین لحظات، ارمیا فرمان یافت تا بر طوماری بلند، همة سخنان و وعده‌ها و وعیدهای خداوند را نوشته، فراروی ساکنان یهودا و سایرین قرار دهد؛ شاید با مشاهدة آن همه پیام و انذار، به خود آیند.

در روزی که همگان روزه‌دار بودند، بر در خانة خدا، این طومار برای حاضران و ناظران خوانده شد. ارمیا امید داشت چون یهودیان در آن روز، در خانة خدا گرد هم می‌آیند، پیش از آنکه دیر شود، طومار را بخوانند و از خداوند طلب بخشش کنند؛ زیرا او می‌دانست که بلای بزرگ، هر لحظه فرود خواهد آمد.

آنگاه که طومار بر همگان خوانده شد،

«پادشاه، یهودی را فرستاد تا طومار را بیاورد. او نیز آن را از اتاق الیشاماع منشی آورد و برای پادشاه و تمام مقامات دربار که حضور داشتند، خواند. زمستان بود و پادشاه در کاخ زمستانی، مقابل آتش نشسته بود. وقتی یهودی چند ستون از آن را خواند، پادشاه آن قسمت را با چاقو برید و در آتش انداخت و به تدریج که طومار خوانده می‌شد، همین کار را ادامه داد تا تمام طومار را سوزاند. او و اطرافیانش از شنیدن کلام خدا نترسیدند و غمگین نشدند و با اینکه «الناتان»، دلایا و جمریا به پادشاه التماس کردند که طومار را نسوزاند؛ ولی او توجّهی نکرد.»(21:36-25)

...نبوکدنصر، پادشاه بابل، با تمام سپاهیانش بر اورشلیم حمله آورد و دیوارهای شهر را ویران ساخت، شهر را تصرّف نمود و پیروزمندانه بر شهر سلطه یافت.

پادشاه و لشکریانش پای به فرار نهادند؛ امّا دیری نگذشت که به چنگ بابلیان افتادند. نبوکدنصر، حکم مجازات پادشاه بنی‌اسرائیل را صادر کرد، چشمان او را از حدقه بیرون آورده و به اسیری به بابل بردند.

همة شهر و کاخ سلطنتی به آتش کشیده شد، دیوارها فرو ریخت و جملة ساکنان یهودا، به جز اندکی به اسارت برده شدند.

«در میانة شهر، چشم پادشاه بابل، به کوهی از خاک افتاد که در میان آن چشمه‌ای از خون می‌جوشید که هرچه خاک بر آن می‌ریختند، از جوشش نمی‌ایستاد. پرسید: این چیست؟ گفتند: این خون پیامبریست که پادشاه بنی‌اسرائیل او را کشت. نبوکدنصر (بخت‌النّصر) گفت: هر آینه بنی‌اسرائیل را می‌کشم تا این خون از جوشش باز ایستد و آن خون، خون یحیی‌بن زکریّا بود. پادشاه جبّاری با زنان بنی‌اسرائيل زنا می‏كرد و يحيی او را از اين عمل نهی نمود؛ امّا يكی از آن زنان كه در حال مستی بود، گفت: ای پادشاه! يحيی را به قتل برسان و سر او را برای من بياور. پس پادشاه، سر يحيی را قطع كرد و آن را در طشتی قرار داد؛ امّا سر يحيی در ميان طشت هم او را موعظه كرد و فرمود: ای مرد! تقوی داشته باش و از خدا بترس. اين عمل، بر تو حلال نيست. سپس خون او در ميان طشت جوشيد و هر چه خاك به او ريختند آرام نگرفت تا آنكه پس از صد سال، كوهی از خاك اطراف آن را گرفت و بخت‌النّصر با ديدن آن شروع به كشتار بنی‌اسرائيل كرد و همة مردان و زنان و كودكان و حتّی حيوانات را به قتل رساند؛ ولی خون، همچنان می‏جوشيد. بخت‌النّصر گفت: آيا كسی از اين قوم باقی مانده است؟ او را به محلّ پيرزنی هدايت كردند. بخت‌النّصر پيرزن را نيز كشت و خون او را بر روی خون در حال جوشش ريخت و سرانجام خون يحيی از جوشش افتاد و آن پيرزن آخرين باقيماندة آن قوم عصيانگر بود.»4

اورشلیم سقوط کرد، جماعتی کشته و جماعتی به اسارت برده شدند و ارمیای نبی از اورشلیم رفت.

بابل نیز آباد نماند. دیری نگذشت که بابل نیز سقوط کرد. ارمیای نبی، پس از ویرانی اورشلیم و ظفریافتن مهاجمان بابلی، دربارة آنان و همة آنچه که انتظارشان را می‌کشید، فرمود:

«این است سخنانی که خداوند علیه بابل و مردم آن به من فرمود:

به همة قوم‌ها اعلام کنید و بگویید بابل ویران خواهد شد! بت مردوک و سایر بت‌های بابل سرافکنده و رسوا خواهند شد؛ زیرا قومی از سوی شمال بر بابل هجوم خواهد آورد و آن را ویران خواهد کرد و دیگر کسی در آن ساکن نخواهد شد؛ بلکه همه، چه انسان، چه حیوان، از آنجا خواهند گریخت.»(2:50-3)

تا دانسته شود، آنکه جز فرمان خدای را اطاعت کند و ظالمانه در زمین مشی کند، بت‌های چوبین و سنگی را خدای خویش بشناسد و به اسراف، در جان و مال و ناموس مردمان تصرّف کند، بر خاک مذّلت خواهد افتاد.

ارمیای نبی، در میان همة وعیدها، از زبان خداوند و در چشم فرزندان آدمی، جلال و جمال روزی را می‌آراید که خداوند، مردمان را گرد آورد و بر آبشخور امن و سلامت ساکن سازد.

«اینک روزی فرا خواهد رسید که من شخص عادلی را از نسل داوود به پادشاهی منصوب خواهم نمود. او پادشاهی خواهد بود که با حکمت و عدالت حکومت کرده، در سراسر دنیا عدالت را اجرا خواهد نمود...» (23: 5 ـ 7) 5

«وَ لَقَدْ كَتَبْنا فِي الزَّبُورِ مِنْ بَعْدِ الذِّكْرِ أَنَّ الاَرْضَ يَرِثُها عِبادِيَ الصَّالِحُون‏؛6

و در حقيقت، در «زبور» پس از تورات نوشتيم كه زمين را بندگان شايستة ما به ارث خواهند برد.»

سردبیر

پی‌نوشت‌ها: