تجمّل‌گرایی ...

تعريف تجمّل چيست و آن تجمّل‌گرایی نهي شده در اسلام کدامست؟ در چه حدّ آن اسراف محسوب می‌شود و فرق دقيق آن با زيبايي‌دوستي و زينت‌دادن چيست؟

••• بررسي علل و ريشه‌هاي تجمّل‌گرایی

تجمّل‌گرایی، به معناي گرايش به تجمّلات، يكي از پديده‌هاي نابهنجار اجتماعي و يك بيماري روان‌شناختي است. هر چند كه نمي‌توان آن را يك رذيلت اخلاقي دانست، ولي بايد اذعان كرد كه آثار آن از يك رذيلت اخلاقي در روحية فرد و جامعه، كمتر نيست.گرايش به تجمّل، يك امر طبيعي و فطري است؛ ولي مراد از تجمّل‌گرایی در اينجا، شكل افراطي اين گرايش است كه پيامدهاي زيان‌باري را بر اقتصاد سالم خانواده و جامعه بر جا مي‌گذارد و از مصاديق اتراف، تبذير، اسراف و مانند آن به شمار مي‌آيد.

••• تجمّل‌گرایی مثبت و منفي

تجمّل‌گرایی به معناي گرايش به زيبايي و نمايش جمال و زيبايي‌ها، امري طبيعي و فطري در انسان است؛ زيرا انسان به هر چيز كمالي، گرايش داشته و از نقص و كمبود گريزان است. گرايش شديد انسان به خدا و تلاش براي ملاقات با او 1 ريشه در همين گرايش به كمال و كمالات انساني دارد. انسان، زيبايي را به عنوان يكي از مصاديق كمال، دوست داشته و بدان گرايش مي‌يابد و زشتي را به عنوان مصداقي از نقص و كمبود دانسته و از آن مي‌گريزد. بنابراين، گرايش انسان به تجمّل‌گرایی، گرايشي به سوي كمال و زيبايي‌هاست.

در روايات اسلامي، اين معنا بارها به اشكال مختلف بيان شده است كه انسان مي‌بايست خداگونه شود و اسماء و صفات الهي را در خود ظهور و تجلّي بخشد و متألّه (خدايي) شود. از آنجايي كه خداوند جميل است، زيبايي و جمال را دوست مي‌دارد: «إِنَّ اللهَ جَمِيلٌ يُحِبُّ الْجَمَال.»2 انسان نيز به طور طبيعي به جمال و زيبايي‌ها گرايش دارد؛ زيرا مي‌خواهد خدايي شود و اين تلاش انسان براي خدايي‌شدن است كه او را تجمّل‌گرا مي‌سازد.

امام صادق(ع) مي‌فرمايند:

«إِنَّ اللَّهَ عَزَّ وَ جَلَّ يُحِبُّ الْجَمَالَ وَ التَّجَمُّلَ وَ يُبْغِضُ الْبُؤْسَ وَ التَّبَاؤُس‏؛3

همانا خداوند، زيبايي و تجمّل را دوست دارد و از فقر و فقرنمايي بدش مي‌آيد.»

از نظر آموزه‌هاي قرآني، هستي براساس اموري چون عدالت و جمال و حسن آفريده شده است. پس انسان مي‌بايست از اين زاوية ديد، به خود و هستي بنگرد و چنين گرايشی به هستي داشته باشد.

اصولاً بهره‌مندي انسان در اين فرصت كوتاه عمر، براي شدن‌هاي كمالي، تنها از طريق بهره‌گيري از اين اصول و قوانين كمالي امكان‌پذير است. اگر انسان خود را در دنيا براي ابديّت مي‌سازد، مي‌بايست اين سازه، بهترين، كامل‌ترين، زيباترين و معتدل‌ترين‌ها باشد.

به سخن ديگر، انسان در دنيا مي‌بايست خدايي (متألّه) شود تا در آخرت، جلوه‌هاي آن را در اشكال گوناگون به تمام و كمال مشاهده نمايد. براي دست‌يابي به اين عنوان، متألّه لازم است كه از همة آنچه خداوند از طيّبات و كمالات و جمالات آفريده است، بهره برد. بهره‌مندي درست از اين نعمت‌هاي الهي است كه مصداق درست شكر و سپاس از نعمت است. پس لازم است كه هر انساني از پاك‌ترين و زيباترين چيزهاي آفرينش بهره‌مند شود تا سير كمالي تحوّل خود را در محيط پاك و زيبا بپيمايد. خداوند در «آية 32 سورة اعراف» دربارة بهره‌مندي انسان از نعمت‌هاي الهي براي رشد و كمال‌يابي، در يك جملة تعريضي مي‌فرمايد:

«قُلْ مَنْ حَرَّمَ زينَةَ اللَّهِ الَّتي‏ أَخْرَجَ لِعِبادِهِ وَ الطَّيِّباتِ مِنَ الرِّزْق‏؛

بگو چه كسي زينت‌هاي الهي كه براي بندگان خود آفريده و روزي‌هاي پاكيزه را حرام كرده است؟!»

به سخن ديگر، زينت‌هاي الهي و زيبايي‌هاي موجود در دنيا و همة روزي‌هاي پاكيزه براي انسان آفريده شده است تا او بتواند در مسير کمال‌یافتن، از آن بهره گيرد و به كمال مطلق، يعني خدايي‌شدن برسد. بنابراين، حرام كردن و تحريم آنها، به معناي كفران و ناسپاسي، بلكه خروج از طبيعت و قوانين حاكم الهي بر جهان و هستي مي‌باشد.

انساني كه سير طبيعي را در چارچوب سنّت‌ها و قوانين الهي مي‌پيمايد، گرايش به امور جمالي و زيبايي و زينت‌ها دارد و مي‌كوشد تا آن را به نمايش گذارد. بنابراين، گرايش داشتن به تجمّلات، زيبايي‌ها و زينت‌ها، امري طبيعي و مصداق شكر نعمت است؛ بلكه لازم است تا انسان اين تجمّلات و زينت‌ها را به نمايش بگذارد و با نهان كردن آن، كفران و ناسپاسي نورزد. از اين‌رو پيامبر اكرم(ص) مي‌فرمايند:

«إِنَّ اللهَ يُحِبُّ إِذَا أَنْعَمَ عَلَی عَبْدٍ أَنْ يَرَی أَثَرَ نِعْمَتِهِ عَلَيْه؛4

همانا خداوند وقتي نعمتي به بنده‌اي داد، دوست دارد اثر نعمتش را بر او ببيند.»

خداوند در «آية 77 سورة قصص» دستور مي‌دهد كه براي رسيدن به آخرت و كمال مطلق تلاش كند و با بهره‌گيري از تمام نصيب و سهم خويش از دنيا، آن را براي دست‌يابي به كمالات، به كار گيرد؛ بنابراین به پيامبرش(ص) فرمان مي‌دهد:

«وَ ابْتَغِ فيما آتاكَ اللهُ الدَّارَ الاخِرَةَ وَ لا تَنْسَ نَصيبَكَ مِنَ الدُّنْيا؛

به هر چيزي كه خدا به تو عطا كرده، از قواي ظاهري و باطني و مال و ساير نعمت‌هاي دنيا بكوش تا ثواب و سعادت دار آخرت تحصيل كني و ليكن بهره‌ات را هم از نعم الهي دنيا فراموش مكن.»

از نظر «قرآن»، همة انسان‌ها اعمّ از زن و مرد، سفيد و سياه، مؤمن و كافر از نعمت‌هاي دنيا بهره‌مند هستند؛ هرچند كه در آخرت، تمام خوبي‌ها و نعمت‌ها از آن مؤمنان بهشتي است:

«قُلْ هِيَ لِلَّذينَ آمَنُوا فِي الْحَياةِ الدُّنْيا خالِصَةً يَوْمَ الْقِيامَة؛5

بگو اين نعمت‌ها در دنيا براي اهل ايمان است و خالص اينها (يعني لذّات كامل) و نيكوتر از اينها در آخرت براي آنان خواهد بود.»

به هر حال، تجمّل‌گرايي، يعني گرايش به زيبايي‌ها و كمالات، گرايش طبيعي و فطري انسان است؛ امّا آنچه در اين ميان، به عنوان آفت از آن ياد می‌شود، افراط در تجمّل‌گرایی، به شكل يك بيماري رواني و ناهنجاري رفتاري است.

در ادبيات فارسي، وقتي از تجمّل‌گرایی سخن به ميان مي‌آيد، همين رويّة افراطي در زندگي است كه از مصاديق اسراف، تبذير و اتراف مي‌باشد. تجمّل‌گرایی، همانند رفاه‌زدگي، آسيب‌هاي جدّي به ساختار اقتصاد سالم جامعه وارد مي‌كند؛ زیرا تجمّل‌گرايي موجب می‌شود تا افراد از صرفه‌جويي و قناعت‌طبعی بيرون روند و با از ميان بردن ثروت و هدر دادن آن، گردش درست اقتصادي را مختل نمايند؛ چنان كه تجمّل‌گرايي منفي موجب می‌شود تا انسان در دام ناسپاسي و كفران نعمت گرفتار آيد و نعمت‌هاي الهي را تباه سازد؛ زيرا اين روحيه و رويّة منفي، عامل اسراف و تبذير و ريخت و پاش‌ها و از ميان بردن نعمت‌هاي الهي مي‌باشد.

••• مصاديقي از تجمّل‌گرایی منفي

براي اينكه درك درستي از مسئلة تجمّل‌گرايي منفي داشته باشيم، مصاديقي از آن بيان می‌شود تا معلوم شود كه چرا تجمّل‌گرایی، جزو مصاديق اسراف، تبذير و اتراف محسوب مي‌گردد.

كساني كه دچار تجمّل‌گرایی هستند، با توجّه به مد روز عمل مي‌كنند و گرفتار بيماري مدگرايي هستند؛ اينان با چشم و هم‌چشمي، هر از گاهي وسايل خانه، تلويزيون، فرش، يخچال، ماشين لباس‌شويي و مانند آن را به سمساري مي‌دهند و وسايل، نويي را مي‌خرند. اين در حالي است كه اين وسايل سالم هستند و هيچ مشكل فنّي يا زيبايي ندارند؛ بلكه تنها به سبب آنكه چيدمان منزل تغيير يافته است يا رنگ‌هاي وسايل با هم سازگاري ندارند، از دور خارج مي‌شوند.

برخي از افراد، هر از گاهي تلفن همراه خويش را تغيير مي‌دهند يا اتومبيل سواري را مي‌فروشند تا با مد روز همراه شوند يا اينكه كلاس بگذارند و سري توي سرها درآورند.

••• ريشه‌يابي تجمّل‌گرایی منفي

از نظر قرآن، ريشة تجمّل‌گرايي منفي در اموري، چون حسادت، احساس حقارت، تكبّر، تفاخر و مانند آن نهفته است. در حقيقت، ريشة اين ناهنجاري رفتاري را مي‌بايست در بيماري‌هاي رواني افراد جست‌وجو كرد؛ زيرا مشكلات رواني چون احساس حقارت،

خودبزرگ‌بيني، خودپسندي، تکبّر، فخرفروشي و تفاخر، مردم را به سمت و سوي تجمّل‌گرایی منفي مي‌كشاند و زمينه‌ساز اسراف و تبذير و ريخت و پاش می‌شود.

از نظر علوم مختلف انساني، از جمله روانشناسي اجتماعي، اين معنا به اثبات رسيده است كه انسان‌ها در رفتارها، تابع بينش‌ها و نگرش‌هاي خود هستند. خداوند نيز همين معنا را در آيات قرآني بارها بيان كرده است. در برخي از آيات قرآني براي تحليل و تبيين گرايش به تجمّلات منفي و زياده‌روي در آن، به بينش‌ها و نگرش‌هاي گروهي از انسان‌ها توجّه مي‌دهد و ما را با اين قانون آشنا مي‌سازد كه چگونه رفتارهاي انساني متأثّر از بينش‌ها و نگرش‌هاي درست و نادرست آنان است؛ از جمله در «آية 92 سورة نجم» دربارة علّت گرايش انسان به زندگي دنيا و فراموشي زندگي اخروي و تلاش براي آن، بيان مي‌كند كه هرگاه انساني از نظر بينشي و نگرشي به خطا و اشتباه رفته و به دنيا اصالت داده يا خدا را نشناسد يا خدا را فراموش كرده باشد و براي دنيا، هدف و حكمتي قائل نباشد، دنيا براي او اصالت مي‌يابد و زندگي دنيوي، جايگزين همه چيز او می‌شود. بنابراين مي‌كوشد تا خود را در دنيا ارضا و خشنود كند و سعادت را در زندگي دنيوي و كمالات آن بجويد. اين‌گونه است كه تجمّل‌گرایی براي او اصالت مي‌يابد تا اين چنين سعادت را معنا كند. انساني كه دنيا براي او اصالت مي‌يابد، فخر و بزرگي را نيز در امور مادّي، از جمله تجمّلات دنيوي مي‌داند. اين افراد، با مال و ثروت به ديگران مباهات مي‌كنند.6

اينان دنيا را ماية مباهات مي‌شمارند 7 و مي‌كوشند تا به هر شكلي شده، بزرگي خود را در مال دنيا به نمايش بگذارند و خود را اين‌گونه بزرگ بنمايانند. از اين‌رو به گردآوري مال مي‌پردازند و در نمايش ثروت خويش افراط مي‌كنند؛ چنان كه قارون با راه‌اندازي كاروان‌هايي از ثروت خود، در شهرها و خيابان‌ها و نمايش آن مي‌كوشيد تا چشم مردمان تنگ‌نظر دنيا دوست را پر كند و بزرگي خود را به نمايش گذارد و بر آنان تفاخر نمايد.8

••• چشم و هم‌چشمي

چشم و هم‌چشمي نيز از عوامل مهم در تجمّل‌گرايي است. كساني كه گرفتار كمبودهاي روحي و رواني هستند و احساس عقدة حقارت و نقص دارند، براي جبران اين نقيصه، به تجمّل‌گرایی، دامن مي‌زنند. با نگاهي به اطرافيان خود مي‌توانيد دريابيد كه چه كساني به تجمّل‌گرایی بيش از ديگران بها مي‌دهند. اينان كساني هستند كه از عقدة حقارت رنج مي‌برند و براي جبران آن، با نمايشي از بزرگي دروغين، از طريق تجمّل‌گرایی مي‌كوشند حقارت خويش را بپوشانند و خود را بزرگ جلوه دهند. به عقيدة برخي روانشناسان، تجمّل‌گرایی نوعي مكانيزم دفاعي جهت جبران عقدة حقارت است. افراط در پوشيدن لباس با مدل‌ها و رنگ‌هاي متنوّع، كاشف از عقدة حقارتي است كه در اين دسته از افراد، مشاهده می‌شود. بزرگ‌نمايي از خود، براي جبران احساس حقارت و كوچكي، موجب می‌شود تا خود را بفريبند. این‌گونه است كه تفاخر را از طريق اسراف، تبذير، ريخت و پاش و تجمّل‌گرایی نشان مي‌دهند تا به قول خودشان، ديگران، بزرگي ايشان را ببينند.

••• فقر فرهنگي

برخي ديگر، گرفتار فقر فرهنگي هستند و به دنبال تجمّلات مي‌روند؛ زيرا گمان مي‌كنند كه كمال در تجمّل‌گرایی و مصرف بي‌رويّه و ريخت و پاش است. الگوهاي فرهنگي آنان كساني هستند كه اهل اتراف و اسراف هستند. آنها با پيروي از اين دست افراد، تجمّل‌گرایی را دامن مي‌زنند. خداوند در «آيات 1 تا 5 سورة تكاثر»، جهالت و فقر فرهنگي را عامل اصلي برتر نمايي از طريق تجمّل‌گرایی و تكاثر و ديگر رفتارهاي نابهنجار مي‌داند. اين افراد مي‌كوشند تا گوي سبقت را در رقابت ناسالم تجمّل‌گرايي از ديگران بربايند؛ به اين معنا كه اگر ديگران مجلس صد نفره برپا كردند، اينان مجلس سيصد تا پانصد نفري برپا مي‌دارند. بر همين اساس، اين افراد همواره از چشمگير بودن، حال‌گيري، كلاس‌گذاري و عباراتي از اين دست، در انجام كارهايشان بهره مي‌گيرند و مي‌گويند: كاري كرديم كه چشم همه را پر كرد يا تا كور شود هر آن كه نتواند ديد.

در حقيقت گروهي از مردم به تقليد از ديگران، خودشان به تجمّل‌گرایی روی مي‌آورند؛ اينان مي‌خواهند تا همانند كساني جلوه كنند كه الگوها و اسوه‌هاي آنان در زندگي هستند. بسياري از مردم، الگوهاي خود را از رهبران جامعة خويش مي‌گيرند. بنابراين، نوع رفتارهاي افراد خاص و رهبران جامعه، تأثير بسياري در تجمّل‌گرایی يا عدم آن دارد.

حاكم جامعه بايد از بعضي كارهاي مشروع كه به ظاهر كارهايي در سطح تجمّل‌گرایی، دنيادوستي، لذّت‌گرايي، حبّ جاه و مقام و مانند آن خوانده می‌شود، پرهيز كند؛ زيرا رفتار، كردار، طرز تفکّر و زندگي او به خاطر موقعيت خاصّي كه در جامعه دارد، در نظر عموم، به منزلة معياري براي خوبي و بدي رفتار به شمار مي‌آيد. به همين سبب، مردم از نوع خوراك، پوشاك، مسكن، اتومبيل و ديگر ظواهر زندگي او الگو مي‌گيرند. در صورت بهره‌مندي او از زندگي اشرافي، مردم نيز ناخودآگاه به تجمّل‌گرایی بيش از حد تشويق خواهند شد كه اين خود، يكي از راه‌هاي شكل‌گيري اخلاق پست و انديشه‌هاي بي ارزش در جامعه است. در صورت آلوده شدن كارگزاران كشور به تجمّل‌گرایی و زندگي مرفّه، مردم نيز براساس فرمايش حضرت علي(ع) كه:

«النَّاسُ بِأُمَرَائِهِمْ أَشْبَهُ مِنْهُمْ بِآبَائِهِم‏؛9

شباهت مردم به زمامدارانشان، بيشتر از شباهت آنان به پدرانشان است.»

گرفتار روحية تجمّل‌گرایی، دنياطلبي و رفاه‌زدگي مي‌شوند كه اين، ريشة بسياري از انحراف‌ها و ناهنجاري‌هاي فردي و اجتماعي است.

••• تجمّل‌گرایی، آفت اقتصاد سالم

همان‌گونه كه تجمّل‌گرایی به اقتصاد سالم خانواده آسيب وارد مي‌سازد و بخش عظيمي از ثروت، به جاي مصرف درست دنيوي و اخروي، صرف تجمّل‌گرایی می‌شود، آسيب جدّي به اقتصاد و جريان سالم آن نیز وارد مي‌سازد؛ زيرا منابع اقتصادي و توليد را به سمت و سويي ديگر سوق مي‌دهد كه به جاي شكوفايي اقتصادي و قوام

جامعه، موجب بحران اقتصادي در بلندمدّت می‌شود.

به عنوان نمونه، تجمّل‌گرایی در بهره‌گيري افراطی از وسايل آرايشي، از سوي مردان و زنان، سبب می‌شود كه هم بخش بزرگي از ثروت و درآمد خانوار صرف هزينه‌هاي بيهوده و نادرست گردد و هم اينكه سمت و سوي توليد و سرمايه گذاري به سوي ساخت و توليد وسايل آرايش كشيده شود. نتيجه آن خواهد بود كه ثروت جامعه در جايي هزينه و سرمايه گذاري می‌شود كه قوام اقتصادي جامعه نيست و تأمين‌كنندة امنيّت غذايي و آسايش جامعه نخواهد بود.

تجمّل‌گرایی، آفت صرفه‌جويي نيز مي‌باشد. كساني كه در دام تجمّل‌گرایی مي‌افتند از صرفه‌جويي غافل مي‌شوند و ثروت و سرمايه، بلكه توليد جامعه را به تباهي مي‌كشانند. بسياري از مشكلات جوامع انساني به سبب خروج از اعتدال و گرايش به اسراف، تبذير (ريخت و پاش) و رفاه‌زدگي است. از اين‌رو، آيت‌الله خامنه‌اي دربارة فرهنگ صرفه‌جويي، به عنوان عامل اصلي در اقتصاد سالم تأكيد مي‌كند و بیان می‌دارد:

لازم است به عنوان يك سياست، ما مسئلة صرفه‌جويي را در خطوط اساسي برنامه‌ريزي‌هايمان در سطوح مختلف اعمال كنيم. مردم عزيزمان توجّه داشته باشند كه صرفه‌جویي، به معناي مصرف نكردن نيست؛ صرفه‌جويي به معناي درست مصرف كردن، به جا مصرف كردن، ضايع نكردن مال و مصرف را كارآمد و ثمربخش كردن است.

اسراف در اموال و در اقتصاد اين است كه انسان مال را مصرف كند، بدون اينكه اين مصرف اثر و كارايي داشته باشد. مصرف بيهوده و مصرف هرز، در حقيقت هدر دادن مال است. جامعة ما بايد اين مطلب را به عنوان يك شعار هميشگي در مقابل داشته باشد؛ چون وضع جامعة ما از لحاظ مصرف، وضع خوبي نيست. ما بايد به اين مسئله اعتراف كنيم. عادت‌هاي ما، سنّت‌هاي ما، روش‌هاي غلطي كه از اين و آن ياد گرفته‌ايم، ما را به زياده‌روي در مصرف، به نحو اسراف سوق داده است. بايد در جامعه، نسبتي ميان توليد و مصرف وجود داشته باشد؛ يك نسبت شايسته به سود توليد؛ يعني توليد جامعه هميشه بايد بر مصرف جامعه افزايش داشته باشد. جامعه از توليد موجود كشور استفاده كند؛ آنچه كه زيادي هست، صرف اعتلاي كشور شود. امروز در كشور ما اين جوري نيست. مصرف ما به نسبت، از توليدمان بيشتر است؛ اين كشور را به عقب مي‌رساند؛ اين ضررهاي مهمّ اقتصادي بر ما وارد مي‌كند و جامعه دچار مشكلات اقتصادي می‌شود. در آيات شريفة قرآن، بارها راجع به پرهيز از اسراف در امور اقتصادي تأكيد شده. اين به خاطر همين است.

اسراف، هم لطمة اقتصادي مي‌زند، هم لطمة فرهنگي وقتي جامعه‌اي دچار بيماري اسراف شد، از لحاظ فرهنگي هم بر روي او تاثيرهاي منفي مي‌گذارد. بنابراين، مسئلة صرفه‌جويي و اجتناب از اسراف، فقط يك مسئلة اقتصادي نيست؛ هم اقتصادي است، هم اجتماعي و هم فرهنگي و آيندة كشور را تهديد مي‌كند.10

بنابراين، براي دست‌يابي به يك اقتصاد سالم و شكوفا نيازمند آن هستيم كه درست مصرف كردن را بياموزيم و از تجمّل‌گرایی به عنوان مصداقي از مصرف بي‌رويّه و ضدّاقتصادي و از مصاديق اسراف و تبذير پرهيز كنيم.

پی‌نوشت‌ها: