آخرالزّمان در فرهنگ و ادبیات مختلف دنیا، با دورة وارونگی‌ها و بحران‌ها و فتنه‌ها تعریف می‌شده است. با مرور در منابع و متون گوناگون، بحران‌های آخرالزّمان را در این عرصه‌ها می‌توان مشاهده نمود:
1. امنیّت: دشمنان، حریصان، غارتگران؛ داخلی (نفوذی، خودی)، خارجی؛
2. طبیعی: زمینی، هوایی، خوراکی؛
3. اخلاقی: فردی، جمعی، خانوادگی، اجتماعی، جهانی؛
4. عقیدتی: هجمة عقاید، صعوبت پذیرش؛
5. مالی، اقتصادی: فقر، شبهه، اختلاس، دزدی؛
6. علمی؛
7. حکومت‌ها؛
8. بیماری‌ها؛
9. سیاسی.
اگر مهم‌ترین عامل فروغلتیدن در این فتنه‌ها و آسیب‌پذیری از آن را فقدان بصیرت بدانیم، سخن به گزاف نگفته‌ایم. برخي از امور و گرايش‌ها در وجود انسان، مانع از بصيرت يافتن وي مي‌گردد؛ به گونه‌اي كه با وجود يقين به حقّانيت موضوعي، آن را ناديده گرفته و چشم بصيرت خود را نسبت به آن فرو مي‌بندد. در اينجا به دو مورد به اجمال اشاره مي‌كنيم و بدیهی است علاقه‌مندان می‌بایست به کتب و منابعی که به تفصیل در این باره سخن گفته است، مراجعه نمایند:
1. دلبستگي به دنيا
حضرت علي(ع) در اين خصوص مي‌فرمايند:
«به درستي‌كه دنيا خانة محنت‌ها و جايگاه فتنه‌هاست. كسي كه طلب كند آن را هلاكش كند و كسي را كه به دنبالش نباشد، با او به نيكویي همراهي كند و هر كه به سوي آن نظر کند، او را كور گرداند (چشم بصيرت را از او مي‌گيرد) ... .»
نمونه‌هاي تاريخي اين گروه از افراد نيز همچون عمر سعدها كه به خاطر دلبستگي به دنيا، چشم بصيرت خود را كور كردند و به مبارزه با حق پرداختند، كم نيستند. در مقابل، یاران امام حسین(ع) به عشق شهادت می‌جنگیدند، از مرگ هراسی نداشتند و در برابر دشمن، سست نمی‌‌شدند. رشادتی كه حضرت مسلم‌بن عقیل در «كوفه» از خود نشان داد یا شجاعت و شهامتی كه ابوالفضل العبّاس(ع) و حضرت قاسم(ع) و دیگران از خود به نمایش گذاشتند، بیانگر آن است كه آنان از شجاع‌ترین انسان‌ها بودند. شجاعت آنان به گونه‌ای بود كه حتّی یكی از سران سپاه دشمن بر سربازان خود فریاد زد:
ای بی‌خردان! می‌دانید با چه كسانی می‌جنگید؟ با شیران شرزه، با گروهی كه مرگ‌آفرینند! هیچ‌كدامتان به میدان آنان نروید كه كشته می‌شوید.
یكی دیگر از دشمنان، شجاعت یاران امام را این‌گونه توصیف می‌كند:
كسانی بر ما تاختند كه پنجه‌هایشان بر قبضة شمشیرها بود. آنان همچون شیران خشمگین، بر سواران ما تاختند و آنها را در چپ و راست، تار و مار كردند و خود را در كام مرگ افكندند.
یاران امام حسین(ع) بعد از شهادت ایشان نیز جلوه‌هایی از شجاعت را به نمایش گذاشتند. اهل بیت امام(ع)، به رغم آنكه اسیر بودند، زانوی غم در بغل نگرفته و در برابر دشمن تسلیم نشدند. آنان به گونه‌ای رفتار كردند كه دشمنان را خشمگین نمودند. در هنگام گفت‌وگوی حضرت زینب(س) با ابن‌زیاد، او از حضرت، به عنوان زن متكبّر یاد كرد. رفتار اهل بیت امام حسین(ع) ریشه در شجاعت امامشان داشت؛ زیرا آنان یاران امامی بودند كه مرگ در راه خدا را عزّت می‌دانست و شعار «أبا الموت تخوف انّی» سر می‌داد. یكی از راویان «واقعة كربلا» می‌گوید:
به خدا قسم! هیچ‌كس را ندیدم كه فرزندان و خاندان و یارانش كشته و در انبوه مردم محاصره شده باشد و مانند حسین‌بن علی(ع) همچنان قوی‌دل و استوار و شجاع باشد. دشمنان، او را محاصره كرده بودند؛ ولی او با شمشیر به آنان حمله می‌كرد و همه از چپ و راست فرار می‌كردند. شمر چون چنین دید، به سواره‌های خود فرمان داد، به پشتیبانی نیروهای پیاده بشتابند و امام را از هر طرف تیرباران كنند.
2. گرفتار شدن به شهوات و لذّت‌ها
اميرالمؤمنين علي(ع) در اين‌باره مي‌فرمايند:
«هرگاه چشم ظاهري، شهوت را ببيند، چشم دل انسان نسبت به عاقبت كار كور گردد.»