جانسوزترین گزارش حوادث کربلا

علی‌اکبر مهدی‌پور

راویان اخبار و ناقلان آثار، گوشه‌هایی از حوادث جانکاه روز عاشورا را روایت کرده، حماسه‌ها آفریده، دل‌هایی را طول قرون و اعصار، با عظمت سالار شهیدان و عمق فاجعة حوادث خونین «کربلا» آشنا کرده‌اند.

دقیق‌ترین، عمیق‌ترین، جانسوزترین و پرشورترین گزارش، در ضمن زیارت‌نامه‌ای از منتقم‌ترین خون شهیدان، صاحب عصر و زمان، حضرت بقیة‌الله، ارواحنا له الفداه صادر شده که به «زیارت ناحیة مقدّسه» شهرت یافته است.

در این مقاله، بحثی فشرده پیرامون گلواژة ناحیة مقدّسه، کهن‌ترین منابع این زیارت‌نامه، «مزار کبیر» شیخ مفید، شخصیّت برجستة ابن‌مشهدی، اعتبار، استناد و استحکام متن وارده از ناحیة مقدّسه، تقدیم موعودیان می‌گردد. به این امید که بحث جامع‌تری در آینده در اختیار خوانندگان گرامی قرار گیرد.

گلواژة ناحیه

ناحیه مفرد نواحی به معنای سمت و سوی می‌باشد؛ مثلاً می‌گویند: ناحیة مسجد، ناحیة سلطان.

از حضرت قائم(ع) نیز با عنوان ناحیه تعبیر می‌شود؛ مثلاً می‌گویند: من پانصد دینار به ناحیه مدیون هستم.1

مرحوم طبرسی می‌فرماید:

شیعیان در غیبت نخستین، از حضرت مهدی(ع) و جایگاه آن حضرت، با عنوان ناحیة مقدّسه تعبیر می‌کردند.

این واژه، رمزی بود در میان شیعیان که آن حضرت را با این نام می‌شناختند.2

طبرسی در «تاج الموالید» می‌نویسد:

از القاب ویژة آن حضرت: حجّت، قائم، مهدی، خلف صالح و صاحب‌الزّمان می‌باشد.

سپس می‌فرماید:

از آن حضرت و از جایگاه آن حضرت با عنوان ناحیة مقدّسه تعبیر می‌شد.3

اربلی عین عبارت طبرسی را از «اعلام الوری» نقل کرده 4 و فیض کاشانی نیز همان تعبیر را از او نقل فرموده است.5

تردیدی نیست که در طول قرون و اعصار، گلواژة ناحیة مقدّسه برای حضرت بقیة‌الله، ارواحنا الفداه، علم به غلبه شده و همگان از این واژه، به آن حضرت منتقل می‌شوند و در بسیاری از توقیعات که در «کمال‌الدّین صدوق»، «غیبت شیخ طوسی» و «احتجاج طبرسی» از آن حضرت نقل شده، به تعبیر «خرج عن النّاحیة المقدّسة» تعبیر شده و کتاب‌هایی که در این باره تألیف شده‌اند، غالباً به عنوان «توقیعات النّاحیة المقدّسة» نام‌گذاری شده‌اند.6

ولی بر اساس تحقیقی که به عمل آمده است، گلواژة ناحیه و ناحیة مقدّسه به آن حضرت اختصاص ندارد؛ بلکه از زمان امام جواد(ع)، شیعیان از باب تقیّه، از حجّت زمان و امام عصر خود، با عنوان ناحیه یا ناحیة مقدّسه تعبیر می‌کردند.

نجّاشی در شرح‌حال محمّدبن علی‌بن ابراهیم‌بن محمّد همدانی می‌نویسد:

قاسم‌بن محمّدبن علی‌بن ابراهیم، وکیل ناحیه بود. پدرش محمّد نیز وکیل ناحیه بود. جدّش علی نیز وکیل ناحیه بود. جدّ پدرش ابراهیم نیز وکیل ناحیه بود.7

شیخ طوسی، ابراهیم‌بن محمّد همدانی را از اصحاب امام جواد(ع) و امام هادی(ع) برشمرده است.8

پسرش، علی‌بن ابراهیم‌بن محمّد همدانی را نیز از اصحاب امام هادی(ع) برشمرده و فرموده است:

به واسطة پدرش از امام رضا(ع) روایت کرده است.9

براساس تصریح نجّاشی، قاسم‌بن محمّد، پدرش، محمّدبن علی، پدرش، علی‌بن ابراهیم و پدرش، ابراهیم‌بن محمّد، وکیل ناحیة مقدّسه بوده‌اند. آیا این سلسله که نسل بعد نسل، از وکلای ناحیة مقدّسه

بوده‌اند و خود از اصحاب امام رضا(ع)، امام جواد(ع)، امام هادی(ع) می‌باشند، وکیل کدام ناحیه بوده‌اند؟

از اینجا استفاده می‌کنیم که از زمان امام جواد(ع) گلواژة ناحیة مقدّسه به امامان(ع) اطلاق می‌شده است و اختصاص به حضرت بقیة‌الله، ارواحنا له الفداء، نداشته است.

مجلسی اوّل در مورد ابراهیم‌بن محمّد همدانی می‌نویسد:

از اصحاب امام رضا(ع)، امام جواد(ع) و امام هادی(ع) و وکیل ناحیة مقدّسه بود.10

مرحوم مامقانی از امام جواد(ع) روایت کرده است که خطاب به ابراهیم‌بن محمّد در نامه‌اش مرقوم فرمودند:

«من به دوستانم در «همدان» نامه‌ای نوشته، آنها را به اطاعت از تو توصیه نموده و اعلام کرده‌ام که من جز تو وکیلی ندارم.»11

آنگاه نتیجه گرفته است که او بدون تردید، از وکلای ناحیة مقدّسه می‌باشد 12 و اضافه می‌کند که ابراهیم و فرزندانش از وکلای ناحیة مقدّسه بوده‌اند.13

علّامة حلّی نیز بر وکالت او از ناحیة مقدّسه تصریح نموده است.14

در «رجال کشی» نیز به وکالت ابراهیم تأکید شده و از دیدار پسرش محمّدبن ابراهیم با امام هادی(ع) سخن رفته است.15

با این تصریحات و تأکیدات، شبهه‌ای نمی‌ماند در اینکه واژة «ناحیة مقدّسه» اختصاص به وجود مقدّس حضرت بقیّة‌الله، ارواحنا فداه، ندارد؛ بلکه از زمان امام جواد(ع) به بعد، از روی تقیّه به امامان معصوم(ع) اطلاق می‌شد.

زیارت ناحیة مقدّسه

در میان زیارت‌های خاصّة امام حسین(ع) دو زیارت، به عنوان «زیارت ناحیة مقدّسه» معروف شده است:

1. زیارت صادره از ناحیة امام هادی(ع) که به سال 252 هـ .ق. پیرامون زیارت شهدای کربلا صادر شده است که ان‌شاءالله در شمارة دیگری در این باره سخن خواهیم گفت؛

2. زیارت صادره از ناحیة مقدّسه، به عنوان زیارت مختصّة سالار شهیدان در روز عاشورا که موضوع بحث این نوشتار می‌باشد.

منابع زیارت ناحیة مقدّسه

شماری از منابع زیارت ناحیة مقدّسه را به ترتیب تسلسل زمانی، در اینجا می‌آوریم:

1. مزار کبیر شیخ مفید (336 ـ 413 هـ .ق.)

از شیخ مفید(ره) دو کتاب پیرامون زیارات به یادگار مانده: 1. «المزار الصّغیر»؛ 2. المزار الکبیر.

نجّاشی در ضمن تألیفات شیخ مفید، از کتاب المزار الصّغیر نام برده است.16

از این تعبیر استفاده می‌شود که شیخ مفید کتاب دیگری به عنوان المزار الکبیر دارد.

از مزار صغیر شیخ مفید چندین نسخة خطّی موجود است:

سه نسخه در «کتابخانة آستان قدس رضوی»، به شماره‌های: 450، 3289 و 3413؛

یک نسخه در «کتابخانة گوهرشاد»، به شمارة 1077؛

هشت نسخه در «کتابخانة مرحوم آیت‌الله مرعشی»، به شماره‌های: 490، 950، 3314، 3342، 4675، 4938 و 7811؛

یک نسخه در «کتابخانة مرحوم آیت‌الله گلپایگانی» به شمارة 139/26؛

و نسخه‌ای از ترجمة فارسی آن در کتابخانة آستان قدس رضوی، به شمارة 3127.

کتاب مزار صغیر را مرحوم آیت‌الله سیّدمحمّدباقر موحّد ابطحی تحقیق کرده و در سال 1409هـ .ق. از سوی «دارالامام المهدی(ع)» چاپ و منتشر شده است و یک بار دیگر در سال 1413هـ .ق. از سوی کنگرة جهانی شیخ مفید، در ضمن مجلّد پنجم آن چاپ شده است.

امّا مزار کبیر شیخ مفید تاکنون در دسترس نبوده است تا اخیراً نسخه‌ای از آن پیدا شده و توسط پژوهشگر معاصر، آقای احمدعلی مجید حلّی ـ مقیم «نجف اشراف» ـ تحقیق شده و به عنوان بیست و چهارمین کتاب از سری «مصادر بحارالانوار» در تاریخ 1434هـ .ق. در «قم» چاپ و منتشر شده است. قدیمی‌ترین منبع زیارت ناحیة

مقدّسه، مزار کبیر شیخ مفید می‌باشد.17

2. مزار کبیر ابن‌مشهدی:

دومین منبع زیارت ناحیة مقدّسه کتاب «المزار الکبیر» تألیف ابوعبدالله محمّدبن جعفر مشهدی، مشهور به ابن‌مشهدی متوفّای بعد از 594 هـ .ق. می‌باشد.

ابن‌مشهدی زیارت ناحیة مقدّسه را در این کتاب گران‌سنگ، به این تعبیر آورده است:

زیارت دیگری برای روز عاشورای حضرت اباعبدالله حسین‌بن علی(ع) از سوی ناحیه(ع) به یکی از ابواب، بیرون آمده است.18

ابن‌مشهدی در این کتاب ملزم شده که منحصراً ادعیه و زیاراتی را نقل کند که از طریق راویان موثّق با سند متّصل به امامان(ع) روایت شده باشد.19

ابن‌مشهدی شخصیّت بزرگ و چهرة تابناک در میان بزرگان جهان تشیّع می‌باشد که به چند نمونه از سخنان بزرگان دربارة او اشاره می‌کنیم:

1. شهید اوّل در اجازه‌نامه‌اش به شیخ شمس‌الدّین ابوجعفر محمّدبن تاج‌الدّین، طریق خود را به کتاب‌های نجیب‌الدّین ابن‌نما (پدر ابن‌نما، مؤلّف «مشیر الاحزان») دانسته و چنین می‌نویسد:

همة تألیفات شاذان‌بن جبرئیل را از طریق نجیب‌الدّین ابن‌نما، به واسطة شیخ سعید امام ابوعبدالله محمّدبن جعفر مشهدی(ره) نقل شده است.20

شهید با آن جلالت قدرش، از ایشان به عنوان شیخ، سعید و امام تعبیر کرده و در پایان طلب مغفرت نموده است.

همچنین شهید، طریق خود را به کتاب‌های نجیب‌الدّین محمّد از طریق شیخ سعید ابی‌عبدالله محمّدبن جعفر مشهدی بیان می‌کند؛21

2. صاحب «معالم» در اجازة کبیره‌اش، طریق خود را به شیخ سعید ابوعبدالله محمّدبن جعفر مشهدی، برای روایات و کتاب‌هایش بیان می‌کند؛22

3. شیخ نجم‌الدین ابن‌نما، صاحب کتاب «منیز الاحزان»، کتاب «مقنعة شیخ مفید» را از پدرش نجیب‌الدّین محمّد، از ابن مشهدی روایت کرده و گفته است:

محمّدبن جعفر ابن‌المشهدی، پیش از آنکه به بیست سالگی برسد، کتاب مقنعه را بر شیخ بزرگوار ابومنصور محمّدبن حسن‌بن منصور نقّاش موصلی قرائت کرده است.23

4. ابن‌المشهدی از مشایخ روایی شیخ نجیب‌الدّین محمّد می‌باشد که محقّق کرکی در حقّ او فرموده است:

اعلم مشایخ محقّق حلّی در فقه اهل‌بیت(ع)، محمّدبن نمای حلّی می‌باشد.24

5. علّامه مجلسی، کتاب ابن‌مشهدی را در لیست «مصادر بحارالانوار» ثبت کرده و فرموده:

سیّدبن طاووس بر آن اعتماد کرده و ستایش نموده است.25

و در مقام توثیق مصادر فرموده:

از کیفیّت اسنادش معلوم می‌شود که کتاب معتبری است و هر دو سیّدبن طاووس 26 بسیاری از روایات و زیارات را از آن اخذ کرده‌اند.27

6. شیخ حرّ عاملی در حقّ او می‌نویسد:

فاضل، محدّث و صدوق بود. آثار تألیفی دارد و از شاذان‌بن جبرئیل قمی روایت می‌کند.28

7. محدّث نوری از آثار ابن‌مشهدی یاد کرده و می‌نویسد:

از آثارش معلوم می‌شود که در زمرة فقیهان بوده و آنچه در این اثرش به ودیعت نهاده، مورد اعتماد و استناد است و همة زیاراتی که در آن آورده، همه‌اش از معصوم رسیده است؛

اگرچه در مواردی به آن تصریح نکند.

آنگاه مقدّمة کتابش را نقل کرده و به آن استناد نموده است؛29

8. محدّث قمی از ابن‌المشهدی، به عنوان شیخ جلیل، سعید، متبحّر، عظیم المنزله و المقدار تعبیر کرده و از آثارش، المزار الکبیر، «بغیه الطلّاب» و «ایضاح المناسک» و کتاب‌های المصباح را نام برده و در مورد مزار کبیر فرموده:

علمای ابرار ما بر آن اعتماد کرده‌اند.30

از مشایخ روایتش: ابن‌بطریق، ابن زهره، شاذان‌بن جبرئیل، شیخ هبة‌الله ابن‌نما، سعیدالدّین محمّد حمصی، ورّام‌بن ابی‌فراس و دیگر محدّثان بزرگ را نام برده است.31

9. شیخ آغا بزرگ تهرانی در «الذّریعة»، کتاب مزار کبیر را معرّفی کرده، چند نسخة خطّی او را معرّفی نموده و پانزده تن از مشایخ او را برشمرده است 32 و در «طبقات»، او را به عنوان عالم جلیل واسع الرّوایه ستوده و چهارده تن دیگر از مشایخش را برشمرده. ولادتش را در حدود 510 هـ .ق. ثبت کرده و تاریخ وفاتش را بعد از 594 هـ .ق. دانسته است.

از روایت کتاب مقنعة مفید با دو واسطه سخن گفته و فرموده:

این یک سند عالی است.33

10. محدّث جلیل‌القدر مرحوم شیخ علی نمازی، از ابن‌مشهدی، به عنوان شیخ جلیل یاد کرده و فرموده:

مؤلّف مزار کبیر، مشهور و مورد اعتماد اصحاب است.34

ابن‌مشهدی که از مشایخ شیخ نجیب‌الدین محمّد، اعلم مشایخ محقّق حلّی و از مشایخ با واسطة شهید اوّل و صاحب مقام بوده و مرحوم شهید از او، به عنوان امام تعبیر کرده و دیگر علمای تراجم، او را با آن تعبیرهای والا ستوده‌اند و در مقدّمة کتابش ملتزم شده که منحصراً از مشایخ مورد وثوق و با اسناد متّصل به معصوم نقل کند. او زیارت ناحیة مقدّسه را به عنوان صادره از ناحیه به یکی از ابواب، ثبت نموده است.35

محدّث نوری از تعبیر ابن‌مشهدی استفاده نموده که:

همة آنچه در کتاب مزار کبیر هست، همه‌اش مأثور است؛ اگرچه در مواردش به آن تصریح نکرده باشد.36

مرحوم نوری شدیداً بر این مطلب تأکید کرده و در موارد دیگری نیز بر آن پای فشرده است.37

4. مصباح الزّائر

سومین منبع زیارت ناحیة مقدّسه، کتاب «مصباح الزّائر» تألیف سیّد علیّ‌بن موسی‌بن طاووس، مشهور به ابن‌طاووس (589 ـ 664 هـ .ق.) می‌باشد.

سیّدابن طاووس آن را به نقل از سیّدمرتضی علم‌الهدی آورده و فرموده:

سیّدمرتضی علم‌الهدی با آن، زیارت کرده و ما آن را به گونه‌ای که ایشان اشاره کرده است، می‌آوریم.38

آنگاه به مقدار سه صفحه و نیم، مقدّمات زیارت را آورده و سپس همان زیارت ناحیة مقدّسة شیخ مفید را نقل فرموده است.39

4. بحارالأنوار

علّامة مجلسی (1037 ـ 1110 هـ .ق.) در «دائرة المعارف بزرگ بحارالأنوار»، زیارت ناحیة مقدّسه را دو بار نقل فرموده است:

یک بار به عنوان «زیارت عاشورا»، مطابق متن مزار کبیر شیخ مفید و ابن‌المشهدی و در پایان، به آن اشاره فرموده است؛40

یک بار دیگر مطابق مصباح الزّائر به نقل از سیّدمرتضی علم الهدی، به عنوان زیارت مطلقه.41

آنگاه به استناد مزار کبیر ابن‌مشهدی فرموده است:

پس معلوم شد که این زیارت، مأثور و مروی می‌باشد.42

سپس فرمود:

احتمال می‌رود که آن به روز عاشورا مخصوص نباشد.43

5. تحفة الزّائر

علّامة مجلسی، علاوه بر بحارالأنوار، در کتاب تحفة الزّائر نیز زیارت ناحیة مقدّسه را به نقل از مزار کبیر شیخ مفید و ابن‌مشهدی، نقل کرده است.44

اهمّیت درج آن در کتاب «تحفة الزّائر» این است که در این کتاب، فقط ادیعه و زیارات مأثور را نقل می‌کند؛ چنان‌که در مقدّمة کتاب می‌فرماید:

زیارات منقولة بسیار از ائمّة اطهار(ع) به نظر این قاصر رسیده بود که با وجود آنها، به زیارات مؤلّفة علما احتیاج نبود.

او خواست که رساله‌ای تألیف نماید که مقصور باشد بر ذکر زیارات و ادعیه و آدابی که به اساتید معتبره از ائمّة دین، صلوات الله علیهم اجمعین، منقول گردیده است.45

کتاب تحفة الزّائر چندین بار چاپ شده و اخیراً چاپ تحقیق شدة آن، با مقابله با چند نسخة خطّی، از جمله نسخه‌ای به خطّ مؤلّف، در نهصد صفحة وزیری منتشر شده است.46

6. الصّحیفه الهادیه

عالم متّقی، مرحوم شیخ ابراهیم‌بن محسن کاشانی، متوفّای 1345 هـ .ق. در کتاب ارزشمند «الصّحیفه الهادیه و التّحفه المهدیّه» زیارت ناحیة مقدّسه را مطابق مزار کبیر شیخ محمّدبن جعفر مشهدی آورده است.47

چاپ سنگی این کتاب با تقریظ آیت‌الله سیّداسماعیل صدر، در سال 1318 هـ .ق. در «تهران» منتشر شده و چاپ حروفی آن به سال 1408ق. در «بیروت» انجام یافته است.

7. الدّعاء و الزّیارة

مرجع فقیه جهان تشیّع، مرحوم آیت الله حاج سیّدمحمّد شیرازی، زیارت ناحیة مقدّسه را به نقل از شیخ مفید، سیّدمرتضی ابن‌مشهدی و سیّدابن طاووس، از طریق بحارالأنوار نقل کرده است.48

8. رمز المصیبة

مرحوم سیّدمحمود دهسرخی زیارت ناحیة مقدّسه را از بحارالأنوار به نقل از شیخ مفید و ابن‌مشهدی نقل کرده است.49

9. موسوعة زیارات المعصومین

هیئت تحریریّة «مؤسّسة امام هادی(ع)»، زیارت ناحیة مقدّسه را به نقل از ابن‌مشهدی، بحارالأنوار، مصباح الزّائر و نسخة خطّی مزار شیخ مفید نقل کرده‌اند.50

10. نبراس الزّائر

راقم سطور نیز زیارت ناحیة مقدّسه را در کتاب «نبراس الزّائر فی زیارة الحائر» به نقل از مزار کبیر ابن‌مشهدی آورده است.51 این کتاب سه بار در «قم» و دو بار در بیروت به چاپ رسیده است.

شروح زیارت ناحیة مقدّسه

بر زیارت ناحیة مقدّسه، شرح‌هایی نوشته شده که از آن جمله است:

1. «الذّخیرة الباقیة»، تألیف محمّدبن زین‌العابدین شاملی شیرازی، متوفّای بعد از 1377 هـ .ق. به زبان فارسی؛52

2. «الشّمس الضّاحیة»، به قلم برخی از علمای معاصر که نسخه‌ای از آن در نزد شیخ محسن واعظ شیرازی بوده است؛53

3. «کشف داعیه»، تألیف برخی از علمای هند، به زبان اردو که در سه مجلّد در «هندوستان» به چاپ رسیده است؛54

4. «همره نور»، به قلم مرحوم سیّد هدایت‌الله طالقانی که در سه مجلّد از سوی «نشر سابقون» در قم منتشر شده است.55

استحکام متن

با توجّه به آنچه گذشت، هیچ تردیدی نمی‌ماند در اینکه زیارت ناحیة مقدّسه از ناحیة حضرت بقیّة‌الله، ارواحنا له الفداء، صادر شده است. در اینجا به نکتة دیگری در این باره اشاره می‌کنیم:

قوّت متن، استحکام الفاظ و بلندی معانی یک متن، بر اعتبار آن می‌افزاید.

سخن‌شناسان و آشنایان با شیوة گفتار معصومان(ع)، از بررسی مضمون و محتوای یک متن می‌توانند بر صدور یا عدم صدور آن از معصوم(ع) اطمینان پیدا کنند. هنگامی که از مرحوم آیت‌الله کاشف الغطاء در مورد سند «دعای صباح» پرسیدند، فرمود:

برای هریک از صاحبان دانش و فرهنگ، اسلوبی هست و برای هر گروهی از جوامع بشری، بلکه برای هر ملّتی از اهالی یک کشور، شیوه و اسلوبی هست.

برای ائمّه(ع) نیز در مقام نیایش، ستایش، حمد و ثنای پروردگار، شیوة خاصّی است که هرکس با سخنان آنها مأنوس باشد، برایش ملکه‌ای حاصل می‌شود که سخنان آنها را می‌شناسد و چنین شخصی تردید نمی‌کند که دعای صباح از آنها صادر شده است.56

برخی از بزرگان در مورد «دعای ندبه» و «زیارت جامعة کبیره» نیز فرموده‌اند که بررسی متن و مضامین عالیة آنها، به تنهایی برای اثبات

اعتبار آنها کافی است و نیازی به بررسی سندی ندارد.57

ابن‌ابی‌الحدید معتزلی نیز در برابر کسانی که در صدور برخی از فرازهای «نهج‌البلاغه» از مولای متّقیان(ع) ابراز تردید می‌کردند، به همین طریق استدلال کرده و اثبات نموده که همة فقرات «نهج‌البلاغه» از آن حضرت می‌باشد. وی در مورد خطبة «شقشقیّه» از مصدّق‌بن شبیب واسطی نقل می‌کند که او می‌گفت:

در سال 603 هـ .ق. این خطبه را در خدمت شیخ ابومحمّد، عبدالله‌بن احمد، معروف به ابن‌خشّاب می‌خواندم. از او پرسیدم: آیا شما معتقد هستید که این خطبه جعلی است؟

گفت: نه. به خدا سوگند! من یقین دارم که این خطبه از سخنان آن حضرت است؛ همان‌گونه که یقین دارم شما مصدّق هستید.

گفتم: بسیاری از مردمان می‌گویند: این خطبه از کلمات سیّدرضی می‌باشد.

گفت: نه رضی و نه غیر رضی. کجا این توان، این شیوه و این اسلوب را داشتند؟ ما نوشته‌های رضی را دیده‌ایم و با سبک و اسلوب او در سخن نشر آشنا هستیم.58

روی این بیان، معارف والا، حقایق درخشان، معانی روشن و مطالب ژرفی که با اسلوبی بدیع، بیانی شیوا، منطقی گیرا و عباراتی بسیار بلند و فصیح در این زیارت‌نامه آمده، ما را از ارائة هرگونه سند و منبع، بی‌نیاز می‌کند که چنین حقایق تابناک از هیچ منبعی، جز چشمه‌سار زلال ولایت سرچشمه نمی‌گیرد.

پی‌نوشت‌ها: