محمود مطهری نیا
نگاهي به دو کتاب ارزشمند ثارالله و ميزان تشيّع در گفت‌وگو با حجّت‌الاسلام والمسلمين محمّد عندليب
اشاره: کتاب «ثارالله» نوشتة مرحوم آيت‌الله حسين عندليب همداني، تاکنون چند نوبت توسط ناشران مختلف، از جمله «خيمه» و «جمکران» منتشر شده است. ايّام سوگواري سرور و سالار آزادمردان هستي، امام حسين(ع) بهانه‌اي شد تا سراغ فرزند ايشان که يکي از مجتهدان جامعة مدرّسان «حوزة علميّة قم» است، برويم و دربارة اين کتاب و نيز کتاب «ميزان تشيّع» که اثري مجتهدانه و عالمانه در دفاع از زيارت عاشوراست، با ايشان گفت‌وگو کنيم. اميد که مقبول طبع حضرتش قرار گيرد.
• با تشکّر از شما که اين وقت را در اختيار ما قرار داديد. لطفاً براي آغاز، از حال و هواي مرحوم پدر و ارادتي که به سيّدالشّهدا(ع) داشتند، بفرماييد.
پدرم ارادت عجيبي به سيّدالشّهدا(ع) داشت؛ براي نمونه خدمتتان عرض کنم، دو هفتة قبل بود که شنيدم ايشان پولي را که براي دادن به طلبه‌ها و منبري‌ها به جبهه مي‌فرستاد، شرط کرده بود فقط به طلبه‌هايي داده شود که روضه‌خواني هم در پايان منبرشان مي‌کنند. به کساني که در پايان منبرها براي روضه کم مي‌گذاشتند، به شدّت انتقاد مي‌کرد.
اين اواخر که چشم‌هايش نمي‌ديد و پاهايش هم رمق حرکت کردن نداشت، به يکي از دوستان منبري و روضه‌خوانش در «همدان»، به نام آقاي ابطحي زنگ مي‌زد و هر دو براي هم روضه مي‌خواندند و گريه مي‌کردند.
ايشان تا يک‌سال قبل از فوتشان، نماز جماعت صبحش ترک نمي‌شد و هر روز پنج دقيقه صحبت مي‌کرد و بعد، روضه‌اي مي‌خواند و مي‌گفت روزمان را با روضة ابي‌عبدالله(ع) شروع کنيم.
پدر تسلّط عجيبي به اشعار عرب داشت. ايشان فرزند مرحوم شيخ محمّدتقي معروف به عندليب بود. لقب عندليب را هم به سبب صداي خوشي که داشته، به او داده بودند. پدرم نقل مي‌کرد ايشان ايّام محرّم منبر نمي‌رفت. وارد کاروانسرايي مي‌شد خيلي‌ها برايم نقل کرده‌اند دست در آب حوض مي‌برد، يک بيت شعر عربي يک بيت شعر فارسي مي‌خواند و تا نيم‌ساعت، يک‌ساعت بعد، جمعيت گريان بودند و خود او هم بعد از خواندن اشعار بيرون مي‌رفت. مرحوم آيت‌الله متّقي، هم‌مباحثه‌اي پدرم، برايم نقل مي‌کردند که: يک‌بار براي تفريح، به باغ‌هاي اطراف همدان رفته بوديم به پدرت گفتم کمي از اشعار حافظ را برايم بخوان. پدرم به او گفته بود اين حنجره وقف اهل بيت(ع) و امام حسين(ع) است. من هم نديدم ايشان با آن صداي خوشش چيزي غير از مراثي اهل بيت(ع) بخواند. به تمام دستگاه‌هاي موسيقي مسلّط بود. تا اين اواخر هم صدايشان باقي بود و بعد از بستري شدن، کمي صدايشان خش پيدا کرد. عمان ساماني خود را وامدار مرحوم عندليب مي‌دانست:
اي صبا اي عندليب کوي عشق ...
تا مي‌رسد به اين بيت که؛
اصفهان را عندليب گلشن اوست
در اخوّت گشته مخصوص من اوست
عمان به مجلس روضة جدّ ما مي‌آمده، بعد از شنيدن روضه ها از خود بي‌خود مي‌شده و اشعار را مي‌سروده و اين طور نبوده که در منزل بنشيند و شعر بگويد. ديده‌ايد اشعار عمان بي‌نظير است.
• چه شد پدر به فکر نگارش کتاب ثارالله افتادند و از چه زماني نگارش آن را شروع کردند؟
اين کتاب، مجموعه نکته‌هاي تاريخي، اخلاقي دربارة کربلا ، عاشورا و امام حسين(ع) است؛ نه اينکه مقتل کامل و دربردارندة همة جزئيات باشد. جمع آوري اين نکته‌ها سي سال طول کشيده بود. مرحوم پدر نقل مي‌کردند: ابتداي کار به کربلا مشرّف شدم و يادداشت‌هاي اوّلية کتاب را هم با خودم بردم. خدمت سيّدالشّهدا(ع) عرضه داشتم که کتاب دربارة شما زياد نوشته شده و نمي‌خواهم مطلبي تکراري ارائه کنم. بعد هم به پايين پاي ايشان آمده و به حضرت علي اکبر(ع)
قسمشان دادم که کتاب، مورد عنايتشان باشد و در طول مسير، بنده را کمک کنند.گاهي نيمه شب مي‌ديدم يکي دو ساعت مانده به اذان صبح، پدرم مشغول بلند بلند گريه کردن و نوشتن اين کتاب است.
ايشان در زمان حيات خود، تصحيح کار را به بنده سپردند که يک سال و نيم کار برد. اواخر عمر پدر بود که کتاب ثارالله تنظيم و چاپ شد.
در بخش اوّل کتاب ثارالله، به شخصيّت امام حسين(ع) پرداخته شده و اين بحث را با آيات «قرآن» شروع کرده‌ايم؛ آياتي که به نحوي به ايشان، تفسير يا تأويل شده؛ چه در منابع اهل سنّت، چه شيعه. بعد از آن، بررسي برخي احاديث نبوي آمده است. مثلاً حديث «الحسين سبط من الاسباط» را که معمولاً اين‌طور ترجمه مي‌کنند که امام حسين(ع) نوه‌اي از ميان نوه‌ها و نوادگان است، در اين کتاب ثابت شده که معناي درستش اين است که ايشان به تنهايي، امّتي در ميان ديگر امّت‌هاست يا عبارت «کلّ يوم عاشورا و کلّ ارض کربلا» که برخي گمان مي‌کنند روايت است، ريشه‌يابي شده که اين عبارت از کجا آمده است؟ اين عبارت، بخشي از اشعار شاعري عرب است که 300 ، 400 سال قبل سروده و منتشر کرده است. از آن به بعد، اين عبارت در ميان مردم رايج شده است. البتّه اين درست نيست که تا ثابت شد مطلبي حديث نيست، آن را کنار بگذاريم. اين عبارت، عبارت کاملاً درستي است. به همين علّت معناهاي سياسي، اجتماعي و عرفاني آن در کتاب ثارالله آورده شده است.
از جمله نکات تاريخي دربارة اين مطلب که شهرت يافته امام حسن و امام حسين(ع)در فتوحات و جنگ‌هاي دورة خليفة دوم حضور پيدا کرده بودند. اين مطلب، نقد و ثابت شده که اصلاً براي هيچ‌کدام چنين اتّفاقي رخ نداده است. برخي نويسنده‌ها کار را تا آنجا پيش برده بودند که مدّعي شده بودند که امام حسين(ع) در جنگ‌هاي معاويه با روميان حضور داشته است! در بخش اوّل، از جمله مطالبي که تا حدّي شايد تازه به نظر بيايد، رابطة ايشان با امام حسن(ع) در دورة امامت است.
در بخش دوم، معرفي مقاتل آمده که اوّلين مقتل فارسي و مقاتل معروف اهل سنّت و... کدامند؟ ريشه‌ها و مستند اصلي اين گزارش‌ها کجاست؟ اثبات شده برخي از اينها، از زبان امام محمّدباقر(ع) است و برخي را از دشمنان امام(ع)، مانند حُمَيدبن مسلم گزارش کرده‌اند. تعدادي هم از اسراي اهل بيت(ع) و بخشي هم از افرادي است که شاهد ماجرا بوده‌اند؛ بي‌آنکه در هيچ طرفي از نبرد حضور داشته باشند. اوّلين مقتل را فرزند اصبغ‌بن نباته، صحابي معروف اميرالمؤمنين(ع) گردآوري کرده و نوشته است که در دسترس ما نيست. بعد از آن، مقتل ابي‌مخنف است که نسخة اصلي آن هم موجود نيست و بخش‌هايي از آن در «تاريخ طبري» و «البدايه و النّهايه» ابن‌کثير قابل يافتن است.
بخش سوم، بخش اصلي و مفصّل کتاب است. اوّلين مطلب آن هم اين است که تحليلگر تاريخي، چه نکات قطعي‌اي را بايد براي تحليل تاريخ کربلا در نظر بگيرد. بعد از آن، خطابة امام در «مسجد خيف» و «منا» در دورة معاويه را، ابتداي قيام درنظر گرفته‌ايم. بعد از آن، نکاتي که قابل طرح بوده، آمده‌اند. مثلاً اينکه امام سرشان را براي وداع بر قبر پيامبر(ص) مي‌گذارند و پيامبر(ص) را بلافاصله مي‌بينند و اينکه در خواب بوده يا در عالمي غير از آن. اگر خواب هم بوده، خواب معمولي نبوده است. مطلبي که بعد از اين آمده، تحليل اين است که چرا امام(ع) به «کوفه» آمدند؟ اگر به چشم امام معصوم(ع) به ايشان نگاه نکنيم، چه سرّي وجود داشت که امام(ع) دعوت کوفيان را پذيرفت؟ گزينه‌هاي مختلف را بررسي کرده و ثابت کرده‌ايم امام، منطقي‌ترين حالت را انتخاب کرده که ابتدا نماينده‌اي را براي بررسي ميزان آمادگي آنها فرستاده و سپس خودشان روانه شده‌اند. بعد از آن، به خود کوفه و ساکنان آن پرداخته شده که از کدام اقشار و طبقات بوده‌اند. خوارج، عثماني‌ها و شيعيان هرکدام در اين شهر چه نقشي ايفا مي‌کرده‌اند؟ جالب است بدانيم گرايش غالب آنها محبّان اهل‌بيت(ع) بوده نه تشيّع؛ به همين دليل هم امام را در لحظات مهم تنها گذاشتند. اين جملة معروف قلوبهم معک و سيوفهم عليک هم ثابت شده که از زمان امام حسن(ع) دربارة مردم کوفه شايع بوده است.
در کتاب، قرائني ارائه شده که بر خلاف تصوّر مشهور، مسلم حدود پنجاه ساله و جنگاور کامل و مورد اعتماد اميرالمؤمنين(ع) بوده که از طرف امام حسين(ع) به کوفه اعزام مي‌شود. بعد از او هم، شهداي غيرمشهور کوفه پيش از کربلا بررسي شده‌اند.
از جمله نکات جالب کتاب اين است که از امام حسين(ع) خطبه‌اي آورده‌ايم که ايشان پيش از حرکت مي‌فرمايند: «مقتل من بين نواويس و کربلا است.» نواويس گورستان مسيحيان اين منطقه بوده است. اين دو از نام‌هاي بخش‌هاي مختلف اين منطقه بوده و البتّه گاهي هم همة اين بخش‌ها را مانند الآن به يک نام و کربلا
مي‌خوانده‌اند. جزئيات حوادث اين مقطع هم به شکل نکته‌اي طرح شده است؛ نکاتي مانند ممنوعيّت ترور و مجاز نبودن شروع کردن به جنگ، حتّي به قيمت شهادت امام معصوم(ع)! اين را بايد به کساني متذکّر شد که سعي در تطهير يزيد دارند و با عنوان اميرالمؤمنين يزيد(رضي الله عنه) کتاب مي‌نويسند! نامة يزيد به سرجون مسيحي را هم آورده‌ايم.
در مقتل هم شهادت اصحاب جدا شده بعد از آن و تعدادي از بني‌هاشم آورده شده است. مثلاً ثابت شده که سنّ حضرت علي اکبر(ع) حدود بيست و هفت سال بوده و احتمال زيادي داده‌ايم که علاوه بر حضرت علي‌اصغر که در عاشورا شهيد شده، نوزاد ديگري هم در همان روز عاشورا به دنيا مي‌آيد و او هم شهيد مي‌شود. بعد از اينها، مقتل و نفرين‌هاي امام و ... آمده است.
بخش مختصر پاياني هم، قصّه‌هاي بعد از شهادت امام حسين(ع) است. علّت مختصر بودن اين بخش نيز آن است که مرحوم پدرم، اين اواخر نابيناي کامل شده بودند و نمي‌توانستند مطالعه کنند. به همين علّت از بنده خواستند تحقيقي دربارة سير حرکت اهل بيت(ع) از کربلا به شام و برعکس داشته باشم. جالب بود، بدون هيچ پيش‌داوري، اين کار را شروع کردم و با بررسي جدّي مسافت‌ها و نحوة مسافرت و حرکت و سيرها در اين دوران، به اين نتيجه رسيدم که اهل بيت امام حسين(ع) در همان اربعين اوّل به کربلا برگشته‌اند.
• علاوه بر مواردي که اشاره کرديد، لطفاً از ديگر امتيازات اين کتاب هم بفرماييد.
مکتب شيعه بسيار غني است و منابع پرباري داريم؛ امّا متأسّفانه حيف است که اين روزها مکتبي به اتقان و استحکام اهل بيت(ع) را به مطالب سست و عوام‌زدگي و اين‌گونه آسيب‌ها دچار کرده‌اند.
آنهايي که کتاب را خوانده‌اند و اهل تحقيق در تاريخ کربلا هستند، به ما مي‌گفتند: اين کتاب بي‌نظير است. کتابي است که هم نکاتش به درد اهل منبر مي‌خورد، هم به درد محقّقان رشتة تاريخ و هم به درد مردم عادي. در چاپ‌هاي قبل، بخش‌هاي تخصّصي را با علائمي جدا کرده بوديم؛ ولي در چاپ‌هاي اخير، اين‌طور نيست. عنوان‌هاي مطالب هم عبارات عربي دست‌نوشته‌هاي مرحوم پدرم بود که در ويرايش‌هاي جديد، ترجمة آنها هم آورده شد.
• جذّاب‌ترين بخش آن به نظرتان کدام بخش کتاب بود؟
جذّاب‌ترين بخش آن، به نظرم بخشي است که دربارة حضرت علي اکبر(ع) نوشته شده و سرّش را هم بايد به نظرم در همان توسّل اوّليه پيدا کنيم. کتاب که منتشر شد، تعدادي را به آستان مقدّس امام حسين(ع) هديه کرديم و يک نسخه را هم داخل خود حرم گذاشتم؛ هرچند مي‌دانستم آن را برمي‌دارند و باقي نمي‌ماند.
• در طول انجام کار آيا عنايتي از ناحية سيّدالشّهدا(ع) هم تجربه کرديد؟
بهترين عنايت را اين مي‌دانم که تا الآن کسي از اين کتاب، ايرادي نگرفته و برخي استادان، مانند آقاي معمار منتظرين با هزينة شخصي، آن را خريداري کرده و به بقيّه هديه مي‌دهند و بالاي منبر و در کلاس‌هايشان ديگران را به مطالعة اين کتاب توصيه مي‌کنند. پدرم با عبارت خادم لخدّام الحسين(ع)، نامه‌هايش را امضا مي‌کرد.
• براي ادامة اين کار آيا برنامه‌اي داريد؟
نقصي که اين کتاب الآن دارد، اين است که خيلي از عبارت‌ها، روايت‌ها و شعرها به زبان عربي است و نياز به ترجمه دارد تا بقيّه هم بتوانند بيشتر استفاده کنند. برخي هم پيشنهاد داده‌اند کتاب کاملاً به زبان عربي منتشر شود تا خودش را نشان بدهد.
• و امّا شنيديم چند سال قبل دو سال درس خارج فقه خود را در حوزة علميّة قم به زيارت عاشورا اختصاص داديد. مي‌شود بفرماييد چه شد چنين اقدامي انجام داديد؟
درس خارج هم مربوط به شش، هفت سال قبل است. آن زمان، يکي از شخصيّت‌هاي اهل «عربستان»، جزوه و لوح فشرده‌اي در ردّ «زيارت عاشورا» نوشته و منتشر کرده بود. نويسندة اين کتاب سه سال تمام کتابخانه‌هاي «ايران» را زير و رو کرده بود و تمام نسخه‌هاي خطّي مربوط به زيارت عاشورا را ديده بود. اين کتاب جنجال زيادي به پا کرد. تعدادي از دوستان درخواست داشتند به اين کتاب پاسخ علمي و متقن داده شود. ما هم روزهاي چهارشنبه درس خارجمان را به اين موضوع اختصاص داديم. با دقّت تمام و بدون هيچ پيش‌داوري و کاملاً بر اساس اسلوب و روش‌هاي علمي، بررسي سند، نسخه ها و متن زيارت عاشورا انجام شد. بعد از اتمام بحث، مطالب، مرتّب شد و «انتشارات جمکران» آن را با عنوان «ميزان تشيّع» منتشر کرد. دوستان قصد داشتند کتاب را به عربي ترجمه کنند. گفتند اسمش را چه بگذاريم. گفتم کتابي که شبهه را وارد کرده است، نامش «زيارة عاشورا في الميزان» (زيارت عاشورا در ترازوي نقد) است. شما هم نام اين کتاب را بگذاريد: «زيارة عاشورا هي الميزان» (زيارت عاشورا همان ترازوي نقد است.)
سير مطالب کتاب از اين قرار است:
فصل اوّل: بررسي سند زيارت عاشورا در کتاب‌هاي «مصباح المتهجد» و «کامل الزّيارات» و سپس بررسي پنج سند مختلف و معتبر زيارت عاشورا و ميزان اعتبار راويان آن؛
فصل دوم: بررسي مضمون زيارت عاشورا که در آن، ابتدا عصارة زيارت عاشورا را آورده‌ايم و سپس مفصّلاً دربارة هماهنگي لعن‌هاي زيارت عاشورا با قرآن کريم و سنّت و سيرة مشرعه صحبت کرده‌ايم.
با توجّه به اينکه نويسندة کتاب «زيارة عاشورا في الميزان» خيلي به موضوع اختلاف نسخه‌هاي زيارت عاشورا پرداخته و از آن نتايج مطلوب خود را برداشت کرده بود، فصل سوم را به همين موضوع اختصاص داديم و از جنبه‌هاي مختلف درباره‌اش صحبت کرديم.
خاتمة کتاب هم با عنوان شناسنامة ميزان، چند روايت متناسب با فضاي کتاب آورده شده است.
معرفي کتاب
کتاب «ثارالله، خون حسين در رگ‌هاي اسلام» نوشتة مرحوم آيت‌الله حاج شيخ حسين عندليب همداني است.
در اين کتاب، علاوه بر چهار فصل شخصيّت شناسي امام حسين (ع)، مقتل‌نگاري، گزيده‌هايي از مقتل امام حسين (ع) و ياران ايشان، رثا و سوگواري، به تحقيقي دربارة اربعين حسيني و دو سخنراني از آيت‌الله حاج شيخ حسين عندليب همداني نيز اشاره شده است.
روش ارائة مطالب اين کتاب به گونه‌اي است که در آغاز هر درس، ابتدا يک روايت، زيارت، شعر يا بخش‌هايي از مقاتل بيان مي‌شود.
از ويژگي‌هاي ديگر اين کتاب سير نگارش و نحوة فصل‌بندي مطالب آن است تا آنجا که بر اساس سير زيارت عاشورا، نويسنده پيش از آنکه به مصائب و مراثي سيّدالشّهدا(ع) و اصحابش بپردازند، با شخصيّت‌شناسي آن بزرگوار، سيره، خصائص و ويژگي‌هايشان آغاز کرده است؛ نکته‌اي که بسياري از مقتل‌نويسان از آن غفلت کرده‌اند.
استناد مؤلّف بر آيات و احاديث و متون ديني و روايي معتبر، کتاب را بيش و پيش از آنکه فقط کتابي تاريخي و روايي معرفي کند، مدّنظر مجامع علمي، انديشمندان و صاحب‌نظران قرار مي‌دهد. همچنين نقل نکته‌هاي دقيق و عميق علمي در باب حديث و تفسير و فقه و کلام و مقتل شناسي، مکان شناسي و جغرافياي کربلا و عاشورا، وقايع نگاري، برداشت‌هاي تحقيقي عالمانه و به دور از دريافت و نظرهاي شخصي، کتاب را در حدّ اثري قابل بحث و تدريس در کرسي حوزه و دانشگاه بالا برده است.
از همين روست که آيت الله استادي اين کتاب را يکي از آثار مهم دربارة عاشورا مي‌داند.
در فصل اوّل کتاب از شخصيّت امام حسين(ع) سخن رفته است.
در فصل دوم، گزارشي از کتاب‌هاي مقتل ارائه شده است.
فصل سوم که مفصّل‌تر از ديگر فصل‌ها است، دربارة قيام عاشورا و شهادت امام حسين(ع) و ياران اوست.
سرانجام در فصل چهارم، به رثا و سوگواري پرداخته شده است.
پاره‌اي از مطالب کتاب عبارتند از:
معني جملة «کلّ يوم عاشورا و کلّ ارضٍ کربلا»، جامعيت امام و جمع همة ارزش‌ها در وجود، امام و فتوحات خلفا، علّت خودداري مسلم‌بن عقيل از ترور ابن‌زياد، شهداي کوفه، بي‌اساس بودن اين مطلب که شُرَيح فتوا به قتل امام حسين(ع) داده بود، بي‌اساس بودن اين مطلب که امام حسين(ع) احرام حج را به عمرة مفرده تبديل کرد و اثبات اينکه امام، محرم به احرام عمرة مفرده بود و اساساً محرم به احرام حج نشده بود، نادرست بودن اين سخن که اهل بيت امام حسين(ع) را ، غير از امام سجّاد(ع) بر شتران بدون محمل سوار کردند، محلّ دفن سر امام و ...
اين کتاب، ويژگي‌هاي منحصر به فردي دارد که مي‌توان آنها را به شرح زير شمرد:
1. بهره‌گيري از نکات تفسيري، به اين معنا که در بخشي از کتاب، با استناد به روايت‌ها و تفسير و تأويل آيات، نکات تفسيري را بيان مي‌کند؛
2. برداشت‌هاي ادبي که مؤلّف در کتاب، تشبيه‌هاي کلامي را در سخنان امام آورده و خواننده را به تأمّل در سخنان آن حضرت واداشته است؛
3. رجال و صحابه‌شناسي که نويسنده در اين کتاب، بهرة فراواني از اين علم برده و به معرفي نقش‌آفرينان کربلا و عاشوار پرداخته است؛
4. آشنايي با جامعه‌شناسي عرب و آداب و رسوم که باعث شده مؤلّف با توجّه به ساختار جامعة آن روز مسلمانان به تحليل وقايع و تشريح آنها بپردازد؛
5. برداشت‌ها و مطالب اخلاقي، اعتقادي که نويسنده در جاي جاي مقتل سعي بر آن دارد تا به تبليغ و نشر معارف بپردازد و در حين نقل ماجرا، با جمله‌هاي کوتاه تذکّر دهد و موعظه کند؛
6. مکان‌شناسي و جغرافياي کربلا که بحث‌هاي علمي و دقيق نويسنده از مکان‌هاي مختلف در مسير کربلا و شرح و توصيف آنها تعجّب خواننده را بر مي‌انگيزد؛
7. برداشت‌هاي عالمانه از واقعة کربلا که اين برداشت‌ها از آسيب نظرها و گمان‌هاي بي‌پشتوانه دور است و با استناد به روايت‌ها و نقل‌هاي معتبر و با استدلال به بيان نکاتي پرداخته است؛
8. وقايع‌نگاري حوادث پيرامون عاشورا که نويسنده بحث‌هايي دربارة شخصيّت آن حضرت و اصحاب بزرگوارش بيان داشته است؛
9. استفاده از نکات آماري که مثلاً در هر حمله چه تعداد به شهادت رسيدند و مدّت اقامت در هر منزل چه ميزان بود و اطّلاعات ضروري و مهم از اين دست که نويسنده با استفاده از آنها، کتاب را غني‌تر کرده‌است.
کتاب ثارالله، خون حسين در رگ‌هاي اسلام 519 صفحه است که در کتاب‌نامة آن، نام 360 کتاب به عنوان منبع آمده است.