کدامین اربعین؟

محمّد عندلیب همدانی

يکي از مهم‌ترين راه‌هاي مبارزه با تحريف و دروغ‌پردازي در بيان واقعة کربلا، تبيين و تحليل صحيح و فنّي اين حادثه است و تنها در صورت روشن شدن مرز بين دروغ و واقعيت است که بحث‌هاي آموزندة اخلاقي و تربيتيِ آن، معنا پيدا مي‌کند.

بررسي دقيق اين مسئله، مستلزم ارائة نگرشي صحيح از مدّت اقامت آل‌الله(ع) در «کوفه» و «شام»، ترسيم مسير حرکت از کوفه به شام و از آنجا به «مدينه»، زمان و چگونگي دفن سر مقدّس سيّدالشّهدا(ع)، تعيين تاريخ و چگونگي زيارت شهداي «کربلا» توسط جابربن عبدالله انصاري و ... است.

ريشة اختلافات در چيست؟

اساس و ريشة اختلاف‌هاي موجود در بيان حادثة کربلا را بايد در عظمت بي مانند واقعه و در نتيجه، مبهوت ماندن گزارشگران نخستين، سعي دشمن در سانسور و تحريف، کمبود وسايل اطّلاع‌رساني دقيق و صحيح در آن زمان، بي‌دقّتي و اشتباه‌هاي راويان و نويسندگان و ... جست‌وجو کرد.

روش بررسي گزارش‌هاي تاريخي

بايد در بررسي روايت‌هاي تاريخي، اين نکات را در نظر داشت:

1. همة منابع نخستين در اختيار نويسندگان کتاب‌هايي، همچون «ارشاد» و ... نبوده است.

2. چه بسا اگر به متني هم دسترسي داشته‌اند، هنگام نگارش از مراجعه به آن غفلت ورزيده‌اند.

3. مرحوم مفيد در ارشاد و نيز ديگران، از شيوة گزينشي استفاده کرده‌اند؛ يعني روايت‌هايي را برگزيده‌اند که هم آنها را مهم مي‌دانسته‌اند و هم از راوي يا راويان نخستين، سند داشته‌اند؛ پس صرف نيامدن يک گزارش در کتاب‌هايي، مثل ارشاد و ... دليل بر سستي آن گزارش نخواهد بود.

پيام‌رساني در گذشته‌هاي دور

حال مي‌بايست براي فهم صحيحي از سرعت حرکت کاروان، به معرفي مفهومي، به نام بريد پرداخت. يکي از راه‌هاي پيام رساني در صدر اسلام، استفاده از اسب سواراني چالاک و تيزپا به نام بريد بوده است.

بريد و چاپار سرعت خيره کننده و شگفت آوري داشته، به گونه‌اي که گفته‌اند، هيچ جنبنده‌اي از آن سريع‌تر حرکت نمي‌کرده تا آنجا که دُرنا نيز نمي‌تواند به سرعت چاپارها حرکت کند و اگر اين، گفته‌اي اغراق‌آميز باشد، مسلّم است که کسي نمي‌تواند به سرعت

چاپارها مسافرت کند.

نمونه‌هايي از سرعت سير در مسافرت‌هاي گذشته

کاروان‌هاي همراه مسافر و بار، حتّي با مرکب‌هاي غيربريد، مسيرهاي طولاني‌تري را در يک روز طيّ مي‌کرده‌اند.

بسياري از مورّخان نوشته‌اند: «حضرت سيّدالشّهدا(ع)، به همراه اهل بيت(ع) و يارانش، روز يکشنبه 28 رجب سال شصت هجري، از مدينه خارج و در شب جمعه، سوم شعبان، وارد مکّه شدند.»1 همين‌طور گفته‌اند: «فاصلة اين دو شهر، هشتاد و شش فرسنگ بوده»2 و نيز نوشته‌اند: «بين اين دو مکان مبارک، ده منزل قرار داشته است.»3 آن‌گونه که از سفرنامة رفعت پاشا برمي‌آيد، او اين راه را در چهارده روز پيموده است.4 روشن است طي کردن مسيري که به صورت معمولي، حدّاقل ده روز وقت مي‌طلبد، در مدّت چهار يا پنج روز، به دليل در امان ماندن از يزيديان و فرار از بيعت بوده است.

نويسنده، در ادامه براي تقطيع زمان ها و دست‌يابي منطقي به زمان چهل روزة بعد از دهم محرّم 61 هجري تا بيستم صفر، به تقطيع فواصل مکاني مي‌پردازد. به اين صورت که:

1. مدّت سفر از کربلا تا کوفه؛

2. مدّت اقامت در کوفه؛

3. مدّت سفر از کوفه تا «دمشق(شام)»؛

4. مدّت توقف در دمشق؛

5. مدّت سفر از دمشق تا کربلا؛

6. مدّت سفر از کربلا تا کوفه.

اهل بيت(ع) را بعد ازظهر روز يازدهم محرّم، از کربلا به سمت کوفه حرکت دادند.5 مرحوم مفيد مي‌فرمايد: «فرداي روزي که سر مقدّس را به کوفه وارد کردند، کاروان اهل بيت(ع) به آن شهر رسيدند.»6

کاروان هنگامي‌که به دروازة کوفه رسيد، دروازة شهررا بسته ديد.

اکنون به سخنان شيخ مفيد برمي گرديم که فرمود: «فرداي روز ورود سر مبارک به کوفه، اسيران را وارد کوفه نموده و در مجلس ابن زياد حاضر ساختند.» بنابراين تاريخ ورود آل الله(ع) به شهر کوفه، روز دوازدهم بوده است.

مدّت توقّف آل الله(ع) در شهر کوفه

پيش‌تر اثبات کرديم که روز ورود اسيران به کوفه، روز دوازدهم محرّم بوده است و در وضعيتي که با توجّه به زنداني بودن آل الله(ع) و ندامت مردم کوفه، هر آن احتمال برپايي انقلاب و شورشي مردمي مي‌رود، بسيار طبيعي است که ابن زياد براي حرکت دادن اسيران و سرهاي شهيدان عجله داشته باشد. حال اگر اين حقيقت را اضافه

کنيد به اينکه هيچ مدرک معتبري نداريم که اهل بيت(ع) را حدّاکثر بعد از بيستم محرّم هم در کوفه نگاه داشته باشند، پس بايد زمان خروج آل‌الله(ع) را بين هجدهم 7 تا حدّاکثر بيستم 8 محرّم دانست.

مدّت سفر از کوفه تا دمشق(شام)

قبل از پرداختن به مدّت زمان سير کوفه تا شام، به بيان شيخ مفيد 9 مبني بر اينکه سرهاي شهدا زودتر از کاروان به شام فرستاده شده است، پاسخ داده مي‌شود. وي مي‌گويد: با مراجعه به تاريخ درمي يابيم که در مسير کوفه به دمشق، سرهاي شهيدان همراه با کاروان اسيران حرکت داده مي‌شده؛ بلکه از برخي منابع معتبر برداشت مي‌شود که از همان هنگام حرکت از کوفه نيز به همراه هم بوده‌اند.10

در مورد نوع مرکب کاروان دو نظريّه مطرح است. ديدگاه نخست، نظر مرحوم عمادالدّين طبري 11 است که کاروان اهل بيت(ع) با چارپايان خود، کوفه تا شام را سفر کردند و ديدگاه دوم که به نظر صحيح‌تر است، نظر مرحوم آيت‌الله قاضي است که مرکب آنها را همان مرکب بريد مي‌داند.12 روشن است که کوفيان فاتح! مي‌خواستند هرچه زودتر به دمشق برسند و اين خبر مسرّت‌آور! را به يزيد پليد برسانند؛ به علاوه، چون احتمال شورش هم داده مي‌شد، از اين‌رو بايد اسيران را بر مرکب‌هايي سوار مي‌کردند که بتوانند در موقع لزوم، از معرکه فرار کنند.

دربارة مسيرکاروان بايد گفت: در هيچ مدرک معتبري، مسير دقيق حرکت قافلة اسيران تبيين و ترسيم نشده است، امّا بايد اين نکات مهم را نيز از نظر دور نداشت:

سرهاي مقدّس شهيدان، همسفر اسيران بوده است و در برخي از شهرها، مکان‌هايي به نام «مشهد رأس الحسين(ع)» مشاهده مي‌شود و اين تسميه از آن‌روست که در مسير حرکت، مدّتي سر مقدّس در آنجا قرار داشته و چه بسا، کرامتي از آن ظاهر شده است. در نتيجه بايد اعتراف کنيم که قافلة اسيران نيز از اين شهرها عبور کرده‌اند.

با در نظر گرفتن مخالفت‌هايي که با حکومت يزيد شروع شده بود، تغيير مسير دادن و گاهي از بيراهه رفتن، قابل توجيه است.

ما هرگز نمي‌توانيم با گزارش‌هايي که مبتني بر توقّف کاروان در بين راه، بيش از آنچه براي استراحت نياز بوده، موافقت کنيم، زيرا؛

1. در هيچ منبع کاملاً معتبري، به آن اشاره نشده است؛

2. عجلة دشمن براي رسيدن به دمشق، بسيار طبيعي و قابل توجيه است؛

3. مهم‌تر اينکه؛ بايد حرکت قافله را به گونه‌اي ترسيم کرد که آنها روز اوّل صفر در دمشق حاضر باشند.

مدّت توقّف در دمشق

محبوس بودن اهل بيت(ع) براي مدّتي در خرابه يا زنداني که آنان را از سرما و گرما محفوظ نمي‌داشت، مسلّم است.13

آنگاه که يزيد پليد از شعله ور شدن آتش خشم مردم و تزلزل ارکان حکومت نامشروعش هراسان شد، دستور داد اهل بيت(ع) را از زندان آزاد کنند و در بخشي از کاخ خود استقرار دهند.14

تمام مدّت اقامت آن بزرگواران در شهر دمشق، شش يا هفت روز بيشتر نبوده است و آنان حدّاکثر هشتم صفر، آنجا را ترک کرده‌اند.

جابر اوّلين زائر حسيني

اصل تحقّق زيارت جابر مسلّم است؛ برخلاف سيّدبن طاووس که مي‌فرمايد: «چگونه ممکن است جابر پس از گذشتن مدّتي که خبر شهادت به مدينه رسيده است، از آنجا حرکت کند و اين مسير طولاني را طي کند و در روز اربعين در کربلا باشد؟»15

در پاسخ به اين استبعاد سيّد بايد گفت:

اولاً: جناب جابر از دوستداران مخلص اهل بيت(ع) بوده و طبيعي است در همان روزهاي نخستين، با توجّه به گزارش‌هاي غيررسمي (که به آن اشاره کرديم) جزو گروهي باشد که از ماجرا آگاه شده و بار سفر را بسته باشد. در اين صورت، زمان براي رسيدن به کربلا، بسيار زياد است؛

ثانياً: گفتيم پيک رسمي دستور داشت خود را سريع به مدينه برساند، پس حتّي اگر جابر پس از انتشار خبر به صورت رسمي هم حرکت کرده باشد، باز به خوبي مي‌توانست به کربلا برسد؛

ثالثاً: حتّي اگر بر فرض بپذيريم پيک، بيست و چهار روز پس از شهادت، به مدينه رسيد و بر فرض، بپذيريم که جابر تا آن موقع حرکت نکرده باشد، باز پيمودن مسير حدود بيست مرحله‌اي، در حدود چهارده روز، در آن زمان، امري مرسوم بوده و ابداً بعيد نيست.

نکتة مهم اين است که بايد راز زيارت اربعين را تأکيد امام سجّاد(ع) و کاروان اهل بيت(ع) بر آن دانسته نه تأسّي به اوّلين زائرحسيني که جابر باشد.

مدّت سفر از دمشق تا کربلا

کاروان اهل بيت(ع) پس از توقّف حدّاکثر هفت روزه در دمشق و آزاد شدن از قيد اسارت، به همراهي نعمان‌بن بشير به سوي مدينة الرّسول(ص) حرکت کردند.16

طول مسير دمشق مدينه

با نگاهي به نقشه پي مي‌بريم که راه مستقيم شام (سوريه) به حجاز (عربستان)، هرگز از «عراق» عبور نمي‌کند و اين دو مسير قدر مشترکي ندارند که با دوراهي از يکديگر جدا شوند؛ ولي در عين حال بايد در نظر داشت که اگر کسي به قصد حجاز و شهر مدينه از دمشق خارج شد و مقدار زيادي هم سير کرد، ولي بعد تصميم او عوض شد و خواست به عراق و شهر کربلا برود، به طور قطع اين شخص مجبور نيست، همة مسير را دوباره برگردد و از دمشق به عراق برود.

جمع‌بندي گزارش‌ها دربارة مسير دمشق (شام) تا مدينه

دربارة مسير شام تا مدينه هفت دسته روايت و گزارش متفاوت وارد شده که جمع‌بندي آنها به اين صورت است:

از آنجا که دستة اوّل دربارة همة حوادث و وقايع بين راه و نيز تاريخ ورود به مدينه سکوت مي‌کنند، پس هيچ گونه تعارضي با بقية

روايات ندارند.

از دستة دوم روايات استفاده مي‌شود که آل‌الله(ع) روز بيستم صفر وارد شهر مدينه شده‌اند. نهايت اين است که در کلام اين دو بزرگوار، دو احتمال داده مي‌شود: يکي اينکه اهل بيت(ع) در روز بيستم، از دمشق به سوي مدينه خارج شده باشند و دوم اينکه، آنان در اين روز وارد مدينه شده باشند، در اين صورت، عبارت مجمل مي‌شود و ديگر هيچ‌کس توان استشهاد به آن را نخواهد داشت.

امّا دستة سوم تا ششم؛ هيچ گونه تعارضي بين اين روايات نيست؛ بلکه هر يکي مکمّل و مؤيّد ديگري است و نتيجة مجموع اينها چنين است: امام سجّاد(ع) به همراه اهل بيت(ع) و نيز به همراهي سر مقدّس پدر از دمشق خارج شدند و امام سجّاد(ع) در همان روز، سر مبارک پدر را به بدن ملحق ساخت و در همين سرزمين با جابر‌بن عبدالله انصاري ملاقات کردند.17

و امّا دستة هفتم که مي‌گويند سر مقدّس حسين(ع) به همراه اهل بيت(ع) به مدينه برده و پس از آن به بدن ملحق شد؛ اين گزارش به طور اساسي پذيرفتني نيست.

دو عامل مؤثر در سرعت سير

به نظر ما دو عامل بسيار مهم در سرعت سير اهل بيت(ع) دخالت داشته است:

1. آن داغ‌ديدگان هنوز مزار شهيدان خود را زيارت نکرده و آزادانه در کربلا مجلس سوگواري تشکيل نداده بودند، حال که خود مي‌توانستند مسير کاروان را تعيين کنند، دل آنها براي رسيدن به کربلا پر مي‌زد.

مهم‌تر اينکه، راز اصلي استحباب زيارت اربعين، در خود عدد چهل نهفته است؛

2. دومين محرّک براي عجله داشتن و سرعت در سير، اين بوده است که بايد هرچه زودتر اين سر به بدن ملحق شود، زيرا قطعاً مسامحه در اين امر، جسارت به سر مطهّر خواهد بود.

حرکت شبانه

به گفتة مورّخان، يزيد به نعمان‌بن بشير (کاروان دار) دستور داد، شبانه حرکت کنند.18

اين دستور يزيد چند علّت داشته است:

1. يکي اينکه با تظاهر به مهرباني بگويد: «آنها شب‌ها حرکت کنند تا پس از اين همه رنج و مشقّت، از گرماي روز در امان باشند.»؛

2. ديگر آنکه در مناطقي که اکثريّت با حاميان بني‌اميّه بود (بيشتر محدودة شام شامل عدّه‌اي بود که از موضع جديد يزيد آگاه نبودند) به کاروانيان جسارت نورزند که نتيجة اين عمل، تشديد خشم محبّان اهل بيت(ع) و در نتيجه، سست‌تر شدن حکومت يزيد شود؛

3. حرکت شبانه و آرام در محدودة کربلا، مدينه با حال و وضع آل‌الله(ع) سازگارتر بود، چون چندان عجله‌اي نداشتند، علاوه بر اينکه به اين وسيله، کاروان از حرارت خورشيد و گرماي روز آسيبي نمي‌ديد.

نتيجة مطالب فوق، اين است که مي‌پذيريم حرکت کاروان تا آن هنگام که در شام حرکت مي‌کردند، شبانه بوده و قبول مي‌کنيم قافله در مسير بازگشت از کربلا به مدينه، شبانه حرکت کرده است.

اهل بيت(ع) ديگر اسير نبودند که فقط کاروان دار تصميم بگيرد، بنابراين هيچ مانعي نيست که بگوييم از آن هنگام که پيشنهاد رفتن به کربلا مطرح شد، در روز هم حرکت کردند تا هر چه سريع تر به آرزوي خود، يعني زيارت مرقد شهيدان برسند و هرچه سريع تر سر امام را به بدن ملحق سازند.

بررسي اشکال‌ها

چکيدة همة اين اخبار اين است که امام سجّاد(ع) به همراه اهل بيت(ع) و سر نوراني سيّدالشّهدا(ع) و به گفتة ابن‌اعثم در «فتوح» و ديگران، همراه سرهاي ديگر شهيدان، از دمشق خارج شدند و در مسير بازگشت، پيش از آنها، همان روز، گروهي‌اندک، از جمله جابربن عبدالله انصاري به همراه عطيّه براي زيارت آمده‌اند، آنگاه همگي به مزار شهيدان رفتند و به سوگواري جانسوزي پرداختند و در همان روز، امام سجّاد(ع) سر پدر را به بدن ملحق ساخت. جابر و عطيّه، همان روز کربلا را به سمت کوفه ترک کردند؛ امّا خاندان داغديده، چند روزي در آن سرزمين ماندند و مجلس سوگ تشکيل دادند و در مجلس عزاداري آن بانوان محترم، زنان روستاهاي اطراف هم حاضر شده و همنوا با آنان گريستند.

اشکال نخست

اهل بيت(ع) خود تصميم گيرنده نبوده‌اند و بايد رضايت يزيد براي حرکت به سمت کربلا جلب شود و با خبث طينتي که در اين پليد سراغ داريم، گمان نمي‌رود او اين اجازه را به آنان داده باشد.

پاسخ

ما در جواب، سه گزينه مطرح مي‌کنيم:

گزينة اوّل: خود يزيد پيشنهاد رفتن به مدينه از سمت عراق را داده باشد و احتمال قوي هم مي‌داده که در اين صورت، اهل بيت(ع) به کربلا خواهند رفت. در توجيه اين احتمال مي‌گوييم: چه مانعي دارد يزيد که پايه‌هاي حکومت نامشروع خود را سست و ويران مي‌بيند، چنين دستوري بدهد تا بتواند با مهرباني ظاهري با خاندان نبوّت، از بي‌اعتمادي مردم بکاهد؟؛

گزينة دوم: پيشنهاد اصلي رفتن از مسير دمشق، عراق، مدينه، از طرف خود اهل بيت(ع) مطرح شده باشد و يزيد هم مي‌داند که اين پيشنهاد به منظور رفتن به کربلاست، ولي باز موافقت مي‌کند؛ به همان دليلي که در گزينة پيشين اشاره کرديم؛

گزينة سوم: اهل بيت(ع) به صورت طبيعي از دمشق در جادّة دمشق، مدينه، به حرکت درآيند و در بين راه، تصميم خود را نسبت به رفتن به عراق و آنگاه کربلا مطرح سازند. يعني در دمشق، به طور کلّي صحبتي از رفتن به عراق و کربلا در ميان نيامده باشد.

اشکال دوم

کارواني که در آن، بانوان و کودکان، خسته و زجر کشيده بودند، کارواني که با نهايت احترام و وقار حرکت مي‌کردند، کارواني که شبانه سير مي‌کردند، اگر در مسير مستقيم دمشق، کربلا هم به راه افتاده باشند، اگر هر شب هشت فرسنگ راه بروند، بيست و دو روز بايد بگذرد تا به مقصد برسد، آنگاه چگونه روز بيستم صفر در کربلا باشند؟

پاسخ

در جواب اين ايراد بايد گفت: کارواني که از هر لحاظ بسيار مجهّز بوده، کارواني که محافظاني داشته و مصيبت ديدگاني که هنوز آلام آنها تسکين نيافته و آنچه آرامش نسبي به آنها مي‌دهد، زيارت مرقد امام حسين(ع) است، قافله‌اي که سر مقدّس حسين(ع) را همراه دارد که بايد هرچه زودتر آن را به بدن ملحق سازند، بزرگواراني که مي‌خواهند هر چه سريع تر به فيض بي‌مانند زيارت اوّلين اربعين برسند، قافله‌اي که ديگر اسير نيست و خود مي‌تواند تصميم بگيرد، اگر هم بر فرض، همة مسير را شبانه حرکت کرده باشند، اين چنين کارواني از هر مسيري که برود، به خوبي مي‌تواند خود را روز اربعين به کربلا برساند و چنان که همين قافله، مسير 10 مرحله‌اي مدينه، مکّه را به نصف تقليل داد، اينجا هم مي‌تواند چنين کند.

اشکال سوم

اگر عطيّه که به همراه جابر بوده، امام سجّاد(ع) را ملاقات کرده، چرا تنها به ذکر کلمات جابر به هنگام زيارت مي‌پردازد، ولي هيچ‌گونه اشاره‌اي به نحوة خواندن زيارت از طرف امام نمي‌کند؟ آيا حق اين نبود که عطيّه، اين مطلب مهم را هم مي‌گفت؟ و چون چنين چيزي در گزارش عطيّه نيست، پس بايد گفت او امام سجّاد(ع) و اهل بيت(ع) را ملاقات نکرده است.

پاسخ

بايد توجّه کرد که در روز اربعين، نخست جابر و عطيّه وارد شدند و زيارت کردند و آنگاه خاندان نبوّت وارد شدند؛ از اين‌رو عطيّه، گزارش زيارت جابر را نقل کرده است؛ امّا پس از آنکه اهل بيت(ع) داغدار وارد شدند و پس از آنکه بر اساس گفتة مرحوم سيّد در مقتل شهيدان، به سوگواري عمومي مشغول شدند، بسيار طبيعي است که نامحرمان، از جمله جابر و عطيّه به کناري بروند تا بانوان داغديده و رنج کشيده، بهتر بتوانند زيارت و سوگواري کنند و در اين هنگام بوده است که امام سجّاد(ع) به همراه اهل بيت(ع) به زيارت و سوگواري خانوادگي پرداخته‌اند و عطيّه حاضر نبوده تا گزارش کند.

توضيح

در کتاب «ثار الله» هفت اشکال بررسي شده است که در اينجا به سه اشکال عمدة آن پرداخته شد.

فرجام سخن

نتيجه اينکه اهل بيت(ع) بزرگوار امام حسين(ع) در مسير بازگشت از شام به سوي مدينه، در روز اربعين سال 61 هجري(اوّلين اربعين) وارد کربلا شده‌اند و همة احتمال‌هاي سست و بي مدرکي که گروهي ادّعا کرده‌اند، از جمله:

1. ورود اهل بيت(ع) در اربعين سال 62 بوده است؛19

2. ورود آنان در اربعين سال 61 بوده است، منتها قبل از رفتن به شام؛20

3. ورود آنان در اربعين دوم، يعني چهل روز دوم (هشتاد روز بعد از عاشورا) بوده است که مرحوم قاضي اين احتمال را از بعضي نقل کرده و آن را رد مي‌کند.21

و ... احتمال‌هاي دور از ذهن و غيرمستند ديگر که قطعاً و جزماً مردود و باطل است، بلکه دوباره مي‌گوييم حتّي اگر دو کتاب شريف «لهوف» و «مُثيرالاحزان» را نداشته باشيم، باز مي‌شود با استناد به مدارک محکم ديگر، اين مطلب را اثبات کرد.

پي‌نوشت‌ها: