عالین

بختیار صادقی

در ابتداي خلقت، غير از خداوند تبارك و تعالي و عالين، يعني عالي‌ترين مخلوقات، هيچ‌كس و هيچ چيز نبود. امام باقر(ع) در اين‌باره فرمودند:

«خداوند بود و هيچ چيز غير از او نبود و هيچ پيدا و ناپيدايي وجود نداشت. سپس اوّلين خلقتي را که آغاز کرد، اين بود که محمّد(ص) را خلق نمود و اهل‌ بيت را همراه وي، از نور و عظمت او آفريد.»1

خداوند، عالين را خلق نموده بود؛ در حالي‌که نه آسماني بود، نه زميني، نه بهشتي، نه آتشي، نه لوحي و نه قلمي.2 ذات اقدس الهي بود و آنها بودند كه خالق خود را عبادت مي‌كردند. پيامبر(ص) در اين‌باره فرمودند:

«... اي علي! اگر ما نبوديم، آنگاه آدم(ع) و حوّا و بهشت و جهنّم و آسمان و زمين خلق نمي‌شد. پس چگونه از ملائك برتر نباشيم و حال آنكه ما در شناخت خداوند و تسبيح و تهليل و تقديس او، بر آنان پيشي گرفتيم؟ زيرا اوّلين موجودي كه خداي عزّوجلّ خلق فرمود، روح ما بود كه آن [ارواح را] به توحيد و تمجيد خود، گويا فرمود. سپس ملائك را خلق نمود. پس چون آنان ارواح ما را [به صورت] نوري واحد مشاهده كردند، شأن و منزلت ما را عظيم داشتند. پس ما تسبيح گفتيم تا ملائك بدانند كه ما موجوداتي خلق‌شدة [خداوند] هستيم ... سپس خداي تبارك و تعالي، آدم(ع) را خلق فرمود و ما را در صلب او به وديعت نهاد و ملائكه را براي بزرگداشت و اكرام ما، به سجدة بر او فرمان داد و سجدة ملائك براي خداوند از سر عبوديّت و براي آدم(ع) براي اكرام و اطاعت بود؛ زيرا كه ما در صلب او بوديم ... .»3

خداوند عالين(ع) را هنگامي آفريد که نه آسمان برافراشته بود و نه زمين گسترده، نه عرشي، نه بهشتي و نه دوزخي. آنها خداوند را تسبيح مي‌کردند، آن هنگام که تسبيح‌کننده‌اي نبود. اين قسمتي از سخنان رسول اكرم(ص) است كه مي‌فرمايند:

«خداوند تعالي ما اهل بيت را هنگامي آفريد که نه آسمان بر افراشته بود و نه زمين گسترده، نه عرشي و نه بهشتي و نه دوزخي. ما خداوند را تسبيح مي‌کرديم، آن هنگام که تسبيح‌کننده‌اي نبود. هنگامي که خداوند خواست جهان را بيافريند، نور مرا شکافت و از آن عرش را بيافريد؛ پس نور عرش از نور من است و نور من از نور خداست و من

برتر‌ از عرش هستم. آنگاه نور عليّ‌بن ابي‌طالب(ع) را شکافت و از آن، فرشتگان را آفريد؛ پس نور فرشتگان از نور عليّ‌بن ابي طالب(ع) است و نور وي از نور خداست و نور علي(ع) برتر از ملائکه است. آنگاه نور دخترم را شکافت و از آن آسمان‌ها و زمين را بيافريد؛ پس نور آسمان‌ها و زمين از نور دخترم فاطمه است و نور فاطمه از نور خداست و او والاتر از آسمان‌ها و زمين است. آنگاه نور حسن را شکافت و از آن خورشيد و ماه را آفريد؛ پس نور خورشيد و ماه از نور حسن است و نور وي از نور خداست و حسن والاتر از خورشيد و ماه است. آنگاه نور حسين را شكافت و از آن بهشت و حورالعين را آفريد. پس نور بهشت و حورالعين از نور حسين است و نور حسين از نور خداست و حسين والاتر از بهشت و حورالعين است. سپس خداوند از نور حسين، ائمّة ديگر را آفريد. آنها عليّ‌بن الحسين و محمّدبن علي و جعفربن محمّد و موسي‌بن جعفر و عليّ‌بن موسي و محمّدبن علي و عليّ‌بن محمّد و حسن‌بن علي و حجّة ‌بن الحسن المهدي: هستند.»

امام باقر(ع) در حديثي، ادامة ماجرا را چنين روايت مي‌فرمايند:

«سپس خداوند به رسولش فرمود: «قسم به عزّت و جلالم! اگر تو و علي و خاندان شما نبوديد، بهشت و جهنّم، زمين و آسمان، ملائکه و هيچ مخلوق ديگري را نمي‌آفريدم. اي محمّد! تو خليل، حبيب، برگزيده و محبوب‌ترين مخلوق من هستي و اوّلين کسي هستي که من خلقت را با آن ابتدا کرده‌ام و پس از آن علي و بعد از او ائمّه را آفريدم... .»

سپس امام باقر(ع) فرمودند:

«ما علّت خلق مخلوقات و سبب تسبيح و عبادتشان هستيم. سبب معرفت خداوند ماييم. پس از آن، خداوند نور ما را در صلب آدم قرار داد...4»5

بعدها موجوداتي به نام ملائك و سپس اجنّه و شِبْه انسان‌ها خلق شدند. شبه انسان‌ها، موجوداتي شبيه آنها بودند و روي زمين زندگي مي‌كردند كه قبل از خلقت آدم(ع) همگي از بين رفتند.

خلقت و صورتگري انسان و سپس سجدة ملائك بر آدم(ع)

«وَلَقَدْ خَلَقْنَاكُمْ ثُمَّ صَوَّرْنَاكُمْ ثُمَّ قُلْنَا لِلْمَلآئِكَةِ اسْجُدُواْ لآدَمَ فَسَجَدُواْ إِلاَّ إِبْلِيسَ لَمْ يَكُن مِّنَ السَّاجِدِينَ؛6

و در حقيقت ‏شما را خلق كرديم. سپس به صورتگري شما پرداختيم. آنگاه به فرشتگان گفتيم: براي آدم سجده كنيد. پس [همه] سجده كردند؛ جز ابليس كه از سجده‏كنندگان نبود.»

انسان خلق شد؛ بعد از خلق، صورتگري شد؛ بعد از خلق شدن و صورتگري شدن، خداوند از بين انسان‌ها، حضرت آدم(ع) را انتخاب كرد. هنگامي رسيد كه حضرت آدم(ع) در خود، نوري عظيم احساس كرد. شرح اين واقعه را امام سجّاد(ع) اين‌گونه مي‌فرمايند:

«خبر داد مرا پدرم امام حسين(ع) از پدرش که رسول الله(ص) فرمودند: «اي بندگان خدا! به ‌درستي که حضرت آدم ديد که نوري عظيم از صلب او ساطع است و اين در حالي بود که حق تعالي اشباح ما را از بالاي عرش به پشت آن حضرت منتقل ساخت و آدم نور را مي‌‏ديد و اشباح را نمي‏ديد. پس آدم گفت: «پروردگارا! اين نورها چيست؟» خداوند عزّوجلّ فرمود: «اين نور‌هاي اشباحي است که انتقال دادم ايشان را از بهترين جا‌هاي عرشم به پشت تو و به اين سبب امر کردم ملائکه را که تو را سجده کنند؛ زيرا تو ظرف و جايگاهي براي اين اشباح گرديدي.» آدم گفت: «پروردگارا!‌ کاش اين شبح‌ها را براي من ظاهر مي‌‎کردي!» پس حق تعالي فرمود: «نظر کن به بالاي عرش.» چون آدم نظر کرد، نور شبح‌‌هاي ما از پشت آدم بر بالاي عرش تابيد‌ و صورت‌هاي نور‌هاي شبح‌هاي ما در عرش منطبع شد؛ چنانچه صورت آدمي در آينة صافي منطبع مي‌‏شود. پس چون آدم اشباح ما را در عرش ديد، پرسيد: «پروردگارا! اين اشباح چيست؟» فرمود: «اي آدم!‌ اينها شبح‌‌هاي بهترين مخلوقات و آفريده‌هاي منند. اي آدم! ‌اين محمّد است و من در افعال خودم حميد محمودم، مشتق کردم براي او نامي از نام خودم و اين علي است و منم عليّ عظيم، مشتق کردم براي او نامي از خودم و اين فاطمه است و منم فاطر و از نور پديدآورندة آسمان و زمين و فاطمه جدا کنندة دشمنان من است از رحمت من در روز قيامت و فاطمه قطع‌کنندة دوستان من است، از هرچه موجب عيب و بدي ايشان است. پس براي او نامي از نام خودم مشتق کردم و اين

حسن و اين حسين است و منم محسن و مجمل، از براي ايشان نام‌ها از نام خود مشتق کردم.

اينها برگزيدگان خلايق منند و گرامي‌ترين بندگان منند. به بركت ايشان قبول طاعت مي‌‏کنم و به بركت ايشان مي‌‏بخشم و به ‌واسطة ايشان عقاب مي‌کنم و به بركت ايشان ثواب مي‌‏دهم. پس اي آدم! به وسيلة ايشان به سوي من متوسّل شو و اگر تو را داهيه‌‏اي و حادثه‌اي عارض شود، ايشان را در درگاه من شفيع خودت بگردان که من قسم خورده‌‏ام بر خود؛ قسم حقّي که هيچ اميدواري را به ايشان نااميد نگردانم و هيچ سائلي که به شفاعت ايشان سؤال کند، رد نکنم.» پس هنگامي‌كه آدم خطا نمود، خداوند متعال را به توسّل از ايشان خواند تا اينكه توبه‌‏اش مقبول شد.»7

به اين ترتيب، پروردگار عظيم، نور ائمّة هدا(ع) را در آدم(ع) به وديعه گذاشت و سپس فرمود:

«اي ملائك! بر آدم(ع) سجده كنيد كه گوهري گرانبها در او گذاشته‌ام.»

او ظرف و جايگاه نور ائمّه(ع) شده بود؛ پس بايد بر او سجده مي‌نمودند. هركس در مقابل نور ائمّه، استكبار ورزيد و سجدة اطاعت به‌ جاي نياورد، از جايگاهي كه داشت، اخراج گرديد. در حقيقت خداوند تبارك و تعالي به ملائكه فرمود:

«اي ملائكه! در جايگاهي كه شما هستيد، شما را نمي‌رسد كه نسبت به پذيرش ولايت ائمّه و اطاعت از آنها، استكبار و دشمني بورزيد و بايستي سجدة اطاعت و اكرام به‌ جاي آوريد.»

علّت سجده نكردن ابليس

«قَالَ مَا مَنَعَكَ أَلاَّ تَسْجُدَ إِذْ أَمَرْتُكَ قَالَ أَنَاْ خَيْرٌ مِّنْهُ خَلَقْتَنِي مِن نَّارٍ وَخَلَقْتَهُ مِن طِينٍ؛

فرمود: «چون تو را به سجده امر كردم، چه چيز تو را باز داشت از اينكه سجده كني؟» گفت: من از او بهترم. مرا از آتش آفريدي و او را از گِل آفريدي.»

به اين ترتيب ابليس لعين تكبّر و دشمني خودش را نشان داد.

«او خود را با آدم مقايسه نمود و گفت: من را از آتش و آدم را از گل آفريدي؛ در حالي ‌كه اگر گوهري كه خداوند آدم را از آن خلق كرده با آتش مقايسه گردد، نور و روشنايي (آن گوهر) بيشتر از آتش خواهد بود.»8

به فرمودة «آية 75، سورة ص» ابليس گمان كرد كه از عالين(ع) مي‌باشد و به همين دليل سجده نكرد:

«قَالَ يَا إِبْلِيسُ مَا مَنَعَكَ أَن تَسْجُدَ لِمَا خَلَقْتُ بِيَدَيَّ أَسْتَكْبَرْتَ أَمْ كُنتَ مِنَ الْعَالِينَ؛

خداوند گفت: «اي ابليس! چه مانعت شد كه سجده كني بر آنچه خلق نمودم با دست‌هايم؟ آيا كبر ورزيدي يا اينكه از زمرة عالين بودي؟»

ابليس از زمرة عالين نبوده و مي‌بايست همانند ساير موجودات، سجدة اطاعت از آدم(ع) را به جا مي‌آورد.

آري. ابليسِ لعينِ رجيم، بر گوهر آدم(ع) حسادت و دشمني ورزيد. اگر گوهري كه خداوند در آدم گذاشته با آتش مقايسه گردد، نور و روشنايي‌اش بيشتر از آتش خواهد بود. ابليس سجده نكرد و اين همان نقطه‌اي است كه باعث حسادت و عصبانيّت و دشمني ابليسِ لعين شده است. اين همان نقطه‌اي است كه دشمن، دشمني خود را شروع كرد.

هبوط و اخراج ابليس فرومايه (لعنة الله)

«قَالَ فَاهْبِطْ مِنْهَا فَمَا يَكُونُ لَكَ أَن تَتَكَبَّرَ فِيهَا فَاخْرُجْ إِنَّكَ مِنَ الصَّاغِرِينَ؛

فرمود: «از آن [مقام] فرو شو. تو را نرسد كه در آن [جايگاه] تكبّر نمايي. پس بيرون شو كه تو از خوارشدگاني.»

پيامبر اكرم(ص) فرمودند:

«هر كه براي خدا تواضع و فروتني كند، خداوند او را بالا مي‌برد و هر كه تكبّر و گردن‌كشي كند، خداوند او را پايين مي‌آورد و خوار و ذليلش مي‌كند.»9

هركه در مقابل نور ائمّه:، استكبار بورزد، بايد از جايگاهي كه دارد، اخراج گردد. اي ابليس! در اين جايگاه، تو را نمي‌رسد «فَمَا يَكُونُ لَكَ؛ پس نمي‌رسد تو را.» كه نسبت به پذيرش ولايت ائمّه و اطاعت از آنها، استكبار بورزي «تَتَكَبَّرَ؛ تكبّر ورزي». فرومايه هستي «إِنَّكَ مِنَ الصَّاغِرِينَ؛ تو از سرافكندگان و فرومايگان هستي.» اي دشمنِ فرومايه! بايد از اين جايگاه اخراج شوي «فَاخْرُجْ؛ پس خارج شو».

پی‌نوشت‌ها: