نقش طعام

سیّد محمود ضیاء آبادی

«حال از آنچه كه خدا به شما روزي كرده است به گونة حلال و پاكيزه تناول كنيد [و از آن برخوردار گرديد] و شكرگزار نعمت‌هاي خدا باشيد، اگر او را مي‌پرستيد.

خداوند تنها مردار و خون و گوشت خوك و آنچه را كه با نام غير خدا سر بريده شده است، بر شما تحريم كرده و در عين حال، اگر كسي تحت شرايط خاصّي، مضطرّ و ناچار شد و از آنها بخورد، در صورتي‌كه تجاوز از حدّ ضرورت ننمايد، نزد خدا مغفور است و مجازات نخواهد شد؛ زیرا خدا آمرزنده و مهربان است.»

در دو آية قبلي (112 و 113) مردمي كه نسبت به نعمت‌هاي مادّي و معنوي خدا ناسپاسي مي‌كنند، مورد ذمّ و نكوهش قرار گرفتند و عاقبت شوم آنها با ارائة يك نمونة تاريخي، استحقاق عذاب اعلام گرديد كه:

«...فَأَخَذَهُمُ الْعَذابُ وَ هُمْ ظالِمُون‏؛1

آنها را عذاب درگرفت؛ در حالی‌که ظالم بودند.»

حال، آية 114 به عنوان يك درس عبرت از تاريخ گذشتگان مي‌فرمايد:

«اينك كه شما از پايان زندگي كفران‌کنندگان نعمت آگاه شديد كه چگونه مشمول غضب و محكوم به عذاب خدا گشته‌اند. اين ديگر عاقلانه نيست كه شما هم دنباله‌رو آنها باشيد و در مسير كفران نعمت‌هاي خدا قدم برداريد كه:

«فَكُلُوا مِمَّا رَزَقَكُمُ اللهُ حَلالاً طَيِّباً وَ اشْكُرُوا نِعْمَتَ اللهِ إِنْ كُنْتُمْ إِيَّاهُ تَعْبُدُون‏؛

حال از آنچه كه خدا به شما روزي كرده است، به گونة حلال و پاكيزه تناول كنيد [و از آن برخوردار گرديد] و شکرگزار نعمت‌هاي خدا باشيد، اگر او را مي‌پرستيد.»

آيا غذاي حرام همين چهار چيز است؟

آنگاه آية 115، قسمتي از موادّ غذايي مربوط به حيوانات را كه در دين مقدّس تحريم شده است، بيان مي‌كند و آن چهار چيز است: مردار، خون، گوشت خوك و حيواني كه با نام غير خدا سر بريده شده است.

سؤالي كه اينجا ممكن است مطرح شود، اين است كه: كلمة «إنّما» از نظر ادبي، دلالت بر حصر و انحصار مي‌كند و حال آنكه مي‌دانيم موادّ غذايي تحريم شدة حيوانات، در اين چهار چيز منحصر نمي‌باشد.

در جواب اين سؤال فرموده‌اند:

حصر در اينجا، به اصطلاح «حصر اضافي» است؛ يعني در مقام نفي بدعت‌هايي است كه مشركان در تحريم پاره‌اي از حيوانات داشتند و منظور، حصر حقيقي نيست.

رمز و راز تحريم گوشت حيواني كه بدون ذكر نام خدا ذبح شده است

مطلبي كه تذكّر آن لازم‌تر به نظر مي‌رسد، اين است كه راز تحريم گوشت مردار و خون و گوشت خوك بر كسي پوشيده نيست و همه، كم و بيش از مفاسد ضدّبهداشتي آنها آگاهند؛ امّا موضوع «ما أُهِلَّ لِغَيْرِاللهِ بِه» حيواني كه با نام غير الله يا بي‌نام الله سر بريده شده باشد، راز و رمز تحريمش روشن نيست؛ يعني اگر مثلاً شخص مسلماني گوسفندي را رو به قبله روي زمين خوابانده با كارد آهني، چهار رگ آن را بريده و خون به قدر كافي از بدن حيوان خارج شده و فقط بسم‌الله نگفته است. از نظر آية شريفه، اين حيوان در رديف مردار، خون و گوشت خوك قرار گرفته و خوردن گوشت آن حرام است. در صورتي‌كه روشن است كه گوشت اين حيوان هيچ‌گونه ضرر و زيان بهداشتي براي انسان ندارد؛ زيرا گفتن و نگفتن بسم الله هنگام سر بريدن حيوان، تأثيري در گوشت آن نمي‌كند.

در مقام حلّ اين اشكال عرض مي‌شود:

مشكل اصلي ما، در شناختن حقيقت انسان است كه ما خيال مي‌كنيم

انسان عبارت از همين جسم و تن است كه مجموعة مركّبي از گوشت، پوست، استخوان و ... می‌باشد و معيار در حلال و حرام بودن موادّ غذايي در دين نيز نفع و زياني است كه از ناحية آنها عايد اين بدن مي‌شود و بنابراین هر مادّة غذايي كه مضرّ و زيان‌بخش به سلامت بدن شد، حرام و آنچه كه زيان ندارد، حلال است.

بنابراين گوشت حيواني كه به نام الله سربريده نشده است، در صورتي‌كه از لحاظ ساير شرايط تكميل است، چه زياني براي بدن دارد كه آية شريفه آن را تحريم كرده است؟

آري. اشكال اصلي مطلب اين است كه ما انسان را خلاصه در همين بدن كرده‌ايم و حال آنكه حقيقت انسان، عبارت از روح و جان انسان است و اين بدن و اعضا و جوارحش، به منزلة ابزار كار اوست و به بيان ديگر، انسان داراي دو بُعد جسمي و روحي است و هركدام از اين دو بُعد، از لحاظ تأمين صحّت و بيماري‌اش و از لحاظ نفع و ضرر بردنش از اشيا، معيار خاصّي دارد. بنابراین معيار تشخيص موجبات صحّت و بيماري روح را بايد دين و شريعت ـ كه نازل شدة از عالم ربوبيّت حضرت خالق عليم حكيم است ـ تعيين كرده و فرموده است ملاك صحّت و سلامت روح انسان، قرب به خدا و توجّه قلبي به حضرت او و ملاك بيماري او، بُعد و دور گشتن از خدا و غافل بودنِ قلب از خداست؛ ولي متأسّفانه ما مردم ظاهربين گرفتار تن، كه از كمالات روحي انسان ناآگاهيم، از بيماري تن سخت مي‌ترسيم و از تصوّر اينكه نكند روزي ميكروب وبا و سرطان به تن ما راه يابد، وحشت مي‌كنيم؛ ولي از بيماري روح هرگز نمي‌ترسيم و از راهيابي ميكروب بُعد و دوري از خدا به فضاي جان، احساس وحشتي نمي‌يابيم!

دوري از خدا براي خيلي‌ها مفهوم نيست

از نظر مردم امروز، اصلاً مسئلة دوري از خدا مفهوم درستي ندارد تا چه رسد به اينكه بيماري هلاكت‌باري به حساب آيد. اين آدم به قول خود، مسلمان خداپرست است كه علناً ربا مي‌خورد و هيچ ترس و واهمه‌اي از خدا ندارد كه در قرآن كريمش، صريحاً اعلان جنگ با رباخواران داده و فرموده است:

«... فَأْذَنُوا بِحَرْبٍ مِنَ اللهِ وَ رَسُولِه‏...؛2

... بدانيد خدا و رسولش، با شما پيكار خواهند كرد! ...»

آري. ما اکنون از بيماري دوري از خدا چيزي نمي‌فهميم؛ امّا روزي خواهد رسيد كه اين بيماري چنان ما را از پا درآورد و در آتش قهر خدا بسوزاند كه فرياد الامان الامان از عمق جان برآوريم و راهي به سوي خلاصي از عذاب دوري از خدا نيابيم.

«... لَوْ أَنَّ لَهُمْ ما فِي الارْضِ جَميعاً وَ مِثْلَهُ مَعَهُ لِيَفْتَدُوا بِهِ مِنْ عَذابِ يَوْمِ الْقِيامَةِ ‏...؛3

... روز قيامت آرزو مي‌كنند اي كاش! تمام آنچه كه در روي زمين هست و دو برابر آن، مال آنها مي‌شد و آنها تمام آن را مي‌دادند و از عذاب آن روز نجات مي‌يافتند [امّا ميسّر نخواهد شد]...»

اينك «قرآن» هشدار مي‌دهد كه مراقب باشيد اي باورداران! روز جزا كه ميكروب بيماري دوري از خدا به حومة جانتان راه نيابد و راسخ در جانتان نگردد؛ آن‌گونه كه ناگهان به خود آييد و خود را در ميان آتش سوزان جهنّم ببينيد و اين نداي قهرآميز فرشتگان عذاب را بشنويد:

«كَلاَّ إِنَّهُمْ عَنْ رَبِّهِمْ يَوْمَئِذٍ لَمَحْجُوبُون‏؛4

اينان امروز از پروردگارشان در حجابند»

زیرا در دنيا مبتلا به بيماري دوري از خدا بودند.

آري. قرآن كتاب ذكر است:

«وَ ما هُوَ إِلاَّ ذِكْرٌ لِلْعالَمين؛5

در حالی‌كه اين(قرآن) جز مايه بيداری برای جهانيان نيست!.»

براي بيدار و هشيار ساختن جهانيان آمده است كه اين‌چنين عمر عزيز گران‌قدر خود را با بيماري دوري و غفلت از خدا به سر نبريد و ناگهان خود را معذّب به عذاب حجاب از خدا بيابيد. اين واقعاً چه سفاهت عجيبي است كه دامن ما مدّعيان اسلام و پيروي از قرآن را گرفته كه مرتّب سخن از قرآن به ميان آورده و علي الدّوام مي‌گوييم: قرآن كتاب علم است، كتاب ذكر است و كتاب هدايت؛ امّا اثري از اين عناوين در زندگي خود نمي‌بينيم.

قرآن كتاب علم است و ما در جهالت به موازين سعادت و شقاوت، به معناي واقعي‌اش دست و پا مي‌زنيم. كتاب هدايت است و ما همچنان در گمراهي و ضلالتيم و كتاب ذكر است و بيداركننده و ما در خواب غفلت و بي‌خبري همچنان به سر مي‌بريم.6

خوردن چنين گوشتي موجب دوري از خدا مي‌شود

قرآن مي‌گويد: گوسفندي كه موقع سر بريدنش نام خدا بر آن برده نشود، اگرچه خوردن گوشت آن ضرر بدني ندارد، امّا سبب دوري روح از خدا مي‌گردد. آنها كه از طرفي «وَ ما قَدَرُوا اللهَ حَقَّ قَدْرِهِ ...»7 خدا را آن‌چنان كه بايد نشناخته‌اند و موقعيت او را در عالم به دست نياورده‌اند، از طرفي هم به حقيقت معناي انسان پي نبرده‌اند و از انسان، جز بدن چيزي نفهميده‌اند. طبيعي است كه هضم اين سخن در مزاجشان بسيار دشوار مي‌آيد كه خوردن گوشت گوسفندي كه هنگام ذبحش نام خدا بر آن برده نشده است، سبب دوري روح از خدا مي‌گردد؛ ولي آنان كه در مكتب انسان‌ساز انبيا و پيامبران الهي(ع)

تربيت يافته‌اند، پي برده‌اند كه تنها وجود كامل در عالم هستي كه كمال مطلق است، ذات اقدس الله است و بس. بقيه هرچه هست، مخلوقات او هستند كه در پرتو نور اقدس او از كتم عدم پا به عرصة هستي نهاده‌اند و انسان هم كه يكي از مخلوقات اوست، داراي روحي است كه تنها طريق ترقّي و تكاملش، شناختن حضرت خالق و سپس راهيابي به سوي تقرّب و نزديك گشتن به او و آن نيز منحصراً عمل كردن طبق دستورات آسماني او در تمام شئون زندگي‌اش مي‌باشد كه به نام دين و احكام شريعت در دسترسش قرار گرفته است.

حال از جملة آن، دستورات و احكام اينكه هنگام ذبح هر حيوان حلال گوشت، بايد نام خدا بر آن برده شود و بسم‌الله گفته شود تا روح انسان نيز بدين طريق راه تقرّب به خدا را بپيمايد و اين نشان مي‌دهد كه از نظر تربيت‌شدگان در مكتب انبيا، آن دنيا و زندگي دنيا كه با نام خدا آغاز نشود و با نام خدا همراه نباشد، در واقع ميته و مردار است و نفرت‌انگيز و بايد تا آنجا كه مي‌توانند براي دگرگون‌سازي آن و تبديل آن به يك دنيا و زندگي الهي بكوشند و به موازات تقويت بدن، روح را هم تقويت كنند و از اين‌رو، پيوسته سعي مي‌كنند كه تمام شئون زندگي خود را با نام خدا آغاز كنند و با نام خدا ختم كنند.

فرق اساسي ما با كفّار

مسلمانان، طفل نوزاد خود را از بدو تولّد با نام خدا آشنا مي‌سازند و اذان به گوشش مي‌گويند تا اوّلين صدایی كه می‌شنود، همراه با نام خدا و اولياي او باشد. سفرة غذا و طعام خود را با نام خدا و گفتن «بسم‌الله الرّحمن الرّحيم» مي‌گسترانند و با نام خدا و گفتن «الحمدلله ربّ العالمين» برمي‌چينند. محلّ كسب و كار خود را صبح با نام خدا باز مي‌كنند و شب با نام خدا مي‌بندند. ازدواج و اتّخاذ همسر و حتّي شب زفاف خود را با نماز و دعا و مناجات با خدا آغاز و همراه مي‌سازند و همين ارتباط با خدا، راز و مرز امتياز ما، مسلمانان از كافران است وگرنه آنها هم مثل ما و بلكه خيلي وسيع‌تر از ما كسب و كار و تجارت و فرهنگ و اقتصاد و سياست دارند. ازدواج و توليد فرزند دارند. تنها چيزي كه آنها ندارند و ما داريم، همين مسئلة ارتباط با خداست كه به زندگي ما صورت زندگي انساني داده است و آنها يك زندگي به تمام معناي حيواني دارند.

اين گفتار خداوند حكيم در قرآن كريم است كه مي‌فرمايد:

«...وَالَّذينَ كَفَرُوا يَتَمَتَّعُونَ وَ يَأْكُلُونَ كَما تَأْكُلُ الْانعامُ...‏؛7

...آنان كه به خدا كفر ورزيده‌اند [ارتباطي با خداوند از لذّات اين جهان] برخوردار مي‌باشند و مي‌خورند، آن‌گونه كه چهارپايان مي‌خورند...»

تنها شرف امّت مسلمان اين است كه در ساية ارتباط با خدا و اولياي خدا زندگي انساني به وجود آورده و زنده به حيات الهي شده است. از اين رو معتقد است آن دنيا و آن زندگي كه با برنامة آسماني الله جلّ جلاله افتتاح و اختتام نپذيرد، در واقع ميته و مردار است و نجس. اجتناب از آن واجب است و دگرگون ساختن آن در حدّ توان لازم. پس گوسفندي كه به هنگام ذبحش، نام خدا برده نشود، درست است كه زيان بدني و بهداشتي ندارد؛ ولي از آن نظر كه خداوند حكيم، به بردن نام خدا به هنگام ذبحش دستور داده است، اطاعت امر او واجب است كه سبب تقرّب روح انسان به خدا مي‌گردد و يك مسلمان واقعي، موظّف است طبق دستور خدايش عمل كند؛ هرچند از فلسفه و سرّ آن دستور آگاه نباشد.

تفاوت اساسي قوانين ديني با قوانين بشري

يك فرق اساسي كه قوانين ديني با قوانین بشری دارند، این است که انسان مسلمان نسبت به قوانین دین، پذیرش کامل دارد. هرچند که امّت مسلمان از فلسفه و اسرار تك تك احكام آن قانون آگاه نباشند، امّا همين‌كه آن دستور، دستور الهي است و امتثال امر و فرمان خدا سبب تقرّب روح انسان به خدا مي‌گردد، اين عالي‌ترين بهره‌اي است كه انسان مسلمان از آن دستور مي‌برد؛ اگرچه آن دستور فرضاً هيچ فايده‌اي از لحاظ زندگي مادّي نداشته باشد. خدا هم فرموده است:

«إِنَّ الدِّينَ عِنْدَ اللهِ الاِسْلام‏...؛8

حقيقت اينكه دين [پسنديدة در] نزد خدا اسلام است [و تسليم بودن در مقابل فرمان خدا]...»

هدف، امتثال امر الهي است

ممكن است دستوري از دستورات ديني بر حسب ظاهر، هيچ فلسفة عقلاني، طبيعي يا نفساني نداشته باشد، از قبيل همين حرام بودن گوشت گوسفندي كه هنگام سر بريدنش، نام خدا برده نشده است كه ما هرچه فكر كنيم، از گفتن بسم‌الله و نگفتن آن اثري از نفع و زيان در آن گوشت نمي‌فهميم و نمي‌يابيم و همچنين در احكام مربوط به حجّ واجب است، شخص مُحرم با شرايط مخصوصي هفت بار دور خانة كعبه، كه يك چهار ديواري سنگي بيش نيست، بچرخد و هفت بار بين دو كوه «صفا» و «مروه» برود و برگردد. در بيابان «مِنا»، سنگ‌ريزه‌هايي را با نوك انگشت به تخته سنگ‌هايي معيّن بزند. آدمي كه سال‌ها زحمت كشيده، موي سر زيبا براي خود درست كرده كه شديداً مورد علاقة اوست، در مكّه، روز عيد قربان، آن را بايد بتراشد و... از اين‌گونه دستورات كه هيچ فايدة عقلاني يا نفساني در آن نمي‌بينیم، در احكام دين مقدّس اسلام داريم؛ ولي گفتيم عالي‌ترين فايده و فلسفة اين دستورات، تسليم بودن انسان است در مقابل فرمان وليّ نعمت حيات‌بخش روزي ده؛ يعني ذات اقدس الله جلّ جلاله و بر اثر اين تسليم بودن و سر فرود آوردن در برابر آن منبع فيّاض، جوهر جان را حركت دادن و به مقام قرب او رساندن و منوّر به نور «الله نور السموات و الارض» گشتن. چه فايده و فلسفه‌اي از اين عظيم‌تر و عالي‌تر مي‌شود تصوّر كرد. بنابراین جملة «قربةً إلي الله» هدف اصلي عبادت معرفي شده است؛ يعني نزديك گشتن روح و جان انسان به خدا، از طريق اطاعت امر او.

نماز قربةً إلي الله، انجام مناسک حج، قربةً إلي الله و اداي خمس و زكات مال، قربةً إلي الله، يعني خود عمل از قيام و قعود و ركوع و سجود در نماز مطلوب اصلي نيست؛ اين كارها را آدم رياكار نيز انجام

مي‌دهد. آنچه كه هدف و مطلوب اصلي است، اطاعت فرمان و امتثال امر است.

اطاعت فرمان و تقرّب به ساحت جانان

منظور از غسل و وضو در دين، فقط تنظيف و شست‌وشوي بدن نيست؛ زيرا اگر انسان جنب زير دوش حمام برود و چندين بار بدن را با ليف و صابون بشويد، امّا نيّت اطاعت امر خدا نكند، غسل نكرده و هنوز جنب است و حقّ ورود به مسجد و تماس با كتابت قرآن ندارد. در اداي وظيفة خمس و زكات تنها انفاق مال هدف نيست؛ بلكه اطاعت امر خدا هدف است. بنابراین آدم رياكار، اگر چندين برابر خمس و زكات انسان مؤمن با اخلاص، از اموال خويش انفاق كند، در نزد خدا هيچ ارزش اخروي نخواهد داشت؛ بلكه به فرمودة قرآن:

«... كَمَثَلِ صَفْوانٍ عَلَيْهِ تُرابٌ فَأَصابَهُ وابِلٌ فَتَرَكَهُ صَلْدا ...؛9

...بسان مشتي خاك بر روي سنگي صاف خواهد بود كه با ريزش باراني تند از بين برود...»

آنچه كه در تمام اعمال عبادي منظور است قرب إلي الله است و تقرّب روح انسان به خدا، از طريق امتثال فرمان خدا.

«إِنَّ الدِّينَ عِنْدَ اللهِ الْإِسْلام‏...؛

دين در نزد خدا، اسلام (و تسليم بودن در برابر حق) است‏ ...»

تسليم خدا بودن دين مرضيّ در نزد خداوند است. آري. خود قانون از نظر دين ارزشي ندارد. پذيرش آن داراي اجري عظيم است.

تيمّم يعني كف دست‌ها را بر خاك زدن و بر صورت كشيدن ـ كه از جمله دستورات ديني است ـ چه توجيه عقلاني دارد؟ بلكه از نظر ظاهربينان، سزاوار توبيخ و سرزنش هم مي‌باشد؛ ولي من كه متديّن به اين دينم، مي‌گويم من با خود اين عمل كاري ندارم؛ بلكه با آن‌كس كه اين دستور را داده است، كار دارم و جز رضا و خشنودي او طالب چيزي نمي‌باشم. من تمام شرف و عزّتم را در امتثال امر و اطاعت فرمان او مي‌دانم. مسئلة تيمّم و كف دست‌ها را به خاك ماليدن و به صورت كشيدن كه سهل است، او بگويد در ميان خاك و خاكستر بايد بلولي، مي‌لولم. بگويد در ميان خون خود بايد بغلطي، مي‌غلطم. مولاي عزيز ما حسين(ع) فرمودند:

«رِضَی‌اللهِ رِضَانَا أَهْلَ الْبَيْت؛

تنها خشنودي خداست كه خشنودي ما اهل بيت است.»

من همين خواهم كه بي‌سر بر زمين

گه چنين غلطم به خون، گاهي چنين

درک اين حقايق زمينه مي‌خواهد

منتهاي درك اين حقيقت و تحقّق دادن به آن در مركز جان كه خدا همه چيز است و ديگر همه هيچ، براي امتثال ما كه تمام ارزش‌ها را براي همين ظواهر عالم مادّه شناخته‌ايم، بسيار دشوار و احياناً غيرقابل امكان است. شما از باب مثال، مي‌خواهيد كودك شش، هفت سالة خود را براي مدرسه رفتن، ترغيب و تشويق نماييد. اگر به او بگوييد فرزند عزيزم! برو درس بخوان تا مردي بشوي عالم و دانشمند، متفكّر و محقّق، مبتكري مخترع، فيلسوفي آگاه از اسرار و رموز هستي و... شما هرچه اين الفاظ پرمعنا را بگوييد، آن بچّه هيچ چيز نمي‌فهمد و قهراً شوق و رغبتي هم به درس خواندن در او پيدا نمي‌شود؛ امّا اگر بگوييد عزيزم! برو مدرسه درس بخوان براي تو لباس و كفش و كلاه نو مي‌خرم، مداد رنگي و دفتر نقّاشي مي‌خرم، همه‌گونه وسايل برايت تهيّه مي‌كنم، مي‌بينيد خوشحال مي‌شود و با شوق و رغبت تمام مدرسه مي‌رود.

حال بسياري از مردم ما هم چنينند. اگر بگوييد اي جوان عزيز مسلمان! شراب خوردن در دين ما حرام است؛ زيرا مخالفت فرمان خدا، حجاب عقلي را سبب مي‌شود، چشم بصيرتت را كور مي‌كند، از قرب كمال مطلق محرومت مي‌گرداند و... او كه اعتقاد به اين حقايق ندارد، از شنيدن اين سخنان پوزخندي مي‌زند و پيش خود مي‌گويد، اين آقا جنّي شده، پرت و پلا مي‌گويد! حجاب عقلي يعني چه؟ چشم بصيرت كدام است و قرب كمال مطلق چه معجوني است؟ امّا اگر سخن از مفاسد بدني شراب بگوييد كه خوردن شراب چگونه وضع معده و روده را به هم مي‌ريزد و كلّيه و كبد را ويران مي‌كند، اين حرف‌ها را از شما مي‌پذيرد و بر اطّلاعات علمي شما نيز آفرين مي‌گويد. اين براي آن است كه او انسان را به همين بدن و اجزاي بدني شناخته است و معيار صلاح و فساد او را هم نفع و زيان بدني فهميده است؛ در صورتي‌كه همان‌گونه كه گفتيم، حقيقت انسان، روح و قلب و جوهر جان اوست و معيار صلاح و فساد او هم قرب و بُعد و دور و نزديك گشتن جوهر جان به مقام ربوبيّت الله، از طريق اطاعت امر يا مخالفت فرمان اوست.

حاكميّت اصالت مادّه بر جان و فكر مردم

آنچه كه با كمال تأسّف بايد اقرار و اعتراف به آن داشت، اين است كه بيماري اعتقاد به اصالت مادّه كه در جان اكثريت مردم روز حتّي مدّعيان پيروي از دين نشسته است، بيماري فوق‌العادّه زيان‌بخش و هلاكت‌باري است كه ارزش همه چيز را از لحاظ داشتن فوايد مادّي مي‌سنجد. درست مانند بچّة پنج، ‌شش ساله‌اي كه به همه چيز از دريچة اسباب‌بازي بودن و به درد بازي خوردن نگاه مي‌كند؛ يك كتاب بسيار ارزشمند علمي كه براي يك دانشمند آن‌چنان داراي اهمّيت است كه براي پيدا كردن آن، كتابخانه‌ها را مي‌گردد، احياناً رنج سفرها تحمّل مي‌كند و براي مطالعة آن شب‌ها و روزها بي‌خوابي و گرسنگي مي‌كشد. اين كتاب اگر به دست آن بچّه بيفتد، اوّل آن را ورق مي‌زند و دنبال عكس مي‌گردد و اگر پيدا نكرد، آن را پاره مي‌كند و دور مي‌اندازد؛ زیرا او براي مطالب علمي آن كتاب، ارزش قائل نیست. او دنبال عكس مي‌گردد. يك اسكناس صد توماني نو و تانخورده به بچّه

بدهيد، ده اسكناس صد توماني كهنه و تاخورده مي‌توانيد از او بگيريد، چون آن به درد بازي مي‌خورد و اين نمي‌خورد.

بشرِ فريب دنيا خوردة امروز نيز چنين است. خدا و جنّت و رضوان خدا را با يك بسته اسكناس و چند متر زمين و يك پست و مقام معاوضه مي‌كند؛ زیرا خدا را و قدر و منزلت او را چنان‌كه بايد نشناخته است. او بچّه است و با بازيچة دنيا سرگرم.

«يَعْلَمُونَ ظاهِراً مِنَ الْحَياةِ الدُّنْيا ...؛10

ظاهري از زندگي دنيا را مي‌فهمند ...»

«وَ ما هذِهِ الْحَياةُ الدُّنْيا إِلاَّ لَهْوٌ وَ لَعِب ...؛11

زندگي دنيا هم، جز سرگرمي و بازي چيزي نيست ...»

اينان هنوز به حدّ بلوغ عقلي نرسيده و مرد نشده‌اند. مرد آنها هستند كه خدا در وصفشان فرموده است:

«رِجالٌ لاتُلْهيهِمْ تِجارَةٌ وَ لابَيْعٌ عَنْ ذِكْرِاللهِ وَ إِقامِ الصَّلاةِ وَ إيتاءِ الزَّكاةِ يَخافُونَ يَوْماً تَتَقَلَّبُ فيهِ الْقُلُوبُ وَ الْابصار؛12

مرداني كه هيچ سوداگري و داد و ستدي آنها را از ياد خدا و به پا داشتن نماز و دادن زكات باز نمي‌دارد و سرگرمشان نمي‌سازد. آنها پيوسته نگران روزي هستند كه در آن روز، دل‌ها و چشم‌ها دگرگون مي‌شوند.»

امّا آنها كه با بازيچة دنيا سرگرمند، كور و كرصفتاني هستند كه پي به هدف از خلقت خود نبرده‌اند و جز خور و خواب و خشم و شهوت، از اين جهان به اين عظمت چيزي نفهميده‌اند و بديهي است كه حيوان خبر ندارد ز مقام آدميّت. در صورتي‌كه:

رسد آدمي به جايي كه به جز خدا نبيند

بنگر كه تا چه حدّ است مكان آدميّت

دين مي‌خواهد انسان را به مكان آدميّت برساند؛ به‌طوري‌كه تمام شئون زندگي‌اش با ياد خدا آغاز و با ياد خدا ختم گردد. در آن صورت است كه دنياي بشر «حيّ به حيوة الهيّه» خواهد شد؛ در غیر این صورت، ميته و مردار است و منفور از نظر زنده‌دلان خداجو.

توجّه به يك مسئلة جالب فقهي

از جمله احكام مربوط به صيد و ذبح حيوانات در دين ما اين است كه اگر شخص شكارچي سگ شكاري تعليم ديده‌اي را براي شكار مثلاً آهويي بر‌انگيزد و هنگام فرستادن سگ، نام خدا بر زبان جاري سازد و بسم‌الله بگويد و آن سگ برود و آن آهو را بگيرد و با زخم دندان خود آن را بكشد، گوشت آن آهو پاك است و خوردنش حلال؛ ولي اگر خود انسان آن آهو را به نحوي بگيرد و رو به قبله به زمين بخواباند و با كارد آهني چهار رگش را ببرد و خون كافي هم از بدنش خارج شود، ولي به هنگام بريدن سرش بسم الله نگويد، گوشت آن آهو نجس است و خوردنش حرام؛ يعني كشتة سگ شكاري كه با بسم‌الله اعزام شده پاك است و حلال؛ ولي كشتة انسان بدون بسم‌الله نجس است و حرام. چون «ما اهلّ لغيرالله به» است و آية مورد بحث هم فرموده است:

«حُرِّمَتْ عَلَيْكُمُ الْمَيْتَةُ وَ الدَّمُ وَ لَحْمُ الْخِنْزيرِ وَ ما أُهِلَّ لِغَيْرِاللهِ بِه؛

آنچه كه با نام غير خدا يا بي‌نام خدا سر بريده شود، در نظام تشريع الهي محكوم به تحريم است و اجتناب از آن واجب.»

شرايط استفاده از گوشت‌هاي حرام

حال براي اينكه آية مورد بحث به طور كامل تفسير و توضيح شده باشد، عرض مي‌شود آية شريفه بعد از اشاره به چند قسم از گوشت‌هاي حرام، موارد استثنايي از اين حكم تحريم را هم بيان كرده و مي‌فرمايد:

«فَمَنِ اضْطُرَّ في‏ مَخْمَصَةٍ غَيْرَ مُتَجانِفٍ لِإِثْمٍ فَإِنَّ‌اللهَ غَفُورٌ رَحيم‏؛

يعني ممكن است انسان در شرايطي قرار گيرد كه براي حفظ جانش مجبور شود از بعضي از غذاهاي حرام استفاده كند. بنابراین مي‌فرمايد:

«كسي كه از روي اضطرار، ناچار شود از آن غذاهاي حرام بخورد، گناهي بر او نيست؛ زيرا خداوند آمرزنده و مهربان است.»

به شرط اينكه در خوردن آنها رعايت حدّ ضرورت را بنمايد و متجاوز از حدّ و ستمگر نباشد و اضطرار را بهانه و دستاويزي براي پرخوري و لذّت‌طلبي از خوردن غذاهاي حرام قرار ندهد.

«اللّهمَّ صَلِّ عَلَي مُحَمَّدٍ وَ آلِ مُحَمًّد وَ ارْزُقنا مَعرِفَتِهِمْ وَ محَبَّتِهِمْ وَ وَفِّقْنا لِطاعَتِهِم وَاجْعَلْ خاتِمةَ أَمْرِنا خَيْراً.»

پي‌نوشت‌ها: