بحران حیرت در دورة غیبت

محمود مطهری نیا

مقدّمه

واژة حیرت به معنای سرگردانی از ریشة «ح‌ی‌ر» است. از این ریشه، در «قرآن کریم» تنها واژة «حیران» و در «آیة 71 سورة انعام» آمده است.1 در روایات، مشتقّات مختلفی از ریشة یادشده و با مفهوم سرگردانی به کار رفته است. در این مجموعه، در برخی روایات، از دورة غیبت امام زمان(عج) با تعبیر حیرت یاد شده است. این روایات از معصومانی است که پیش از تولّد امام زمان(عج)، پا در عرصة حیات گذاشته بودند. با بررسی گزارش‌های تاریخی، می‌توان میزان تطبیق این عنوان با ویژگی‌های آن دوره، ابعاد و علل و بروز بحران یادشده را سنجید.

روایاتی که از این موضوع سخن به میان آورده‌اند، گاه از تعبیر حیرت استفاده کرده‌اند، گاه از ابتلائات و آزمون‌های مردمان این دوره پرده برداشته‌اند و گاه از نتایج این حیرت و ریزش‌های افراد خبر داده‌اند. در ادامه، به مجموعة این روایات در کنار گزارش‌های تاریخی خواهیم پرداخت.

تألیفات دربارة عصر حیرت

در طول قرون مختلف، بزرگان و مؤلّفان شیعه، آثاری را با رویکرد رفع حیرت از شیعیان تألیف کرده‌اند. آثار متعدّدی با موضوع امامت و به خصوص غیبت 2 دربرگیرندة این تألیفات، به شمار می‌آیند؛ امّا در عنوان برخی از کتاب‌ها نیز عبارت حیرت قید شده است. مهم‌ترین این دست آثار را می‌توان «الامامه و التّبصره من الحیره» نوشتة پدر شیخ صدوق 3 دانست. جالب اینکه نام کامل کتاب «کمال الدّین و تمام النّعمه»، اثر معروف شیخ صدوق، «کمال‌الدّین و تمام النّعمه فی اثبات الغیبه و کشف الحیره» بوده و خود او در پایان جلد اوّل 4 و نیز برخی دیگر آثار خود، به آن اشاره داشته است؛5 امّا از دید بزرگان تراجم نویس و نه همة نویسندگان 6 پنهان مانده است.

در میان آثار پژوهشگران معاصر که به نسبت بیش از بقیه به این موضوع پرداخته‌اند، می‌توان از این تألیفات نام برد:

ـ «تاریخ سیاسی غیبت امام دوازدهم(ع)»، دکتر جاسم حسین، ترجمة دکتر سیّدمحمّدتقی آیت‌اللّهی؛

ـ «المهدی المنتظر(ع) عندالشّیعه الإمامیه»، دکتر جواد علی؛

ـ «اوضاع سیاسی، اجتماعی و فرهنگی شیعه در غیبت صغری»، حسن حسین زاده شانه‌چی؛

ـ «الحیرة فی عصر الغیبة الصغری»، سیّدیاسین موسوی؛

ـ «الحیرة فی عصر الغیبة الکبری»، سیّدیاسین موسوی.

سابقة حیرت نسبت به امامان قبل(ع) و واکنش به آن

موضوع حیرت و سرگردانی در شناخت امام زمان(عج) موضوع تازه‌ای نیست و در زمان حیات ائمّه(ع) سابقه داشته است. اوج این سرگردانی را در پی شهادت امام کاظم(ع) و ظهور جریان واقفیّه می‌توان دید.7 البتّه اختلافات و مشکلاتی را که در تعیین امام بعد، با وفات اسماعیل در زمان امام صادق(ع) و سیّدمحمّد در زمان امام هادی(ع) رخ داده بود، نیز می‌توان به این حیرت‌ها ضمیمه نمود؛ زیرا پیش فرض افراد مبتلا به سرگردانی این بوده که فرزند ارشد امام، امام بعدی خواهد

بود و با وفات این دو، آن قاعده به هم خورده و قائلان به آن، به دنبال توجیه و تفسیر شرایط تازه می‌افتادند.

امام صادق(ع) برای صیانت از جان امام بعد از خود، به پنج نفر، از جمله منصور، خلیفة وقت عبّاسی، امام کاظم(ع)، مادر و یکی دیگر از فرزندان خود وصیّت کرد. علاوه بر آن، در حرکتی آموزشی، نمایشی، بزرگان اصحاب امام(ع)، مانند زراره نسبت به امام بعدی اظهار بی‌اطّلاعی کردند و سپس با آزمون و بررسی گزینه‌های محتمل، امامت شیعیان را نهایتاً به امام کاظم(ع) رهنمون شدند. این روش را باید اقتباس از روش قرآنی حضرت ابراهیم(ع) دانست. در «آیات 76 تا79 سورة انعام» با همین روش، پس از اثبات فناپذیری و غروب ستارگان و ماه و خورشید به آنان فرمود:

«إِنِّي وَجَّهْتُ وَجْهِيَ لِلَّذي فَطَرَ السَّماواتِ وَ الْارْضَ حَنيفاً وَ ما أَنَا مِنَ الْمُشْرِكينَ؛

من از روی اخلاص، پاكدلانه روی خود را به سوی كسی گردانيدم كه آسمان ها و زمين را پديد آورده است و من از مشركان نيستم.»

بیّنه یا شاخصی که امامان برای اثبات امامت خود به پرسشگران نشان می‌دادند، عبارت بود از پاسخ به سؤالات و خبر از امور پنهانی؛ مانند نیّت‌های افراد، محتویات نامه‌ها و کیسه‌های پول بدون باز کردن آنها و مواردی از این دست. معمولاً این‌گونه گزارش‌ها، محتوای آثاری را تشکیل می‌دهد که با عناوینی، مانند معاجز، مدینة المعاجز و... نام‌گذاری شده‌اند.

با مطالعة گزارش‌های به خصوص ابتدای دورة غیبت صغرا و ماه‌های پایانی عمر امام عسکری(ع)، به خوبی می‌توان دریافت این روش(درخواست اخبار غیبی برای اثبات امامت)، نزد شیعیان روش شناخته شده‌ای بوده است. آنان تا جایی به این روش پایبند بوده‌اند که افراد واسطه، به این شرط به امام یا نایب او اجازه داشتند وجوهات را تحویل دهند که تحویل گیرنده قبل از باز کردن، به محتویات آن، با بیان جزییات (مانند میزان تفکیک نقره و طلا، عیار آنها، حلال و حرام بودن اموال داده شده و...) اشاره کند.8 از این دست نقل‌ها در منابع متقدّم و متأخّر، به وفور یافت می‌شود.

عصر حیرت

پیش از این، بیان شد که برخی روایات، دورة غیبت امام زمان(عج) را دورة حیرت نامیده‌اند و شدّت و میزان این حیرت، در مقاطع مختلف عصر غیبت، نوسان داشته است. با بررسی گزارش‌های تاریخی و روایات، می‌توان اوج حیرت را در آغاز و فرجام غیبت و از همه شدیدتر در آستانة ظهور امام عصر(ع) دانست. به عبارت دیگر، دورة غیبت را باید به سه مقطع تقسیم کرد:

1. حیرت نخست: آغازین ایّام غیبت که باعث ظهور فرق مختلف شیعه شد؛

2. دورة میانی: افراد به مرور دچار ریزش می‌شوند و رویش‌ها، به مراتب بیش از ریزش‌هاست و از این‌رو، چندان حیرت به چشم نمی‌آید؛

3. حیرت دوم: آستانة ظهور و آخرین ماه‌ها و سال‌های غیبت امام زمان(عج)؛ این دوره حیرتی به مراتب شدیدتر از دورة نخست رخ می‌دهد و بسیاری دچار آسیب‌های کلّی یا جزیی خواهند شد.

با توجّه به اینکه منشأ حیرت، غیبت امام زمان(عج) است، باید دورة ظهور آن را در طول غیبت ایشان، اعمّ از صغرا و کبرا در نظر بگیریم. البتّه در طول قرون مختلف غیبت امام زمان(عج)، این حیرت شدّت و ضعف‌هایی داشته است. آن‌گونه که از روایات و گزارش‌های تاریخی برمی‌آید، در مقاطع آغاز و پایان آن، بیشترین شدّت حیرت را شاهد هستیم. مرحوم نعمانی در توصیف شرایط دورة خود می‌نویسد:

كدام حيرانی از اين حيرت بالاتر است كه مردم بسيار و گروه فراوانی از زير بار اين امر در رفته و به جز اندكی بر آن باقی نمانده‌اند؛ زيرا مردم به شكّ افتاده‏اند و يقينشان ضعيف گشته و كمتر كسی است كه ثابت قدم مانده باشد بر گرفتاری سختی كه از برای افراد مخلص و بردبار و ثابت قدم و راسخان در علم آل محمّد(ص) پيش آمده است. آنانی كه همين حديث‌ها را روايت كرده‏اند و به مقصود ائمّه در اين روايات آشنا هستند و معناهائی را كه اشاره فرموده‏اند، درك مي‌كنند، كسانی كه خداوند، نعمت ثبات قدم به آنان ارزانی داشته و آنان را با يقين سرافراز فرموده است و سپاس خدایی را كه پروردگار جهانيان است.9

انگیزة نگارش کتاب شریف «کمال‌الدّین» ماجرایی تکان‌دهنده و توصیف‌کنندة اوج حیرت، حتّی بزرگان شیعه در اوان غیبت امام عصر(ع) است. شیخ صدوق در مقدّمة کتاب، جریان را چنین نقل کرده است:

انگيزة من در تأليف اين كتاب، آن بود كه چون آرزويم در زيارت عليّ‌بن موسی الرّضا(ع) برآورده شد، به «نيشابور» برگشتم و در آنجا، اقامت گزيدم و ديدم بيشتر شيعيانی كه به نزد من آمد و شد می‏كردند، در امر غيبت حيرانند و دربارة امام قائم(عج) شبهه دارند و از راه راست منحرف گشته و به رأی و قياس روی آورده‏اند. پس با استمداد از اخبار وارده از پيامبر اكرم(ص) و ائمّه اطهار(ع) تلاش خود را در ارشاد ايشان، به كار بستم تا آنها را به حقّ و صواب دلالت كنم.

تا اينكه شيخی از اهل فضل و علم و شرف كه از دانشمندان «قم» بود، از «بخارا» بر ما وارد شد. من به جهت آنكه وی دين‌دار و خوش فكر و راست‏كردار بود، از دير زمان، آرزوی ملاقات او را داشتم و مشتاق ديدار او بودم و او شيخ نجم‌الدّين محمّدبن حسن‌بن محمّدبن احمدبن

علیّ‌بن صلت رضی اللَّه عنه بود و پدرم از جدّ او، محمّدبن احمدبن عليّ‌بن صلت روايت می‏كرد و علم و عمل و زهد و فضلش را می‏ستود و احمد‌بن محمّد‌بن عيسی با آن فضل و جلالتی كه داشت، از ابوطالب عبدالله‌بن صلت قمی، رضی الله عنه، روايت می‏كرد و باقی بود تا آنكه محمّدبن حسن صفّار او را ديدار كرد و از او روايت نمود.

پس چون خدای تعالی مرا به اين شيخ، كه از اين خاندان رفيع بود، رسانيد، او را سپاس گفتم كه ديدارش را نصيبم ساخت و به برادري‌اش گرامي‌ام داشت و دوستی و صفايش را به من ارزانی فرمود. يك روز كه برايم سخن می‏گفت، كلامی از يكی از فلاسفه و منطقيان بزرگ بخارا نقل كرد كه آن كلام، او را در مورد قائم(ع) حيران ساخته بود و به واسطة طول غيبتش و انقطاع اخبارش، او را به شكّ و ترديد انداخته بود. پس من فصولی در اثبات وجود آن حضرت(ع) بيان كرده و اخباری از پيامبر اكرم(ص) و ائمّه اطهار(ع) در غيبت آن امام، روايت كردم و او بدان اخبار، آرامش يافت و شكّ و ترديد و شبهه را از قلب او زايل ساخت و احاديث صحيحی را كه از من فراگرفت، به سمع و طاعت و قبول و تسليم پذيرفت و از من درخواست كرد كه در اين موضوع، كتابی برايش تأليف كنم. من نيز درخواست او را پذيرفتم و به او وعده دادم كه هرگاه خداوند وسايل مراجعتم را به محلّ استقرار و وطنم، «شهر ری»، فراهم كند، به گردآوری آنچه خواسته است، اقدام نمايم.در اين ميان، شبی دربارة آنچه در شهر ری بازگذاشته بودم، از خانواده و فرزندان و برادران و نعمت‌ها انديشه می‏كردم كه ناگاه خواب بر من غلبه كرد و در خواب ديدم گويا در «مكّه» هستم و به گرد «بيت الله الحرام» طواف می‏كنم و در شوط هفتم به «حجر الأسود» رسيدم، آن را استلام كرده و بوسيده و اين دعا را می‏خواندم:

اين امانت من است كه آن را تأديه می‏كنم و پيمان من است كه آن را تعاهد می‏كنم تا به ادای آن، گواهی دهی. آنگاه مولايمان صاحب الزّمان(عج) را ديدم كه بر در خانة كعبه ايستاده است و من با دلی مشغول و حالی پريشان به ايشان نزديك شدم. آن حضرت در چهرة من نگريست و راز درونم را دانست.

بر او سلام كردم و او پاسخم را داد. سپس فرمودند: «چرا در باب غيبت، كتابی تأليف نمی‏كنی تا اندوهت را زايل سازد؟» عرض كردم: يا ابن رسول‌الله! دربارة غيبت پيش‌تر رساله‏هايی تأليف كرده‏ام. فرمود: «نه به آن طريق. اكنون تو را امر می‏كنم كه دربارة غيبت، كتابی تأليف كنی و غيبت انبيا را در آن بازگویی.» آنگاه آن حضرت(ع) گذشت.

من از خواب برخاستم و تا طلوع فجر، به دعا و گريه و درد دل كردن و شكوه نمودن پرداختم و چون صبح دميد، به تأليف اين كتاب آغاز كردم تا امر ولیّ و حجّت خدا را امتثال كرده باشم؛ درحالی‌كه از خدای تعالی كمك می‏خواهم و بر او توكّل می‏كنم و از تقصيرات خود آمرزش می‏خواهم و توفيق من به واسطة اوست. بر او توكّل می‏كنم و به سوی او بازمی‏گردم.10

منشأ و گسترة حیرت

حیرت بیان شده در روایات، ناشی از غیبت امام زمان(عج) است. افراد به سبب غیبت امام دوازدهم و ندیدن ایشان برای مدّت طولانی، نسبت به اصل وجود امام زمان(عج) دچار تردید می‌شوند. غیبت امام دوازدهم شیعیان(ع) که در سال 260 هـ .ق. پس از شهادت امام عسکری(ع) آغاز شد، تحوّلی جدید در جامعة شیعه بود که آن را با وضعیتی جدید و نه چندان به سامان، روبه‌روساخت؛ به طوری‌که تا مدّتی، دست کم بخش عمده‌ای از جامعة شیعه را دچار حیرت و سردرگمی کرد. برای درک وضعیت دشوار پیش آمده در ابتدای غیبت، تنها توجّه به این نکته کافی است که پس از شهادت امام عسکری(ع) و آغاز غیبت امام دوازدهم(ع)، شیعة امامیه به طور بی‌سابقه‌ای، دچار انشعابات فرقه‌ای گردید؛ به گونه‌ای که‌بنا به نقل‌های گوناگون، به دوازده تا بیست فرقه تقسیم شدند که هریک در موضوع امامت و جانشینی امام عسکری(ع) عقیدة خاصّی را ابراز می‌کردند.11

این تردید به همین‌جا خاتمه نمی‌یابد و فرد با تردید در وجود امام زمان(عج)، در صحّت و صدق روایات بیان شده دربارة ایشان دچار تردید می‌شود. در مرحلة بعد از تردید دربارة روایات مهدوی، وی به اعتبار باقی روایات مشکوک می‌شود و با تردید دربارة آنها، نهایتاً نسبت به بقیة معصومان(ع) مسیر انکار را در پیش می‌گیرد. برخی ممکن است در این منزل، به تغییر مذهب اکتفا کنند و برخی پا را فراتر نهاده، دین خود را تغییر می‌دهند و حتّی به طور کلّی دین‌داری را ترک می‌کنند.

آسیب دیدگان حیرت

آسیب‌پذیران از این حیرت را که در دورة غیبت رخ می‌دهد، در وهلة اوّل باید شیعیان بدانیم؛ زیرا بقیه دچار حیرت ناشی از شناخت امام زمان(ع) خود نمی‌شوند. البتّه آنها در آخرالزّمان و سال‌های منتهی به ظهور، به شدّت از گمراهی و پیدا نکردن راه درست زندگی در رنج و عذابند و دچار تحیّر و سردرگمی خواهند بود؛ بی‌آنکه بدانند درمانشان با شناخت و پیروی از امام زمان(عج) است.

حیرت و روایات اثناعشر و حجّت مستمرّ زمین

یکی از موضوعات مهمّی که در کنار موضوع حیرت شیعیان در دوره‌های مختلف حیات ائمّه(ع) و به خصوص غیبت امام عصر(ع)، نیاز به مطالعة

جدّی دارد، مجموعة روایات موسوم به اثناعشر است. در مجموعة این روایات که با تعابیر مختلف در منابع شیعه و اهل سنّت آمده، جانشینان ائمّه(ع) بعد از رسول خدا(ص) و خلفای بعد از ایشان، دوازده تن از قریش،‌بنی‌هاشم و در مواردی با اسامی خود و پدرشان معرفی شده‌اند. در کنار این روایات، مجموعه‌ای از روایات را می‌توان با تعبیر حجّت مستمرّ زمین نام‌گذاری نمود. در این روایات تصریح می‌شود که زمین لحظه‌ای بدون حجّت باقی نخواهد ماند والّا زمین اهل خود را فرو خواهد برد یا... در کنار این دو دسته روایت، دستة سومی نیز وجود دارد که از آنها، با تعبیر روایات معرفت یاد می‌شود. این روایات متذکّر این مطلب هستند که هرکس بدون شناخت امام زمانش بمیرد، به مرگ جاهلیّت مرده است. این سه دسته روایت در کنار هم به طور طبیعی، مفهوم و مصداق امامان را در دوره‌های مختلف و ضرورت شناخت آنان تبیین می‌کند. پرسشی که در اینجا، به طور طبیعی مطرح می‌شود این است که با وجود این سه دسته روایات که از بیان‌کننده‌های اهمّ باورهای شیعی، به شمار می‌آیند، چطور ممکن است جریان‌هایی مانند واقفیّه و دیگر فرقه‌ها در میان تشیّع ظهور پیدا کنند؟ بسیاری به این مسئله نپرداخته‌اند و از آن رد شده و برخی نیز مانند نویسندة مکتب در فرآیند تکامل، در پاسخ به این پرسش، درصدد آن هستند که بیان تدریجی معارف را عامل ظهور این آسیب معرفی کنند. این در حالی است که در تاریخ صدر اسلام، می‌توان مواردی را پیدا کرد که به رغم تصریح مسلّم، مردم مسیر دیگری غیر از آن انتخاب کرده‌اند. برای نمونه از این دست موارد، می‌توان به ماجرای شهادت عمّار یاسر اشاره کرد. رسول خدا(ص) در جریان ساخت مسجد و اتّفاقاتی که ضمن آن می‌افتد، به عمّار یاسر می‌فرمایند:

«... روزی تو را گروه باغی خواهند کشت و آخرین نوشیدنی تو در این دنیا، ظرف شیری خواهد بود.»

این ماجرا را همة مسلمان‌ها به یاد داشتند و عمّار در هر سپاهی قرار می‌گرفت، نماد حقّانیت آن می‌شد. در جنگ صفّین وقتی عمّار شهید می‌شود، معاویه هیاهو راه انداخت که قاتل عمّار ما نبوده‌ایم، علی بوده که او را به میدان آورده و به کشتن داده است. آن‌قدر روی این جمله، تأکید و تکرار کردند تا شامیان آن را پذیرفتند. علاوه بر آن، با اتمام حجّتی که اتّفاق افتاده بود، توقّع می‌رفت که همراهان امام(ع)، قاطعیتی به مراتب بیش از پیش، از خود نشان دهند. سیر حوادث به شکل متفاوتی رقم خورد و امام را آن‌گونه که باید، همراهی نکردند و با پذیرفتن حکمیّت و تحمیل آن به امام(ع)، مشکلات جدّی‌ای را تا پایان دورة حیات امام(ع) رقم زدند. جنگ نهروان، غارات معاویه و... همه و همه از همان‌جا نشئت گرفت.

اگر بر مبنای نظرات نویسندة یادشده، بخواهیم حوادث را تحلیل کنیم، باید فرض ابهام در فضای تشخیص را پیش بکشیم؛ در حالی‌که نبود بصیرت و غفلت نسبت به تکلیف مسلّم بیان شده، عامل رخداد آن حوادث بوده است.

علل مختلفی را می‌توان برای حیرت در عصر غیبت بیان کرد که از آن جمله است:

یکی از مهم‌ترین علل را می‌توان نقص اطّلاعاتی و معرفتی شیعیان درنظر گرفت؛ پدیده‌ای که به وضوح در دورة حاضر هم با آن درگیر هستند. به تعبیر امام علی(ع) انسان‌ها دشمن چیزی هستند که نسبت به آن جهل دارند.12 وقتی فرد حقیقت باورهای تشیّع را نداند، با هر تغییر و تحوّلی، ممکن است دین‌داری آنها نیز دچار دگرگونی بشود. در واقع، کسی که نسخة اصلی را نشناسد، نمی‌تواند میان نسخة اصلی و جعلی تمیز قائل شود.

علّت بعدی را می‌توان در شخصیّت‌گرایی پیدا کرد. افرادی که با ارادت به شخصیّت‌ها دین‌دار شوند و دین خود را از افراد گرفته باشند، از همین راه هم از دین خارج خواهند شد.13 این ارادت ممکن است نسبت به یکی از دوستان، افراد قبیله، شهر یا نایب و وکیل امام(ع) بروز پیدا کند. عمدة کسانی که به واسطة انحراف و کلّاً از مسیر دین و باورهای تشیّع امامیّه خارج می‌شدند، در این زمره قرار می‌گیرند.

سومین عامل را ابتلائات و امتحانات باید درنظر گرفت. در شرایط ابتلا و امتحان این‌طور نیست که افراد بتوانند بر باورهای خود پابرجا بمانند. این مشکل در جایی شدّت پیدا می‌کند که فرد نسبت به کارکردهای دین، نگاه نادرستی داشته باشد. کسی که دین را برای حلّ مشکلات دنیایی و درمان بیماری‌های خود و اطرافیانش پذیرفته باشد. زمانی‌که از راه دین صحیح نتواند مشکلات خود را حل کند، به دامن مدّعیان و مرتاضانی می افتد که به راست یا دروغ، از راه‌های نامشروع ادّعای حلّ این دست مسائل را دارند.

چهارمین عامل ظهور حیرت با آغاز بیعت امام زمان(عج) را می‌توان ناشی از این دانست که شیعیان طیّ دو قرن با تمسّک به حضور امامان معصوم(ع)، اندیشه‌های منحرفانة فرقه‌هایی را که به وجود امام غایبی برای خود عقیده داشتند، رد و انکار می‌کردند و با آغاز غیبت، اظهار همان عقیده از ناحیة آنان، امری دشوار بود که نیاز به حل داشت.14

پیش‌گویی‌ها دربارة حیرت

اوّلین روایات دربارة غیبت امام زمان(عج) را می‌توان در بیانات رسول خدا(ص) مشاهده کرد. با مراجعه به آثاری، مانند «کمال الدّین» شیخ صدوق در میان متقدّمان و «منتخب الأثر» در میان آثار متأخّران، می‌توان به وضوح، مجموعة این روایات را مشاهده کرد. در مجموعة روایات امام صادق(ع) موضوع چنان بیان شده بود که شیعیان نسبت به اصل آن، شکّ و تردیدی نداشتند و از ائمّه(ع) دربارة چگونگی آن می‌پرسیدند. با نزدیک شدن زمان غیبت، گفتار امامان(ع) در این باب، از تصریح بیشتری برخوردار می‌شد. روایاتی که از امام جواد و امام هادی و امام عسکری(ع) در خصوص زمان غیبت و اینکه برای کدامیک از امامان، چه مطلبی به وقوع خواهد پیوست، نقل شده است، تصریح بیشتری دارد.15 برای نمونه، شیخ طوسی در «کتاب غیبت» خود از امام کاظم(ع) روایت کرده است که فرمودند:

«هنگامی‌كه پنجمين فرزند، از هفتمين گم شود. خدا را! خدا را! در دينتان كه مبادا شما را از دين بيرون برند كه صاحب اين امر را به ناچار غيبتی خواهد بود تا آنجا كه از افرادی كه معتقد به اين امرند، از اعتقاد بازگردند و اين غيبت فقط آزمايشی است از جانب خداوند كه خلق را بدان می‏آزمايد و اگر پدران و نياكان شما دينی را درست‏تر از اين دين مي‌دانستند، از آن دين پيروی می‏كردند.» عرض كردم: ای آقای من،

پنجمين از اولاد هفتمين كيست؟ فرمود: «پسرك من خردهای شما از دريافت اين مطلب كوچكتر است و برداشت اين معنا، در پندارهای شما نمی‏گنجد؛ ولی اگر زنده مانديد، آن روز را خواهيد ديد.»16

همچنین امام جواد(ع) از وقوع حیرت در میان شیعیان خبر داده بود.

امیّة‌بن علیّ قیسیّ می‌گوید: به ابی‌جعفر محمّدبن علیّ الرّضا (امام جواد(ع)) عرض كردم: جانشين تو پس از تو كيست؟ فرمودند: «فرزندم علیّ و دو فرزندان علی»، سپس اندكی سربه زير افكند، آنگاه سر برداشت. سپس فرمودند: «همانا حيرتی پيش خواهد آمد.» عرض كردم: چون چنين شود، به كجا بايد روی آورد؟ آن حضرت اندكی خاموش ماند و سپس فرمودند: «هيچ جا» و سه بار اين كلمه را تكرار كردند. من سؤالم را ديگر باره پرسيدم. فرمودند: «به مدينه.» گفتم: كداميك از مدينه‏ها (يعنی شهرها) فرمودند: «همين مدينة خودمان؛ مگر مدينه‏ای به جز اين هست؟»17

و باز در روایت دیگری فرمودند:

از ابی‌جعفر محمّدبن علیّ‌الرّضا (امام جواد) كه او شنيده است كه آن حضرت مي‌فرمودند:

«زمانی كه فرزندم علی بميرد، چراغ ديگری پس از او نمايان می‏شود و سپس پنهان مي‌گردد. پس وای بر كسی كه شكّ نمايد و خوشا به غريبی كه دين خود را برداشته و فرار كند. سپس به دنبال اين پنهان شدن، پيش آمدهایی روی دهد كه بر پيشانی‏ها نقش پيری نشيند و كوه‌های سخت و سنگين از جای كنده شود.»18

لازم به ذکر است با توجّه با گستردگی روایات و اطّلاعات در دسترس شیعیان در این‌باره، مجموعة این روایات، متن ده‌ها کتاب و اصول را تشکیل داده که پیش از ولادت امام زمان(عج) نگاشته شده بودند. این آثار گاه برای سوء استفادة فرق و جریان‌های انحرافی، مانند واقفیّه در راستای اثبات باورهایشان استفاده می‌شده 19 و گاه برای تبیین باورهای امامیّه و غیبت امام دوازدهم(ع).20

مراتب حیرت

بزرگان شیعه با هدایت‌های مستقیم و غیرمستقیم امام عصر(ع)، چنان عنان شیعیان را به دست گرفتند که از مجموع تمام فرق به وجود آمده، تنها اثناعشریّه باقی ماند.21 مراتب حیرت پس از آن را می‌توان چنین فهرست نمود:

1. حیرت در شناخت امام زمان(عج)؛

2. حیرت در شناسایی مصداق امام زمان(عج)؛

3. حیرت در پاسخ به شبهات؛

4. حیرت در یافتن حکم واقعی مسائل شرعی؛

5. حیرت عاشقان امام عصر(ع).22

مراتب سه گانة نخست را تا حدّ زیادی با مطالعة آثار اعتقادی و کلامی می‌توان برطرف نمود. در مرتبة چهارم، با تلاش فقها تا حدّی از حیرت کاسته می‌شود؛ امّا تعدّد آرای میان فقها و مجتهدان، به خوبی گویای آن است که این حیرت به طور کامل برطرف نشده است. حیرت عاشقان و دلدادگان امام زمان(عج) نیز با درک محضر ایشان تسکین پیدا می‌کند. برخی از افراد که در منابع، از آنان با تعبیر تشرّف یافتگان یاد می‌شود، به چنین سعادتی نائل آمده‌اند.

علاوه بر مطالعة آثار و ارتباط با فقها و علما، بر هر شیعه‌ای لازم است که در عرصة باطنی نیز به سیر و سلوک همّت گماشته، با ادعیه‌ای که از آنها با تعبیر ادعیة مهدوی یاد شده است 23 با ساحت قدس مهدوی(ع) ارتباط برقرار کنند و از میزان و عوامل حیرت بکاهند. در این میان، برخی از این ادعیه، مانند «دعای غریق» و «دعای معرفت امام عصر(ع)» جایگاه ممتازی دارند که در جای خود، باید به آنان، به تفصیل پرداخته شود. پایان تمام حیرت‌ها نیز با ظهور امام زمان(عج) خواهد بود.

به امید دیدار آن روز.

پی‌نوشت‌ها: