فضای سایبر، به عنوان دنیای صفر و یک‌ها شناخته می‌شود، دهکدة جهانی‌ای که فاصله‌ها را از حالت تعادل به حدّاقل در ظاهر و حدّاکثر در باطن، رسانده است. دنیای ماتم‌زده‌های شاد، دنیای مفاهیم جدید، دنیای آدمک‌ها نه آدم‌ها و دنیای مجازی هرچه که باشد، در وهلة اوّل، حکم یک رابط را دارد. افراد به واسطة این رابط با هم در ارتباط و تعامل قرار دارند. تعاملی نامتعادل، تعاملی که در کنار نقاط قوّتش و راه‌های جدید که پیش روی آدمی قرار می‌دهد؛ آفت‌هایی نیز به همراه دارد، محیط مجازی، محیط دوست شدن‌هاست. محیط شکل‌گیری رفاقت‌هایی که شاید هیچ‌وقت فرصت تشکیل آن در محیط واقعی پیش نیاید. محیط مجازی، محیط نظر دادن‌ها و کامنت گذاشتن‌هاست؛ نظرهایی که شاید هیچ‌وقت در دنیای واقعی گفته نشود. در عرض این نقاط مثبت و نقاط مثبت دیگری که در ارتباط با این دنیا می‌تواند وجود داشته باشد، نقاط منفی و ضعفی نیز وجود دارد؛ مانند عدم شناخت‌های صحیح و کامل، عدم برداشت صحیح از رفتارها، التقاط نقش‌ها و ایجاد نقش‌های مجازی، سوء برداشت‌ها، فراگیری کج‌فهمی‌ها و نقض حریم خصوصی، عادی‌سازی ناهنجاری‌ها و بزرگ‌نمایی‌هایی غیرعادی از اتّفاق‌های خرد و... در دهکدة دیجیتال، همة افراد به صورت دسته‌های دوستی چند صد نفره، باسلیقه‌ها و دیدگاه‌های متفاوت در کنار هم قرار می‌گیرند. کنار هم قرار گرفتنی که می‌تواند در ابعاد مختلف، مورد بحث و تحلیل قرارگرفته شود.
سبک زندگی سایبری: باطنی گسسته، ظاهری پیوسته
جامعة حقیقی بر اساس حقیقت،بنا شده و از مادّه پدید آمده است. این جامعه که فضای زیست حقیقی ماست، دارای اشکال و روابط
قابل‌لمس است. در این جامعه، نقش‌های مشخّص با حقوقی معیّن کنار یکدیگر قرارگرفته‌اند، نقش‌هایی که ترتیب کنار هم قرار گرفتن آنها، منجر به تشکیل جامعه می‌شود. این جوامع به سبب معیّن بودن نقش‌ها در آن و همچنین وجود قوانین، اشکال متنّوعی به خود می‌گیرند که در شکل کلّی آن، به دو سوپر پارادایم اومانیسم و تئویسم تقسیم می‌شوند. این دوزیست ایدئولوژی که بستر فعّالیت جمعی بشر امروز را شامل می‌شود، بر پایة انسان‌محوری و در شقّ تئیسم آن، خدامحوری‌بنا شده است. در رویکرد اومانیستی، به سبب انسان‌محور بودن روش زندگی، به تعداد انسان‌ها، سلیقه و تشخیص وجود دارد که به علّت دور بودن از ذات حقیقی و روش زندگی صحیح، هریک بعد از مدّت‌زمانی، تاریخ مصرف خود را از دست داده و دچار فروپاشی می‌شوند. از سوی دیگر، در جامعة خدامحور، به سبب آنکه یک قبله و غایت وجود دارد، پس در درجة نخست یک روش زندگی معیّن طرح می‌شود که انسان خداجو، موظّف است از آن پیروی کند. این تقابل، خلاصه‌ای بود از آنچه در دنیایی حقیقی روش زندگی افراد مختلف شده است. حال‌آنکه در فضای سایبر و دنیای مجازی، به سبب آنکه نقش‌ها، نه بر اساس حقیقت وجودی افراد، بلکه بر اساس ذهنیّت افراد از خود تشکیل می‌شوند، ما با آشفته بازاری به مراتب متزلزل‌تر و بحرانی‌تر از نظام‌های اومانیستی طرف هستیم؛ زیرا در آن نظام‌ها، نقش‌ها بر اساس مسئولیت حقیقی افراد در جامعه رقم خورده است؛ امّا در فضای سایبر، ذهنیّت افراد و تخیّل آنها است که نقش‌ها را ایجاد می‌کند.
دنیای مجازی، برخلاف زیست‌بوم حقیقی انسان، این فرصت را به انسان‌ها می‌دهد که براساس تخیّلات متعدّد خود، بی‌نهایت انعکاس از شخصیّت و هویّت خویش در فضای مجازی، به معرض نمایش گذارند. درنتیجه، ما در فضای مجازی و تعاملاتی که در این بستر رخ می‌دهد، با یک نظام اومانیستی پاره‌پاره روبه‌رو هستیم که بر مبنای تخیّلات و ذهنیّت‌ها تشکیل شده است. حال اگر در نظام حقیقی، اومانیسم با تغییر چهرة گاه و بی‌گاه و بلعیدن مدل‌های ضعیف‌تر خود، به بقا ادامه می‌داد، در این فضای نوظهور، یعنی فضای سایبر، اومانیسم دیگر نیازی به بلعیدن مدل‌های ضعیف‌تر ندارد؛ زیرا که مجالی یافته تا در این بستر جدید؛ با تجمّع پاره‌ای از هر مدل از زندگی، پیکرة واحدی را ایجاد کند که در چشم هر فرد حاضر در این فضا، به شکل مطلوب به نظر آید؛ حال‌آنکه این شکل مطلوب، اساساً وجود حقیقی ندارد و ساخته و پرداختة تخیّل هر فرد است.
بنابراین، اساس این جامعه، بر مبنای ذهنیّت افراد شکل می‌گیرد و نه شخصیّت افراد، پس وجودی گسسته و پوشالی دارد. حال‌آنکه همین وجود پوشالی که به‌واسطة ذهنیّت‌ها شکل می‌گیرد، چون ریشه در تخیّل افراد دارد، در نظر هر فرد، ظاهری پیوسته و ناگسستنی به خود می‌گیرد؛ زیرا از آنجا که تخیّل از منطق پیروی نمی‌کند، این قابلیّت را دارد که هر ناممکنی را ممکن نمایش دهد و هر نقصی را به صورت یک ویژگی و کمال به تصویر کشد.
فضای مجازی، قتلگاه نقش‌ها
هر جامعة حقیقی، دارای چارچوب‌های معیّن و مختصّ به خود است، این چارچوب‌بندی به مثابه صفحة شطرنجی می‌ماند که انسان‌ها همانند مهره‌های آن صفحه، هر یک نقش‌هایی را به عهده دارند.
در آنچه تاکنون نقل شد، به ساختار گسستنی این صفحه پرداخته
شده و این مسئله مورد نقد قرارگرفته است که اساساً در فضای سایبر، نمی‌توان به دنبال بستر رشد مناسبی برای جامعه‌سازی بود؛ زیرا ماهیّت این فضای زیستْ‌نوین، قرابت بیشتری با انگاره‌های اومانیستی دارد تا تفکّر خدامحوری.
نقش هر فرد در جامعه، به نسبت نقش افراد دیگر آن جامعه تعریف می‌شود؛ به گونه‌ای که هر یک از نقش‌ها، دارای مسئولیتی نسبت به مابقی نقش‌ها در جامعه می باشند و هر اندازه که تراز مسئولیتی این نقش‌ها بالاتر باشد، آن نقش، مهره‌ای با ارزش‌تر و سنگین‌تر در صفحة شطرنج جامعه است. مسئولیت، شاکلة اصلی شکل‌گیری و اهمّیت شخصیّت در افراد است. شخصیّت‌ها هر یک عهده‌دار نقشی در جامعه هستند که در جوامع کوچک، مانند خانواده با عنوان‌هایی، همچون پدر و مادر شناخته می‌شوند و در جوامع بزرگ‌تر با عناوین متفاوت دیگر مورد خطاب قرار می‌گیرند. پس نقش هر فرد در جامعه عبارت است از شخصیّت هر فرد که به تناسب مسئولیتش در تعامل با پیرامون شکل‌گرفته و به مرور زمان تثبیت شده است. از سوی دیگر، تعامل میان اشخاص با مسئولیت‌های مختلف، منجر به جامعه‌سازی می‌شود. پس وارد شدن اختلال در نقش‌های یک جامعه، می‌تواند باعث فروپاشی اخلاقی آن جامعه شود.
در دنیای مجازی، مهره‌ها یا همان نقش‌ها، براساس شخصیّت افراد به وجود نمی‌آید؛ بلکه این نقش‌ها، بر اساس ذهنیّت افراد نسبت به خود و نسبت به یکدیگر است که شکل می‌گیرد. در امتداد همین ذهنیّت‌ها است که افراد برای خود و اطرافیان خود، در جامعة مجازی، نقش‌هایی را که در نظام حقیقی دیده و تجربه کرده‌اند، متصوّر می‌شوند و یکدیگر را با عناوینی جعلی و هم‌سو با تخیّلات خود خطاب می‌کنند. این پدیدة رایج را می‌توان در اشکال مختلف در فضای مجازی، به ویژه شبکه‌های اجتماعی جست‌وجو کرد؛ جابی که دو جنس مخالف، از طریق بستر تعاملی غیرحضوری فضای وب، با یکدیگر رابطة دوستانه برقرار می‌کنند و برای تعریف روابط جدید میان خود، از عناوینی، مانند خواهر و برادر برای خطاب قرار دادن خویش استفاده می‌کنند. حتّی در شکل تشدید یافته، این روابط مشاهده می‌شود که دختران کم سن و سال، مردان بزرگ‌تر از خود را پدر یاعمو و... خطاب می‌کنند و به این ترتیب تعاملات خود را رقم می‌زنند.
در دنیایی حقیقی، نقش‌ها به همراه مسئولیت‌ها در ذهن و روح افراد تثبیت‌شده و درنتیجة آن، انتظارها و اعتمادها شکل‌گرفته است. اکنون در دنیایی مجازی، همان نقش‌ها شکل‌گرفته است، امّا دیگر اعتمادها و انتظارها به‌مانند جامعة حقیقی تحقّق نمی‌یابد؛ زیرا اکنون نقش‌ها بر اساس تخیّلات و ذهنیّت‌ها شکل گرفته‌اند و تحت عناوینی جعلی شناخته می‌شوند. درنتیجة جواب داده نشدن به این انتظارها، از طرف نقش‌های جعلی در فضای مجازی، کم‌کم نظام تثبیت شده در دنیای حقیقی نیز تحت شعاع قرار می‌گیرد.
هرچند ممکن است انگیزة افراد برای استفاده از اسم نقش‌ها متفاوت باشد؛ امّا نتیجة سوئی که این‌گونه رفتار کردن در درازمدّت در قلب و ذهن افراد حاضر در جامعة مجازی به‌جا می‌گذارد، می‌تواند به شکل گسترده‌ای در جامعة حقیقی بازتاب پیدا کند. تأثیر این اتّفاق بر زیست‌بوم حقیقی، این است که این تجدید نقش‌ها، به‌صورت مستقیم، حیات اخلاقی جامعه را تهدید می‌کند. زندگی خانوادگی افراد را نیز تحت تأثیر قرار می‌دهد و این به آن دلیل است که اکنون ذهنیّت‌ها نسبت به مسئولیت‌ها در برآیند شناخت نقش‌ها تغییر کرده است و به‌تبع آن، رفتارها نیز عوض‌شده است.
ماحصل تمام این تغییرات در جامعه می‌شود: هنجارشکنی‌ها؛
هنجارشکنی‌هایی که اوّلین قربانی آن، خود افرادی با هویّت‌های چندگانه هستند که در جامعة مجازی با جعل نقش‌ها و نسبت دادن آن به یکدیگر، اخلاقیّات را به سخره گرفته‌اند.
سقوط عشق، درزگاه پوچی
یکی از اصلی‌ترین معضلات در دنیای مجازی، رسیدن به پوچی و نهیلیسم است که این پوچی به اقسام مختلف در افراد، ظهور و بروز می‌یابد؛ مانند افسردگی، بدبینی نسبت به جنس مخالف، خودآزاری، مازوخیسم، منزوی شدن و...
پیش‌تر گفته شد که هر فردی نقشی دارد که آن نقش، بر اساس مسئولیت متقابلی که می‌آورد، در جامعه اهمّیت و ارزش پیدا می‌کند و جعل این نقش‌ها، می‌تواند آسیب‌های فراوانی را به پیکرة جامعه وارد کند؛ امّا این نقش‌های جعلی و توخالی، چگونه باعث پوچی می‌شود؟
طبیعی است، فردی که به دلیل داشتن علاقه‌های پوچ و دروغین زیاد، دچار انزوا شده است، نسبت به تمام افراد غیر هم‌جنس خودش مواضع سخت و بدبینانه می‌گیرد و با برچسب اینکه عشق و علاقة حقیقی وجود ندارد، شناخته می‌شود.
دنیای مجازی، به‌ویژه شبکه‌های اجتماعی که بستر اصلی تعاملات فضای سایبر است، به علّت تکثّر نقش‌های حبابی و پوچ که افراد از خود بروز می‌دهند، در لابه‌لای دروغ‌ها محاصره شده است. این حصر در دراز مدّت می‌تواند سبب آن گردد که فرد حاضر در این فضای زیست نوین، به سبب ندیدن حقانیّت در مناسبات انسانی، دچار نوعی خاص از پوچ‌گرایی شود که معلول فقدان عشق و تنزّل مفهوم عشق است.
قسمت قابل توجّهی از فضای شبکه‌های اجتماعی، اشباع‌شده است از کسانی که با رفتارهای نا‌به‌هنجار، با نمایش گذاشتن خود در ویترین پروفایلشان، در تقّلای آنند که شهوت شهرت را در خود ارضا کنند و از تعریف‌ها و تمجیدهای تو خالی و گذرا لذّت ببرند؛ غافل از اینکه با این کار، حباب‌های توی خالی از شخصیّت‌ها و نقش‌های جعلی را در اطراف خود به وجود می‌آورند. وقتی این حباب‌های تو خالی ترکیدند یا جذب یک ویترین زیباتر شدند و درست زمانی که فرد خود را تنها دید، اکنون تحت تأثیر پوچی حباب‌ها، به نهیلیسم می‌رسد و این زمانی است که فراموش می‌کند عشق حقیقی چیست و عاجز از درک محبّت بی‌ریا می‌شود. غافل از اینکه همه‌چیز پوچ نیست و فقط این خود اوست که دیگر توانایی درک حقیقت را ندارد.
این موضوع سبب احساس پوچی در دو دسته می‌شود: دستة اوّل، افرادی که با به نمایش گذاشتن ویترین‌وار خویش در شبکه‌های مجازی سعی دارند از تجمّع افراد در گرد خود لذّت ببرند. این افراد به صرف مشغول شدن به نیازهای کاذب، دچار بی‌هدفی می‌شوند که این مسئله، خود سبب گسست روانی آنها نیز می‌شود. از طرف دیگر نیز تجمّع شخصیّت‌های مجازی دور این دسته، باعث می‌گردد که این افراد به صورت روزمرّه با گفتارها و کردارهایی سروکار داشته باشند که بعضاً ساخته و پرداختة تخیّلات است و ریشة حقیقی ندارد؛ امّا دستة دوم که دچار گسست روانی و پوچی در فضای سایبر می‌شوند، خود شخصیّت‌های مجازی‌ای هستند که با جعل نقش‌ها و خطاب قرار دادن خود با عنوان‌هایی، مانند: برادر یا آبجی یا ایجاد تعاملات مبهم، به کمک انتخاب عناوینی برای رابطة خود، مانند دوست اینترنتی، سعی در اغوای جامعة هدف خود، یعنی ویترین‌ها دارند. این افراد نیز به نوبة خود به سبب شخصیّت‌های متفاوتی که از خود بروز می‌دهند، دچار مشکلات روحی، روانی می‌شوند. چرخة این‌گونه تعاملات، به مرور زمان، به‌واسطة شخصیّت حقیقی افراد مجازی در فضای وب، به زیست‌بوم حقیقی جامعه سرایت می‌کند و با خود، موجی از بیماری‌های روانی و پوچ‌گرایی به همراه می‌آورد.