بن بستی به نام بن باز

سیّد حمید بحق

یكی از علمای وهّابیت كه نقش مهمّی در احیای تفكٌرات ابن‌تیمیه و شاگردش، ابن‌قیّم جوزیه، و محمّدبن عبدالوهّاب داشته، عبدالعزیز‌بن‌باز است كه نزد وهّابیان به مفتی اعظم مشهور است. وهّابیان از وی به عنوان عالم جلیل القدر شیخ الإسلام و المسلمین مفتی اوّل داخل و خارج كشور، علامّه محدّث فقیه یاد می‌كنند و می‌گویند:

بن‌باز، مرجع علما بود و هرگاه برای آنها مشكلات علمی پیش می‌آمد، جهت حلّ آن به او رجوع می‌كردند.

در ۱۴۰۲هـ..ق. ملک فیصل و در سال ۱۴۱۲هـ..ق. ملک فهد از او به خاطر خدماتش به وهّابیت قدردانی کردند.

برای اینكه بیشتر با او آشنا شویم، زندگینامه، فعّالیت‌ها، فتواها ‌و تفكّرات او را مرور می‌کنیم.

زندگینامه

عبدالعزیز‌بن عبدالله‌بن عبدالرّحمن‌بن محمّد‌بن عبدالله‌بن‌باز در بیست و یکم نوامبر ۱۹۱۰م. برابر با چهاردهم ذی‌حجّة ۱۳۳۰هـ .ق. در شهر «ریاض عربستان سعودی» به دنیا آمد. در سال ۱۹۱۳م. پدرش باز‌بن عبدالله و در سال ۱۹۲۱م. مادرش حفصه‌بنت سمیح درگذشت. در ۱۹۳۶م. عبدالعزیز ابن‌باز، بینایی خود را از دست داد.

بن‌باز بعد از مدّتی، «قرآن» را حفظ كرده و نزد سعد وقّاص بخاری، تجوید قرآن را آموخت و علوم شریعت را از مشاهیر «نجد» مانند شیخ محمّدبن عبدالطّیف‌بن حسن الشیخ، شیخ صالح‌بن عبدالعزیزبن عبدالرحمن‌بن‌حسین آل‌الشیخ و الشیخ سعدبن حمد آل‌الشیخ، فرا گرفت كه بیشترین استفادة علمی را از محمودبن ابراهیم‌بن عبدالطّیف الشیخ برده است.

بن‌باز كه صرف شاگردی نزد استادان را یك نوع فریب نفس می‌دانست، عزم خود را راسخ كرد و تلاش تحقیقی خود را از مهم‌ترین كتب اهل سنّت با جدّیت تمام ادامه داد تا اینكه در علوم شریعت، متن حدیث، سند و بحث توحید، طبق شیوة سلف و فقه حنبلی به چنان نبوغی رسید كه از مشهورترین علمای حنفی به شمار رفت.

بن‌باز، دارای مسئولیّت‌ها و مناصب حکومتی مختلفی بوده است که برخی از آنان عبارتند از:

1. قضاوت در منطقة «الخرج » به مدت 14 سال و چند ماه بین سال‌های 1357تا 1371هـ .ق. که زمان تعیین وی به قضاوت، جمادی الآخر سال 1357هـ .ق. بوده است؛

2. تدریس در «دانشکده و آکادمی علوم ریاض» از سال 1372هـ .ق. تا سال 1380هـ .ق. در علوم فقه توحید و حدیث؛

3. نایب رئیس «دانشگاه اسلامی مدینة منوّره» از سال 1381هـ .ق. تا سال 1390هـ .ق.؛

4. ریاست «دانشگاه اسلامی مدینه» از سال 1390هـ .ق. تا 1395هـ .ق. بعد از وفات رئیس دانشگاه، شیخ محمّدبن ابراهیم آل الشیخ در رمضان 1389 هـ .ق؛

5. رئیس کلّ ادارات پِژوهش‌های علمی و فتوا و تبلیغ و ارشاد توسط حکم پادشاه در تاریخ 14/10/1395هـ .ق. که این منصب تا سال 1414هـ .ق. ادامه داشت. گفتنی است که این منصب، هم‌رتبة وزیر است؛

6. مفتی اعظم عربستان و رئیس «هیئت بزرگان علمای اسلامی» و رئیس «ادارة پِژهش‌های علمی و فتوا و تبلیغ و ارشاد»

همچنین صاحب مناصب بسیار دیگری در مجالس علمی و اسلامی بوده است که عبارتند از:

1. رئیس «هیئت بزرگان علمای اسلامی» (هیئت کبار العلماء)؛

5. ریاست «مجمع فقهی اسلامی» که زیرمجموعة سازمان «الرابطه للعالم الاسلامی» است؛

6. عضو هیئت مدیرة دانشگاه اسلامی مدینة منوّره؛

7. عضو هیئت عالی تبلیغ اسلامی در مملکت سعودی.

تألیفات

بیش از شصت كتاب و ده‌ها مقاله از عبد العزیز‌بن‌باز در زمینة تفسیر، حدیث، فقه و احكام و غیره به جای مانده است كه به چند نمونه اشاره می‌كنیم:

1. شصت و هفت کتاب، از سخنرانی‌های وی در زمینه‌های حدیث، تفسیر، فرائض، توحید، فقه و احکام عملی از او باقی‌مانده‌است. از جملة آنها کتاب «برهان‌های نقلی و برهان‌های تجربی و علمی در اثبات حرکت خورشید و ساکن بودن زمین.»

1. «الكافي والمترجم الوافي»،

2. «الأدلّة الكاشفة لأخطاء بعض الكتاب»،

3. «الأدلّة النّقلية و الحسّية علی إمكان الصّعود إلی الكواكب و علی جريان الشّمس وسكون الأرض»،

4. «إقامة البراهين علی حكم من استغاث بغير الله أو صدق الكهنة والعرّافين»،

5. «الإمام محمّدبن عبد الوهّاب: دعوته وسيرته»،

6. «بيان معنی كلمة لا إله إلا الله»،

7. «التَّحقيق والإيضاح لكثير من مسائل الحجّ والعمرة والزّيارة علی ضوء الكتاب و السّنة»،

8. «تنبيهات هامة علی ما كتبه محمّد علي الصابوني في صفات الله عزّ وجلّ»،

9. «الولاء و البراء في الميزان»،

10. «الرسائل والفتاوی النسائية: اعتنی بجمعها ونشرها أحمد‌بن عثمان الشمري».

مرگ‌ بن‌باز

در روز پنج شنبه سیزدهم ماه مه سال ۱۹۹۹م. (یازدهم محرّم۱۴۲۰ هـ .ق.) در سنّ نودسالگی، شیخ عبدالعزیز‌بن‌باز مُرد. ملک فهد و ولیعهد، عبدالله‌بن فهد در «مسجدالحرام مکّه» بر جنازة او نماز خواندند.

فتاوای قرون وسطایی

اعتقادات عجیب دربارة خدا و ملائکه

بن‌باز (مفتی وهّابی) بر این اعتقاد است که خداوند پنج انگشت دارد. (مسائل الامام ابن‌باز، ص37، مسئلة36)

وی در پاسخ به پرسشی دربارة بوسیدن قرآن می‌گوید:

هر چند که برخی از اصحاب(رضی الله عنهم) قران را می‌بوسیده‌اند، امّا بوسیدن قرآن دلیل شرعی ندارد و بایستی این کار را ترک کنیم!!!! (مجموع فتاوی و مقالات متنوّعه‌بن‌باز، ج24، ص399، مسئلة 162 )

خداوند تعالی می‌فرماید:

«وَجَعَلُوا الْمَلَائِكَةَ الَّذِينَ هُمْ عِبَادُ الرَّحْمَنِ إِنَاثًا أَشَهِدُوا خَلْقَهُمْ سَتُكْتَبُ شَهَادَتُهُمْ وَيُسْأَلُونَ؛1

و فرشتگان را که‌بندگان خدايند، زن پنداشتند. آيا به هنگام خلقتشان آنجا حاضر بوده‌اند؟ زودا که اين شهادتشان را می‌نويسند و از آنها بازخواست می‌شود!»

و‌بن‌باز می‌گوید که: ملائکه مذکّرند!!!!

همچنین در پاسخ به این پرسش که: بسیاری مواقع در کتاب‌ها و‌ اشعار می‌خوانیم یا می‌شنویم که پرستاران زن را به عنوان ملائکة رحمت معرفی می‌کنند، می‌گوید:

اطلاق این وصف بر زنان پرستار مجاز نیست؛ چرا که ملائکه مذکّر هستند و مؤنّث نیستند! (مجموع فتاوی و مقالات متنوّعه‌بن‌باز، ص423 )

بی‌حرمتی به پیامبر(ص) و امیرالمؤمنین(ع)

در سایت رسمی‌بن‌باز، در قسمت «نورٌ علی الدرب» سؤالی تحت عنوان «حکم القباب علی القبور و شبهة قبة التی علی قبر الرّسول» (حکم وجود گنبد بر قبرها و گنبد ساخته شده بر قبر رسول الله(ص)) پرسیده شده که در ادامه می‌بینید:

بن‌باز در جواب این سؤال، فتوا داده است که:

امّا در مورد گنبدی که بر روی قبر پیامبر است، باید گفت این گنبد در قرون متأخّر و توسط حاکمان نادان ساخته شده است و اگر از بین برود، اشکالی ندارد؛ بلکه حق، آن است که این گنبد نابود شود.

بن‌باز در جایی دیگر گفته بود:

چهل سال در «مسجدالنّبی» نماز خواندم؛ ولی هنوز به پیامبر سلام نداده‌ام ...

مرحوم آیت‌الله العظمی سیّدمحسن حکیم که مرجع شیعیان و زعیم «حوزة علمیة نجف» بود، در سفری که به عربستان داشت، در جلسه‌ای با‌بن‌باز، مفتی آن روز آن کشور (که نابینا بود) مواجه شد.

بن‌باز، ظاهراً به دیدن آقای حکیم رفته بود؛ ولی در واقع قصد داشت با ایشان جدال کند و افکار وهّابیگری خود را مطرح نماید. در این جلسه،‌بن‌باز از آیت الله حکیم پرسید: شما شیعیان چرا به ظواهر قرآن عمل نمی‌کنید؟ آیت‌الله حکیم در جواب گفتند: این دیدار، جای چنین صحبت‌هایی نیست، بگذارید به احوال‌پرسی برگزار شود.

بن‌باز، سماجت کرده و خواستار دریافت جواب شد. آیت‌الله حکیم، ناچار به‌بن‌باز گفتند: اگر قرار باشد به ظاهر قرآن تکیه کنیم و همان را معیار عمل به آن قرار دهیم، باید معتقد شویم که شما به جهنّم خواهید رفت!

‌بن‌باز با تعجّب پرسید: چرا؟ آیت‌الله حکیم گفتند:

چون قرآن می‌فرماید:

«وَ مَنْ كانَ في‏ هذِهِ أَعْمی‏ فَهُوَ فِي الْاخِرَةِ أَعْمی‏ وَ أَضَلُّ سَبيلا؛

کسی‌که در این جهان (از دیدن چهرة حق) نابینا باشد، در جهان آخرت هم نابینا و گمراه‌تر خواهد بود.»

و شما که از دو چشم نابینا هستید، طبق ظاهر این آیه باید در

آخرت هم نابینا باشید و در زمرة گمراهان که اهل جهنّمند، قرار بگیرید.‌بنابراین ظاهر بسیاری از آیات قرآن مقصود نیست!

بن‌باز گفته بود، اگر قرار است حضرت علی(ع) چشم‌هایم را شفا دهد، اصلاً نمی‌خواهم این چشم‌ها بینا شود.

توهین به صحابه

جملة مشهور خلیفة دوم، حَسبُنا کتاب الله را‌بن‌باز چنین نقض می‌کند:

شکّی نیست که سنّت مطهّر پیغمبر، اصل دوم دین اسلام است!! و همانا عظمت و مکانت سنّت پیغمبر در بالاترین رتبه بعد از قرآن کریم قرار دارد. به اجماع اهل علم! و سنّت پیغمبر، حجّت پابرجا و استوار و خودکفایی بر جمیع مسلمانان است!

پس هر کسی که سنّت را پس بزند، آن را انکار کند یا اصلاً فکر کند که می‌تواند از آن اعراض کرده و فقط به قرآن اکتفا کند، بدون تردید او به یک گمراهی بعید و به بزرگ‌ترین کفر مبتلا شده!!! و اصولاً او به خاطر این گفته‌اش، مرتدّ از اسلام است؛ زیرا او با این سخن و با این طرز فکر خود، خدا و رسول را دروغگو می‌داند! و به آن دستوراتی که خدا و رسولش به او داده‌اند، دهن کجی می‌کند! و اساساً یکی از بزرگ‌ترین اصول دین را منکر می‌شود که خدا دستور به التزام به آن اصل را داده! و گفته که به آن اصل اعتماد کنید و دین را از آن بگیرید!!!!

بن‌باز، مفتی سابق عربستان در تعلیقاتی که بر کتاب «صحیح بخاری» داشته، گفته است:

اگر کسی تمام صحابه را سبّ کرده یا عیب‌جویی کند، کافر است؛ امّا اگر تنها بعضی از اصحاب را سبّ کند، کافر نمی‌شود!!!! (الحلل البریزیه من التعلیقات البارزیه علی صحیح البخاری، ج3، ص172)

توهین به همة مسلمانان برای اثبات وهّابیت

در سایت مفتی اعظم وهّابیت عربستان، فتوای‌بن‌باز وجود دارد که معنای وهّابیت را از دید ایشان شرح می‌دهد. خلاصة ترجمة این فتوا را در ادامه می‌آوریم:

سؤال کننده: جناب شیخ! بعضی از مردم علمای عربستان سعودی را وهّابی می‌نامند. از این نام‌گذاری خوشحال هستید؟

جواب‌بن‌باز: بله. این لقب مشهوری است برای علمای معتقد به توحید که منسوب به امام محمّدبن عبد الوهّاب هستند که در نیمة دوم قرن دوازدهم، مردم را به سوی خدا خواند. ایشان برای مردم، توحید و شرک را بیان کرد و خدا به وسیلة او توحید را بیان کرد و مردم داخل به توحید شدند (؛ یعنی مردم عربستان که سنّی بودند تا نیمة دوم قرن دوازدهم مشرک بودند و با آمدن محمّدبن عبد الوهّاب موحّد شدند!) فایدة عظیمی به مسلمانان جزیرة العرب رسید. هرکس که طرفدارش باشد، به او می‌گویند وهّابی. این نسبت به شیخ امام محمّدبن عبد الوهّاب است؛ نه وهّاب‌بن رستم. و این لقب شریف و نجیبی است برای مردم عربستان.

معنای لا اله‌الا الله را بیان کرد. (؛ یعنی مردم سنّی عربستان قبل از آمدن عبدالوهّاب مشرک بودند). در «عیینه» نزدیک ریاض، مردم را به توحید دعوت کرد (؛ یعنی قبل از آن مردم سنّی مذهب ریاض مشرک بودند) و در «دریه» اسلام را گسترش داد. آنجا اسلام گسترش پیدا کرد (؛ یعنی قبل از آن مردم سنّی‌مذهب دریه مسلمان نبودند). گنبدهای روی قبرها خراب و توحید بین مردم پخش شد و مردم معنی حقیقی لااله الّالله را فهمیدند (؛ یعنی معنی لااله الّاالله، خراب کردن گنبد مردم سنّی ریاض بوده و معنای لا اله‌الا الله این نیست که فقط الله را بپرستیم) و لقب وهّابیت، لقب معروف و شریفی است...

حمله به شیعیان

بن‌باز به خاطر خوش‌خدمتی، مورد توجّه ملك فهد بود و از جمله خوش‌خدمتی او هم صدور فتواهای ضدّشیعی وی بود. او از جمله علمای وهّابی است كه حكم كافر بودن شیعیان را صادر كرد كه به دنبال این حكم، شاهد كشتار زیادی از شیعیان در سراسر جهان توسط پیروان‌بن‌باز، یعنی وهّابیت تندرو تا به حال هستیم. «هیئت عالی اِفتای سعودی» پیرامون سؤالی دربارة ارتباط و رفت و آمد و ازدواج با شیعیانی كه هنگام بلندشدن از زمین «یاعلی، یاحسین» می‌گویند، چنین فتوا صادر كردند كه:

اگر واقعیت چنین است كه آنها علی و حسن و حسین(ع) و مانند آنها را می‌خوانند، در این صورت آنها مشركند و دچار شرك اكبر شده‌اند كه از دین اسلام خارجند. پس ازدواج زنان مسلمان ما با آنها و ازدواج زنان آنها با ما حلال نیست و خوردن گوشتی كه آنها ذبح كرده‌اند، نیز بر ما حلال نیست.

این فتوا به امضای چهارتن از اعضای هیئت عالی سعودی رسیده كه رئیس هیئت، عبدالعزیزبن عبدالله‌بن‌باز بود.

وي در كتابي كه با حمايت حاكمان «مكّه» و «مدينه» در همين سال‌هاي اخير به نام «مسئلة التّقريب» منتشر شد، اوّلين پيش‌شرط وحدت و تقريب با شيعه را اثبات مسلمان بودن شيعه دانسته است!!!

مفتی اعظم عربستان، در «نواقض الإسلام»، كفر شیعیان را اثبات می‌كند و دلایلی را كه موجب كفر می‌شود، با نام «نواقض» مطرح می‌كند و بیان می‌كند كه دومین ناقض كه انسان را از اسلام بیرون می‌كند، این است كه كسی كه بین خود و خدا واسطه قرار دهد و از آن واسطه چیزی بخواهد و از آنان شفاعت بطلبد و به آنها توكّل كند، چنین افرادی به اجماع علما و دانشمندان اسلام كافر هستند.

دیگر فتاوا و موضع‌گیری‌های عجیب

یک فتوای قرون وسطایی:

هرکس بگوید خورشید ثابت است و زمین می‌چرخد، کافر است (و می‌توان او را کشت).

بن‌باز در طول عمر خود فتواهای جنجالی و متناقض زیادی صادر کرده است. او حضور کفّار را در سرزمین عربستان حرام می‌دانست؛ ولی در جنگ «خلیج فارس» علیه «عراق»، حضور کفّار را برای نجات بلاد لازم شمرد. او با اینکه حنبلی، از پیروان محمّدبن عبدالوهّاب و معتقد به دعوت سلفیّه است، اسامه‌بن‌لادن را خارجی و مرتد اعلام کرد. او

شیعه را نیز کافر اعلام کرده بود. «مجلّة المصوّر» در شمارة ۲۱۶۶ خود و در تاریخ ۱۵آوریل ۱۹۶۶ م. در صفحة ۱۵، مطلبی را به صورت زیر منتشر کرده است:

نایب رئیس دانشگاه اسلامی (علّامه‌بن‌باز) در آنجا مقاله‌ای را طیّ دو ماه در تمامی روزنامه‌ها منتشر کرده است که در آن، خون هرکسی را که بگوید زمین کروی است و ساکن نیست و به دور خورشید می‌چرخد، حلال اعلام کرده است.

او در کتاب «الادله النّقلیه والحسّیه علی جریان الشمس والقمر وسکون الارض وامکان الصعود الی الکواکب» (دلایل نقلی و عقلی بر حرکت خورشید و ثابت بودن زمین) اعلام کرد که قرآن کریم، حدیث و آموزه‌های پیامبر و اکثریت دانشمندان اسلامی ثابت کرده‌اند که خورشید در حال چرخش و زمین ثابت است و مخالفان این عقیده را تکفیر کرد.

او در خاتمة کتابش خلاصة مباحث را این‌گونه طرح می‌کند:

اینکه گفته شود خورشید ثابت است و در همان حال به دور خود می‌چرخد (آن‌چنان که علما و منجّمان می‌گویند) قولی باطل و مخالف ادلّة شنیده شده و حس شده می‌باشد...

بن‌باز همچنين گفته است:

هنگامي‌که جوان بودم و چشمان قدرتمندي داشتم، با چشمان خودم به خورشيد نگاه مي‌کردم و حرکت خورشيد را مي‌ديدم. پس اگر زمين در حال حرکت باشد، چگونه ما آن را حس نمي‌کنيم و در آرامش هستيم؟ پس چگونه کشتي‌هاي بزرگ در درياها حرکت مي‌کنند و چپ نمي‌شوند؟

خادم و غلام رژیم صهیونیستی

در سال 1372 ش. و مقارن با ايّامي كه تلاش گسترده‌اي در راستاي عادي‌سازي روابط ميان برخي كشورهاي اسلامي، خاصّه عربي با رژيم اشغالگر قدس صورت مي‌گرفت. شيخ‌بن‌باز مفتي وقت عربستان، طيّ مصاحبه‌اي با دكتر عبداللّه الرفاعي، سردبير هفته‌نامة عربستاني «المسلمون» به پرسش‌هاي متعدّدي پاسخ داد كه مضمون اين مطالب در آن ايّام به عنوان «فتواي صلح با اسرائيل»، انعكاس گسترده‌اي در جهان اسلام داشت.

بسياري معتقد بودند اين اقدام، اوّلين گام در راه لغو محاصرة اقتصادي رژيم اشغالگر قدس بوده و عربستان، تحت فشار «آمريكا» مجبور به اين مسئله شده است. عبدالعزيز‌بن‌باز در پاسخ به اوّلين سؤال هفته‌نامة

المسلمون دربارة «جواز صلح با اسرائيل» نوشت:

در صورتي كه وليّ امر مسلمانان! ضرورت و مصلحت بداند، مي‌تواند با دشمن به طور دائم يا موقّت صلح نمايد. خداوند متعال مي‌فرمايد:

«وَ إِنْ جَنَحُوا لِلسَّلْمِ فَاجْنَحْ لَها وَ تَوَكَّلْ عَلَى اللَّهِ إِنَّهُ هُوَ السَّميعُ الْعَليم‏؛

اگر دشمنان به صلح روي آوردند، آن را بپذير و بر خدا توكّل كن. او مي‌شنود و مي‌داند.»

پيامبر خدا، اين عمل را انجام داد و با اهل مكّه مصالحه و به مدّت ده سال جنگ را ترك كرد. تا از اين طريق، جان مردم را حفظ و از خونريزي جلوگيري كند.

بن‌باز مي‌افزايد:

پيامبر با بسياري از قبايل عرب صلح كرد؛ ولي زماني كه خداوند به دست او مكّه را فتح كرد، عهد خود را با اهل مكّه شكست.

بن‌باز اضافه مي‌كند:

ممكن است نياز و مصلحت اسلام ايجاب كند كه صلح دائم برقرار شود؛ ولي در صورت مرتفع شدن اين نياز، صلح فسخ مي‌گردد؛ همان‌گونه كه پيامبر عمل كرد.

وي در پاسخ به اين سؤال هفته‌نامة المسلمون كه آيا زيارت «مسجدالأقصي» جايز است؟ مي‌نويسد:

زيارت مسجدالأقصي و نمازگزاردن در آن سنّت است و انجام اين سنّت به فراهم شدن شرايط بستگي دارد. پيامبر مي‌فرمايند: زيارت سه مسجد واجب است: «مسجدالحرام»، مسجد من (مسجد مدينه) و مسجدالأقصي.

بن‌باز در پاسخ به پرسش المسلمون دربارة مخالفان فلسطيني، سازش عرفات و رژيم صهيونيستي مي‌نويسد:

به همة فلسطيني‌ها نصيحت مي‌كنيم كه بر سر صلح با اسرائيل با هم همكاري كنند و براي جلوگيري از خونريزي و تضعيف دشمنان كه به تفرقه و اختلاف دعوت مي‌كنند، با هم تعاون و همكاري داشته باشند.

شيمون پرز، نخست وزير رژيم صهيونيستي از فتواي شيخ عبدالعزيز‌بن‌باز مفتي عربستان در مورد جواز صلح با اسرائيل استقبال كرد. وي طيّ اظهاراتي گفت:

من از اين اظهارات بسيار مسئولانه كه ثابت مي‌كند قرآن، خواهان از خودگذشتگي و صلح است، استقبال مي‌كنم!

پرز اظهار اميدواري كرد كه مقامات سعودي، طبق مضمون فتوا عمل كنند و تأكيد نمود كه بسياري از مسئولان ديني يهود، مسيحي و مسلمان از صلح حمايت مي‌نمايند. وي گفت:

خوب است كه حزب‌الله «لبنان» از مفتي سعودي تبعيت و پيروي كند!

این فتوا مورد اعتراض علمی شیعه و سنّی جهان اسلام قرار گرفت.

ردّ همة فتاوای‌بن‌باز توسط پسرش احمد

احمد‌بن‌باز، مدیر «مؤسّسة خیریة‌بن‌باز» در خبری که در 14سپتامبر 2008م. و در قالب گفت‌وگو با روزنامة «وطن سعودی» منتشر شد، فتاوای عبدالعزیز‌بن‌باز را مبتنی بر هوای پدر و غیرقابل اجرا برای همه اوقات دانست.

پی‌نوشت‌ها:

منابع