با دعاي ندبه در پگاه جمعه

قسمت چهارم

علي اكبر مهدي پور

آيا دعاي ندبه با اعتقاد به «معراج جسماني‏» سر ناسازگاري دارد؟!

اشاره: در قمستهاي پيشين اين مقاله‏سند دعاي ندبه و ناقلان آن موردبررسي قرار گرفت و به برخي ازپرسشهايي كه درباره اين دعا مطرح‏است پاسخ داده شد. در اين قسمت ازمقاله، نويسنده محترم به بررسي اين‏پرسش مي‏پردازد كه آيا دعاي ندبه بااعتقاد به «معراج جسماني‏» پيامبراكرم، صلي‏الله‏عليه‏وآله، اسازگاراست‏يا خير؟ اميدواريم كه اين قسمت‏از مقاله زير نيز مورد توجه‏خوانندگان عزيز قرار گيرد.

آتش عشق تو در سينه نهفتن تاكي

همه شب از غم هجر تونخفتن تا كي

طعنه ز اغيار تو، اي يار شنيدن تاكي

روي ناديده و اوصاف تو گفتن تا كي

يكي از ضروريات عقيدتي اسلام‏معراج رسول گرامي اسلام از مكه‏معظمه تا مسجد اقصي و از آنجا به‏سوي آسمانها است.

معراج رسول اكرم،صلي‏الله‏عليه‏وآله، ريشه قرآني دارد،قسمت اول اين سيرشبانه در سوره‏مباركه «اسراء» و قسمت دوم آن درسوره مباركه «نجم‏» بيان شده است.

همه مفسران، محدثان، مورخان‏و متكلمان شيعه بر اين عقيده هستندكه اين سفر شبانه با بدن خاكي و پيكرعنصري رسول گرامي اسلام انجام‏شده است.

شيخ طوسي و علامه طبرسي‏تاكيد كرده‏اند كه همه علماي شيعه واكثر علماي عامه معتقدند كه معراج‏رسول اكرم، صلي‏الله‏عليه‏وآله، دربيداري ودر كمال صحت و اعتدال‏مزاج، با بدن عنصري و پيكر خاكي‏انجام يافته است. (1)

علامه مجلسي در اين رابطه‏مي‏فرمايد:

بايد معتقد باشي كه معراج،جسماني بوده، رسول اكرم،صلي‏الله‏عليه‏وآله، با بدن شريف‏خود به آسمانها رفت.

در اين زمينه به گفتار فلاسفه‏گوش نكن كه مي‏گويند:

«اگر معراج، جسماني باشد، درافلاك خرق و التيام لازم مي‏آيد»!! كه‏اين حرفها پوچ است و معراج ازضروريات دين بوده، انكارش‏كفرآميز است. (2)

اعتقاد به «معراج جسماني‏» به‏طوري كه علامه مجلسي تصريح‏نموده، به صورت يكي از ضروريات‏عقيدتي شيعه درآمده، منكر آن‏بيرون از زمره شيعيان شناخته‏

مي‏شود.

از اين رهگذر برخي از فلاسفه كه‏به معراج جسماني و معاد جسماني‏معتقد نشده‏اند، مورد تكفير وتفسيق‏قرار گرفته‏اند.

به عنوان مثال: بنيانگذار فرقه‏شيخيه «شيخ احمد احسائي‏» هنگامي‏كه در توجيه مساله خرق و التيام‏افلاك به بن بست رسيد و نتوانست‏مساله معراج جسماني را در محدوده‏تفكر هيئت‏بطلميوس آن روز حل وفصل كند، به بدن برزخي معتقد شد وآن را «هور قليا» نام نهاد، موردهجوم و تكفير علماي شيعه قرارگرفت. (3)

وي كلمه «هور قليا» را يك واژه‏سرياني معرفي كرده (4) ولي مرحوم‏تنكابني از آخوند ملاعلي نوري نقل‏كرده كه واژه «هور قليا» يوناني است‏و تعبير «هور قليا» غلط مشهور است‏و صحيح آن «هور قليا» مي‏باشد. (5)

تا جايي كه ما سراغ داريم،نخستين كسي كه اين واژه را در بلاداسلامي به كار برده «شيح شهاب‏الدين سهروردي‏» (م 587 ق.) است. (6) آنگاه شيخ احمد احسائي آن را به‏وفور در كتابهاي خود به كار برده‏است. (7)

آنچه از توضيحات احسائي،كرماني و هانري كوربن استفاده‏مي‏شود، اين است كه منظور از «هورقليا» مثال قالبي است نه جسدعنصري. (8) شيخ احمد در تبيين عقيده خود دررابطه با «معراج هور قليائي‏»مي‏نويسد:

جسم در حال عروج و صعودهرچه بالا برود، عناصر مربوط به هركره را در همانجا ترك مي‏كند و بالامي‏رود، مثلا" عنصر هوا را در كره‏هوا، عنصر آتش را در كره آتش.وهنگام بازگشت، آنچه را كه ترك‏كرده بود باز مي‏گيرد. (9)

بنابراين پيامبر اكرم،صلي‏الله‏عليه‏وآله، در شب معراج‏هريك از عناصر چهارگانه بدن خودرا در كره خود ترك كرده، با بدني كه‏فاقد اين عناصر چهارگانه بود، به‏معراج رفته است. يك چنين بدن‏نمي‏تواند بدن عنصري باشد، بلكه يك‏بدن برزخي و به اصطلاح وي «هورقليا» خواهد بود. (10)

هنگامي كه شيخ احمد احسائي‏عقيده خود را در مورد معاد و معراج‏ابراز كرد و از آنها به «هور قليا» تعبيرنمود، «ملامحمدتقي برغاني‏» مشهوربه «شهيد ثالث‏» با وي ملاقات كردودر مورد معاد و معراج و ديگر عقايدشيخ احمد با او سخن گفت و عقايد اورا با ضروريات عقيدتي شيعه‏سازگار نيافت و او را به جهت اعتقادبه «معراج هور قليا»، «معاد هور قليا»و ديگر عقايد متفرده‏اش تكفير كرد. (11)

ملا محمد جعفر استرآبادي‏صاحب فصول و شيخ محمد حسن‏صاحب جواهر به كفر ايشان نظردادند. (12)

با توجه به مطالب فوق روشن‏مي‏شود كه اعتقاد به معراج جسماني‏از نظر فقهاي شيعه چقدر محكم واستوار است، كه منكر آن را از زمره‏اسلام بيرون مي‏دانند و نشان كفر برپيشاني اش مي‏نهند.

اكثريت قاطع اهل سنت نيز همين‏عقيده را دارند و معتقد هستند كه‏معراج در بيداري و با بدن عنصري‏انجام گرفته است.(13)

جاي شگفت است كه عده ناچيزي‏از علماي عامه به معراج روحاني‏معتقد شده و استدلال كرده‏اند به‏حديثي از عايشه كه گفته است:

در شب معراج پيكر پيامبر ازديدگاه ناپديد نشده، بلكه خداوندمتعال روح او را به معراج برد!! (14)

در حالي كه عايشه در آن تاريخ‏بچه خردسالي بيش نبود و به خانه‏رسول اكرم، صلي‏الله‏عليه‏وآله، راه‏نيافته بود. و لذا متن حديث‏براي‏اثبات جعلي بودن آن كافي است. (15)

در فرازي از دعاي ندبه در ضمن‏شمارش فضائل و مناقب ويژه‏رسول گرامي اسلام به معراج آن‏حضرت اشاره شده، چنين آمده‏است:

و اوطاته مشارقك و مغاربك وسخرت له البراق، و عرجت‏به الي‏سمائك‏گامهايش را به شرق و غرب جهان‏رساندي و براق را در اختيار او نهادي واو را به سوي آسمان عروج دادي. (16)

در اين فراز كوتاه از دعاي ندبه،كه از يك سطر تجاوز نمي‏كند، به سه‏مطلب مهم اشاره شده است:

1 - سير شبانه از مكه مكرمه تامسجد اقصي (اوطاته).

2 - عروج به ملكوت آسمانها (وعرجت‏به).

3 - وسيله اين عروج - مركب‏آسماني - (وسخرت له البراق).

موضوع اول در سوره مباركه‏«اسراء» مورد بحث قرار گرفته، ودهها روايت معتبر درباره آن ازرسول گرامي اسلام نقل شده‏است. (17)

موضوع دوم در سوره مباركه‏«نجم‏» آمده و تفصيل آن در ضمن‏دهها حديث معتبر از شخص پيامبراسلام تبيين گشته است.(18)

موضوع سوم نيز در ضمن دههاحديث‏شريف از رسول گرامي اسلام‏و پيشوايان معصوم، عليهم‏السلام،بتفصيل بيان شده است.(19)

روي اين بيان فرازي كه از دعاي‏ندبه در بالا آورديم دقيقا منطبق بر«معراج جسماني‏» است كه همه‏مفسران، محدثان، مورخان ومتكلمان شيعه در پرتو آيات قرآن واحاديث متواتر پيشوايان معصوم،عليهم‏السلام بر آن اتفاق نظر دارند.اما آنچه موجب اعتراض دوستان‏نادان و دشمنان كينه توز شده، اين‏است كه در برخي از نسخه‏هاي دعاي‏ندبه به جاي: «عرجت‏به‏» تعبير:«عرجت‏بروحه‏» آمده است!

و در اين صورت معناي فراز بالاچنين مي‏شود: «گامهايش را به شرق‏و غرب جهان رساندي، براق را دراختيارش نهادي و «روح‏» او را به‏سوي آسمانها بردي!».

در اينجا دو مطلب بايد دقيقاتجزيه و تحليل شود:

1 - آيا نسخه «عرجت‏بروحه‏»چقدر اعتبار دارد؟

2 - بنابر صحت اين نسخه، آيا اين‏فراز از دعاي ندبه با معراج جسماني‏سر ناسازگاري دارد؟

در مورد پرسش نخستين به‏محضر خوانندگان حقجو و حقيقت‏طلب عرضه مي‏داريم:

1 - قديمي‏ترين كتابي كه متن‏دعاي ندبه در آن ثبت‏شده و نسخه‏آن از حوادث روزگار جان سالم به‏دربرده و تا زمان ما بدون تغيير وتحريف باقي مانده، كتاب معتبر وارزشمند «المزارالكبير» تاليف محدث‏گرانمايه «شيخ ابوعبدالله محمدبن‏جعفر مشهدي‏» است.

فراز بالا در اين كتاب «و عرجت‏به‏الي سمائك‏» آمده است. (20)

2 - نسخه خطي اين كتاب، ازدستنويسهاي قرن يازدهم، در 482ورق 12 سطري، در كتابخانه عمومي‏آية‏الله مرعشي موجود است. (21)

در اين نسخه كه به شماره 4903در كتابخانه نامبرده محافظت‏مي‏شود، اين فراز در صفحه 824سطر هفتم «و عرجت‏به‏» آمده است.

3 - نسخه عكسي اين كتاب، دركتابخانه مؤسسه آل البيت قم،موجود است. (22) در اين نسخه نيز فراز يادشده، درورق 422 (صفحه 834) به تعبير «وعرجت‏به‏» آمده است.

4 - بعد از مزار كبير، قديمي‏ترين‏منبع دعاي ندبه كتاب «مزار قديم‏»

است كه نسخه خطي آن در 181 ورق‏17 سطري در كتابخانه عمومي آية‏الله مرعشي موجود است. (23)

در اين نسخه نيز كه به شماره‏462 در كتابخانه يادشده محافظت‏مي‏شود، فراز بالا در ورق 174 سطرهشتم «وعرجت‏به‏» آمده است.

سومين منبع موجود براي دعاي‏ندبه كتاب ارزشمند «مصباح الزائر»تاليف سيدابن طاووس (م 664 ق.)است.

در نسخه چاپي اين كتاب فراز بالابه جاي «وعرجت‏به‏» به تعبير«وعرجت‏بروحه‏» آمده است. (24)

اين نسخه يقينا غلط است، زيرا:

اولا" سيد اين دعا را از كتاب مزاركبير نقل كرده، زيرا در آغاز آن‏مي‏نويسد:

ذكر بعض اصحابنا قال: قال‏محمدبن علي بن ابي قرة: نقلت من‏كتاب محدبن الحسين بن سنان‏البزوفري رضي الله عنه دعاءالندبة،. و ذكر انه الدعاء لصاحب‏الزمان صلوات الله عليه، ويستحب ان يدعي به في الاعيادالاربعة‏». (25)

و اين دقيقا تعبير صاحب مزاركبير در آغاز دعاي ندبه است. (26)

روي اين بيان ترديدي نيست كه‏سيدابن طاووس اين دعا را به واسطه‏مزار كبير، از ابن ابي قره، از بزوفري‏نقل كرده، و منظور از «بعض‏اصحابنا» در كلام سيد همان «ابن‏المشهدي‏» است. و چون همه‏نسخه‏هاي مزار كبير كه مستند سيد ومقدم بر اوست «عرجت‏به‏» مي‏باشد،بي گمان نسخه صحيح مصباح نيز«عرجت‏به‏» بوده است.

ثانيا: «محدث نوري‏» در كتاب‏ارزشمند «تحية‏الزائر» مي‏نويسد:

من در برخي از نسخه‏هاي كتاب‏«مصباح الزائر»، «عرجت‏به‏»ديده‏ام. (27)

محدث قمي نيز فرمايش استادش‏را تاييد نموده است. (28)

ثالثا: در كتاب مزار قديم نيز كه‏مقدم بر سيد است و او نيز اين دعا رااز ابن ابي قره، از كتاب بزوفري نقل‏كرده است، تعبير «عرجت‏به‏» آمده‏است. (29)

با توجه به سه نكته يادشده‏ترديدي نمي‏ماند كه نسخه صحيح‏كتاب «مصباح الزائر» نيز «عرجت‏به‏»بوده است، ولي متاسفانه دراستنساخهاي بعدي عبارت «عرجت‏به‏» به تعبير «عرجت‏بروحه‏»تصحيف شده است.

تاسفبارتر اين كه همين نسخه‏تصحيف شده به دست مرحوم علامه‏مجلسي افتاده، ايشان نيز دعاي ندبه‏را از آن نسخه تصحيف شده نقل‏كرده و براي رعايت امانت در نقل،فراز يادشده را «عرجت‏به‏» آورده‏است (30) و بدينگونه اين نسخه تحريف‏شده، به كتب متاخران راه يافته است.

محدث قمي نيز در كتاب شريف‏«مفاتيح الجنان‏» دعاي ندبه را ازنسخه تصحيف شده مصباح الزائرنقل فرموده، و لذا عبارت «عرجت‏بروحه‏» را در متن ذكر كرده و عبارت‏«عرجت‏به‏» را در حاشيه به عنوان‏نسخه بدل آورده است. ولي در نسخ‏تحقيق شده مفاتيح عبارت «عرجت‏به‏» در متن قرار گرفته است. (31)

از مطالب فوق به اين نتيجه‏رسيديم كه:

1. در همه نسخه‏هاي چاپي وخطي و عكسي «مزار كبير»؛

2. در نسخه‏هاي خطي موجود از«مزار قديم‏»؛

در نسخه‏هاي اصلي «مصباح‏الزائر»؛ «عرجت‏به‏» بوده است.

و اينكه عناوين تعداد ديگري ازآثار پژوهشگران را در يك قرن اخيردر اينجا مي‏آوريم كه همگي در آثارارزشمند خود «عرجت‏به‏» ثبت‏كرده‏اند:

1 - تحية‏الزائر، از ميرزاحسين‏نوري، (م 1320 ق.) (32)

2 - مكيال المكارم، ازميرزامحمدتقي فقيه احمدآبادي، (م‏1348 ق.) (33)

3 - مفتاح الجنات، از صاحب اعيان‏الشيعه، (م 1371 ق.) (34)

4 - شرح دعاي ندبه، از محي الدين‏علوي طالقاني، (م 1387 ق.) (35)

5 - شرح دعاي ندبه، از مرحوم‏شيخ عباسعلي اديب؛ (36)

6 - سخنان نخبه، در شرح دعاي‏ندبه، از عطائي اصفهاني؛ (37)

7 - شرح دعاي ندبه، از سيدعلي‏اكبر موسوي محب الاسلام؛ (38)

8 - ندبه و نشاط، از احمدزمرديان؛ (39)

9 - الصحيفة‏الرضوية‏الجامعة، از

سيدمحمد باقر موحد ابطحي؛ (40)

10 - الصحيفة‏المباركة المهدية، ازسيد مرتضي مجتهدي؛ (41)

آنچه ذكر شد، تعدادي از اسناد ومنابع دعاي ندبه بود كه به هنگام‏نگارش اين سطور در دسترس‏نگارنده بود، وگرنه منابع و مآخذفراواني در طول قرون و اعصار،تعبير «عرجت‏به‏» را درج نموده‏اند،كه شمارش همه آنها به طول‏مي‏انجامد.

در اينجا لازم است‏يادآورشويم‏كه شخصيتهاي برجسته فراواني به‏هنگام نقل، ترجمه، شرح و يا گفتگو ازدعاي ندبه، اين نكته را مورد عنايت‏قرار داده، در آثار گرانبهاي خودتصريح كرده‏اند كه لفظ «عرجت‏بروحه‏» اشتباه و صحيح آن «عرجت‏به‏» است. كه به تعدادي از آنها اشاره‏مي‏كنيم:

1. محدث نوري، (م 1320 ق.) دركتاب «تحية‏الزائر» (42)

2. صاحب مكيال، (م 1348 ق.) در«مكيال المكارم‏». (43)

3. شيخ محمد باقر رشاد زنجاني،(م 1357 ش.) (44)

4. شيخ عباسعلي اديب، صاحب‏«هدية‏العباد» در شرح حال صاحب‏بن عباد و مدفون در مقبره ايشان. (45)

5. عطائي اصفهاني، در شرح‏دعاي ندبه. (46)

6. هيات تحريريه مجله مكتب‏اسلام. (47)

7. آية‏الله صافي، در فروغ‏ولايت. (48)

8. رضا استادي، در ده رساله. (49)

9. احمد زمرديان، در شرح دعاي‏ندبه. (50)

10. سيدمرتضي مجتهدي، درصحيفه مهديه. (51)

جالبتر اين كه در متن دعاي ندبه‏دو شاهد نيرومند هست‏بر اين كه‏نسخه «عرجت‏به‏» صحيح است:

1. جمله: «و سخرت له البراق‏»؛براق را در اختيار او نهادي‏». اگر دراين جمله تامل شود، صحيح بودن‏نسخه «عرجت‏به‏» معلوم مي‏گردد،زيرا معراج روحاني نيازي به مركب‏ندارد. (52)

2. جمله: «و اوطاته مشارقك ومغاربك؛ شرق و غرب جهان را زيرپاهايش در نور ديدي‏» نيز صراحت‏در جسماني بودن دارد، كه در سفرروحاني در نور ديدن و گام نهادني‏در كار نيست. (53)

در اينجا دو داستان جالب وشنيدني است، كه دو تن از نيك‏بختان‏تاريخ، از وجود مقدس‏حضرت بقية‏الله، اراحنافداه، نقل‏كرده‏اند، كه از نسخه «عرجت‏بروحه‏» نهي فرموده است :

1. مرحوم آيت الله حاج ميرزامهدي شيرازي (م 1380 ق.) كه مرجع‏تقليد و مقيم كربلا و اسطوره زهد وتقوا بود، مي‏فرمايد:

زماني كه من در سامرا بودم، شبهابه سرداب حضرت حجت، عليه‏السلام،مي‏رفتم و براي اينكه كسي مزاحم‏نشود قفل در را نيز مي‏بستم و تاصبح به دعا و قرآن و توسل و گريه‏

مشغول مي‏شدم.

شبي در سرداب نشسته، مشغول‏دعاي ندبه بودم، تا به اين عبارت‏رسيدم «و عر جت‏بروحه‏الي سمائك‏».در اينجا حتي در كتاب مفاتيح نيز دونسخه است، يكي،«و عرجت‏به » وديگري: «وعرجت‏بروحه‏». و هر دو نيزصحيح است، چون عربها كلا به بدن‏نيز «روح »مي‏گويند، و هنوز هم چنين‏است، يعني هم به روح و هم به بدن‏«روح‏» گفته مي‏شود. و لذا من‏«وعرجت‏بروحه‏» خواندم، چون ازنظر من هيچ اشكالي نداشت.