رمضان، بهار انتظار

ابراهيم شفيعي سروستاني

ماه خدا با بركت، رحمت ومغفرت الهي به بندگان خدا روي‏مي‏آورد و همگان را به مهماني خدافرامي‏خواند؛ ماهي كه روزهايش‏بهترين روزها، شبهايش بهترين‏شبها و ساعتهايش بهترساعتهاست؛ (1) ماهي كه در لحظه‏لحظه‏اش خدا جاري است و هرآنش‏سرمايه‏اي است كه بايد چون جان‏پاسش داشت و آن را براحتي از كف ‏نداد.

مگر مي‏توان غير از ماه مبارك‏رمضان، ماهي را پيدا كرد كه يك‏شب از شبهاي آن ارزشي فزونتر ازهزار ماه داشته باشد؟ (2)

مگر مي‏توان غير از اين ماه،ماهي را سراغ گرفت كه در سرتاسرآن درهاي بهشت‏بر روي مردمان‏گشوده و درهاي دوزخ بر روي آنان‏بسته باشد؟ (3)

مگر مي‏توان ماه ديگري را نشان‏داد كه در آن نفس كشيدن حكم‏تسبيح و خوابيدن حكم عبادت داشته‏باشد؟ (4)

پس بياييد قدر اين ماه را بيشتربدانيم و پيش از آنكه لحظه‏هاي‏ارزشمندش سپري شود ازچشمه‏سار جوشان آن خود راسيراب كنيم.

رمضان، بهار قرآن و بهار دعا ومناجات به درگاه پروردگار بي‏نيازاست. در هيچ ماهي به اندازه ماه‏مبارك رمضان دعا، مناجات، ذكر ونمازهاي مستحبي وارد نشده است.هر روز آن، دعايي خاص و هر شبش‏نماز و ذكري ويژه خود دارد.

اما رمضان، بهار انتظار نيزهست؛ چرا كه در دعاها و مناجاتهاي‏اين ماه به همان اندازه كه روح بندگي‏و تضرع به درگاه خداوند و طلب‏آمرزش و رستگاري از او موج‏مي‏زند؛ روح انتظار و اميد فرارسيدن دولت كريمه اهل بيت، عليهم‏السلام، نيز جاري است.

با بررسي اجمالي اعمال ماه‏مبارك رمضان روشن مي‏شود كه‏علاوه بر تضرع و بندگي در پيشگاه‏خالق هستي دو موضوع ديگر نيز درمجموع اين اعمال مورد توجه جدي‏قرار گرفته است؛ كه عبارتند از: 1- نقش امام و حجت الهي در جهان‏هستي؛ 2- انتظار و آمادگي براي‏ظهور دولت كريمه اهل بيت،عليهم‏السلام.

در اينجا براي روشنتر شدن‏موضوع به برخي از دعاها ومناجاتهايي كه اين دو موضوع درآنها تجلي يافته است، اشاره‏مي‏كنيم.

1. نقش امام و حجت الهي در جهان‏هستي

در اعتقاد شيعه امامت تنها به‏امور شرعي و اعتقادي مردم و ياحتي امور اجتماعي و سياسي‏محدود نمي‏شود، بلكه امام به عنوان‏حجت‏خدا در عالم تكوين نيز نقش‏داشته و واسطه فيض الهي به بندگان‏است. به عبارت ديگر آنچه كه‏خداوند در عالم هستي مقدر فرموده‏از مجراي امام و حجت عصر برمردم جاري و ساري مي‏شود. و ازاين رو است كه در زيارت جامعه‏كبيره، كه از امام هادي، عليه‏السلام،نقل شده خطاب به ائمه معصومين، عليهم‏السلام، عرض مي‏كنيم:

... بكم فتح الله و بك يختم، وبكم ينزل الغيث و بكم يمسك‏السماء ان تقع علي الارض الاباذنه و بكم ينفس الهم و يكشف‏الضر و... (5)

... خداوند، [هستي را] به وسيله‏شما آغاز كرد و به وسيله شما [نيز]

به انجام مي‏رساند. او به وسيله شماباران را نازل مي‏كند و به وسيله شما،تا زماني كه خود اراده كند، آسمان رااز اينكه بر زمين فروافتد، نگاه مي‏داردو هم به وسيله شما غم و اندوه رابرمي دارد و سختيها را برطرف‏مي‏سازد.

و يا در زيارت مطلقه حضرت‏اباعبدالله، حسين بن علي،عليهماالسلام، كه از امام صادق،عليه‏السلام، نقل شده، خطاب به آن‏وجود مقدس و ديگر ائمه هدي،عليهم‏السلام، مي‏گوييم:

... ارادة الرب في مقادير اموره‏تهبط اليكم و تصدر من بيوتكم. (6)

اراده پروردگار در همه آنچه اومقدر داشته به شما محول شده و ازخانه‏هاي شما صادر مي‏شود.

با توجه به اين بينش و اين اعتقادنسبت‏به امامان معصوم و حجتهاي‏الهي، عليهم‏السلام، است كه شب قدرمفهوم مي‏يابد؛ شبي كه فرشتگان وروح به اذن پرودگار خويش «كل‏امر» يا برنامه يك ساله جهان هستي‏را بر كسي كه از سوي خداوند به‏ولايت‏برگزيده شده عرضه‏مي‏دارند. چنانكه در روايتي كه ازپيامبر اكرم، صلي‏الله‏عليه‏واله، نقل‏شده آمده است:

امنوا بليلة القدر، فانه ينزل‏فيها امرالسنة و ان لذلك ولاة من‏بعدي علي بن ابي طالب و احدعشر من ولده. (7)

به شب قدر ايمان بياوريد همانا دراين شب امور يك سال (همه آنچه دريك سال واقع مي‏شود) نازل مي‏گردد وبراي اين موضوع پس از من‏پيشواياني وجود دارند كه عبارتند از:علي‏بن‏ابي‏طالب و يازده تن از نوادگان‏او.

بنابراين، ماه مبارك رمضان كه‏شب مقدس قدر را در خود جاي داده‏است فرصت مناسبي است‏براي‏توجه دادن مردمان به جايگاه‏برجسته حجتهاي الهي،عليهم‏السلام، به طور عام، و امام‏عصر و حجت زمان، عليهم‏السلام،به طور خاص، در عالم هستي ويادآوري وظيفه‏اي كه آنان نسبت‏به‏اين واسطه‏هاي فيض خداوندي‏دارند.

مرحوم مجلسي، قدس‏سره، دربيان اعمال ماه مبارك رمضان‏مي‏گويد:

از جمله وظايفي كه در هر شب (ماه‏رمضان) مقرر شده اين است كه بنده‏در آغاز هر دعاي نيكو و در پايان هرعمل پسنديده آن كس را كه جانشين‏خداوند، جل‏جلاله، در ميان بندگان وسرزمينهاي او مي‏داند، ياد كند؛ زيراآن جانشين عهده‏دار همه نيازمنديهاي‏روزه‏دار است؛ از خوراكي وآشاميدني او گرفته تا همه آنچه كه اودر نظر دارد؛ يعني همه اسباب ووسايلي كه در اختيار جانشين‏پروردگار بزرگ (رب الارباب) است.همچنين هر روزه‏دار وظيفه دارد كه‏آن جانشين خدا را، به آنچه كه‏شايسته مانند اوست، دعا كند؛ ومعتقد باشد كه خداوند، جل‏جلاله، وجانشين او بر او منت گذاشته‏اند كه‏چنين جايگاه و منزلتي را به اوبخشيده‏اند. (8)

مرحوم مجلسي پس از اين‏عبارت روايتي را از «ابن‏ابي‏قره‏» نقل‏مي‏كند كه در آن به نقل از صالحين،عليهم‏السلام، چنين آمده است:

در شب بيست و سوم ماه رمضان،ايستاده و نشسته و در هر حالي كه‏هستي، و همچنين در تمام اين ماه و به‏هر صورت ممكن، بلكه در تمام مدت‏روزگارت، پس از بزرگداشت نام‏

خداي تعالي و درود و صلوات برپيامبر و خاندان او بگو:

اللهم كن لوليك القائم بامرك،محمدبن الحسن المهدي عليه وعلي آبائه افضل الصلاة والسلام، في هذه الساعة و في كل‏ساعة، وليا و حافظا و قائدا وناصرا و دليلا و مؤيدا حتي‏تسكنه ارضك طوعا و تمتعه فيهاطولا و عرضا....

خداوندا، ولي و برپاكننده امرت،محمد، زاده حسن، مهدي را، كه برترين‏درودها و سلامها بر او و پدرانش باد،در اين ساعت و درهمه ساعتها،سرپرست، نگهدار، راهبر، ياور،راهنما و پشتيبان باش تا او را [نه ازسر زور بلكه] به اختيار [مردم] درزمين جايگاه بخشي و او را در درازا وپهناي زمين بهره‏ور و كامران سازي. (9)

با توجه به آنچه كه گذشت‏برهمه ما لازم است كه در فرصت‏به‏دست آمده در ماه مبارك رمضان ازيك سو به نقش و جايگاهي كه‏حضرت بقية‏الله الاعظم، ارواحنافداه،به عنوان حجت‏خدا و امام عصر درسراسر جهان هستي و در زندگي‏همه انسانها دارند، توجه كنيم و آن‏را بدرستي بشناسيم؛ و از سويي‏ديگر به وظيفه و تكليفي كه در برابرآن و جود مقدس كه ولي نعمت همه‏ما و واسطه همه فيوضات الهي‏هستند بخوبي واقف شويم و بدانيم‏كه همه نعمتها و بركتهاي الهي به‏سبب وجود ايشان بر ما جاري شده‏و بنابراين بي‏توجهي و غفلت نسبت‏به آن حضرت، ناسپاسي وقدرناشناسي بزرگي است كه‏خداوند بسادگي از آن نخواهدگذشت.

2. انتظار و آمادگي براي ظهوردولت كريمه اهل بيت، عليهم‏السلام

در تعدادي از دعاهايي كه در ماه‏مبارك رمضان وارده شده موضوع‏انتظار و آمادگي براي ظهور موردتوجه قرار گرفته كه در اينجا به‏برخي از آنها اشاره مي‏كنيم:

1-2 دعاي افتتاح

يكي ازدعاهايي كه خواندن آن در هر شب‏ماه رمضان سفارش شده، دعاي‏افتتاح است. نكته قابل توجه در مورددعاي مذكور اين است كه بيش از يك‏سوم آن به دعا براي گشايش وپيروزي قائم ال محمد، عليه‏السلام؛درخواست ظهور دولت كريمه اهل‏بيت، عليهم‏السلام؛ و نجواي عاشقانه‏در فراغ ولي زمان و شكايت از غيبت‏و دوري او، اختصاص دارد.

در قسمتي از دعاي افتتاح چنين‏مي‏خوانيم:

اللهم و صل علي ولي امرك‏القائم المؤمل والعدل المنتظر وحفه بملائكتك المقربين و ايده‏بروح القدس يا رب العالمين؛اللهم اجعله الداعي الي كتابك والقائم بدينك استخلفه في الارض‏كما استخلفت الذين من قبله...

خدايا! بر ولي امرت، آن قيام كننده‏مورد آرزو و آن عدالت مورد انتظاردرود فرست و او را با فرشتگان‏مقربت در برگير و با روح القدس ياري‏كن؛ اي پروردگار جهانيان. خدايا، او رافراخواننده به سوي كتابت وبرپاكننده دينت قرار ده و او را برروي زمين جانشين قرار ده، چنانكه‏كساني را كه پيش از او بودند جانشين‏قرار دادي...

و باز در همين دعا مي‏خوانيم:

اللهم انا نرغب اليك في دولة‏كريمة تعزبها الاسلام و اهله وتذل بها النفاق و اهله و تجعلنافيها من الدعاة الي طاعتك و القادة‏الي سبيلك و ترزقنا بها كرامة‏الدنيا و الاخرة... (10)

خدايا ما براستي آرزو داريم از تودولت‏بزرگمنشي را كه به واسطه آن‏اسلام و اهل آن را عزيز گرداني و نفاق‏و اهل آن را خوار و ذليل گرداني. و درآن دولت ما را از جمله كساني قراردهي كه به سوي طاعت تو فرامي‏خوانند و به راه تو راهبري مي‏كنند. به‏واسطه آن دولت كرامت و بزرگواري‏را در دنيا و آخرت روزي ما قرار ده...

گفتني است كه اين بخش از دعاي‏افتتاح در دعاي مفصلي كه از امام‏صادق، عليه‏السلام، در هنگام دخول‏ماه مبارك رمضان وارد شده نيزآمده است. (11)

2-2 دعاي حج

يكي ديگر از دعاهاي ماه مبارك‏رمضان كه مضمون انتظار وآمادگي براي ظهور در آن موج‏مي‏زند دعايي است كه مرحوم شيخ‏عباس قمي، قدس‏سره، در «مفاتيح‏الجنان‏» از آن به عنوان «دعاي حج‏»ياد كرده است.

مرحوم كليني، قدس‏سره، اين‏دعا را از امام جعفر صادق،

عليه‏السلام، نقل كرده و خواندن آن‏در همه ايام مبارك رمضان توصيه‏نموده است. در بخشي از اين دعاچنين مي‏خوانيم:

و اسئلك ان تجعل وفاتي قتلافي سبيلك تحت راية نبيك مع‏اوليائك و اسئلك ان تقتل بي‏اعدائك و اعداء رسولك ... (12)

و از تو مي‏خواهم كه مرگ مراكشته شدن در راه خودت، زير پرچم‏پيامبرت و همراه با بندگان خاص‏خود، قرار دهي، و از تو مي‏خواهم كه‏دشمنانت و دشمنان پيامبرت را به‏دست من نابود سازي...

چنانكه برخي مفسران كتاب‏«الكافي‏» گفته‏اند مراد از پرچم‏پيامبر، صلي‏الله‏عليه‏واله، در اين دعاهمان پرچمي است كه در حال‏حاضر در اختيار حضرت قائم،عليه‏السلام، است. اين احتمال هم‏وجود دارد كه چون پرچم پيامبر وپرچم قائم هر دو در حق بودن‏مشتركند از پرچم قائم به عنوان‏پرچم پيامبر ياد شده است. (13)

دعاهاي ديگري نيز در اين ماه‏وجود دارد كه در آنها به نوعي به‏موضوع انتظار و آرزوي برپايي‏دولت كريمه اهل بيت، عليهم‏السلام،اشاره شده است. دولتي كه در پناه‏آن همه فقرا بي نياز مي‏گردند، همه‏گرسنگان سير مي‏شوند؛ همه‏برهنگان پوشيده مي‏شوند؛ همه‏بدهكاريها ادا مي‏گردد؛ از همه‏گرفتاران رفع گرفتاري مي‏شود وبالاخره همه امور مسلمانان اصلاح‏مي‏گردد. اميدواريم كه در فرصت‏ديگري بتوانيم با تفصيل بيشتري به‏بررسي اين دعاها بپردازيم.

در پايان يادآوري مي‏كنيم كه‏يكي از نشانه‏هاي اصلي ظهور؛ يعني‏نداي آسماني نيز در ماه رمضان رخ‏مي‏دهد. چنانكه در روايتي كه از امام‏باقر، عليه‏السلام، نقل شده آمده‏است:

آن نداي آسماني برنخواهد خاست‏مگر در ماه رمضان كه ماه خداست. آن‏ندا از جبرييل است كه خطاب به مردم‏سرداده مي‏شود و نام قائم را در همه‏جا طنين انداز مي‏سازد، تا آنجا كه همه‏ساكنان زمين از شرق تا به غرب، آن‏ندا را خواهند شنيد. از وحشت‏شنيدن‏آن ندا هركس كه در خواب فرورفته‏بيدار مي‏شود و هر كس برپا ايستاده‏ناچار به نشستن مي‏شود و هركس برزمين نشسته، بناگاه از جاي‏برمي‏خيزد. پس رحمت الهي بركسي‏باد كه اين ندا را بشنود و به آن پاسخ‏گويد. (14)

اميد كه خداوند به همه ما توفيق‏دهد كه آن نداي آسماني را درك‏كنيم و آن را چنانكه شايسته است‏پاسخ گوييم و در خيل ياران حضرت‏مهدي، عليه‏السلام، درآييم.ان‏شاءالله

پي‏نوشتها: