قسمت‏سوم

نگرشي بر موضوع دعا براي تعجيل فرج

مرتضي مهدوي

خلاصه آنچه تاكنون گفتيم:

1- موضوع «دعاي تعجيل فرج‏»بخشي از فرهنگ و مكتب مهدويت‏بوده و از اهميت و ارزش فوق‏العاده‏اي برخوردار است؛ امامتاسفانه مورد غفلت قرار گرفته‏است.

2- از جمله عوامل اين غفلت،تحريف مساله انتظار، برخوردنادرست‏با انديشه مهدويت و عدم‏درك و تبيين مفهوم دعاي فرج است.

3- از انگيزه خود براي طرح اين‏موضوع، اهميت دعاي فرج، افراط وتفريط و كج فهمي نسبت‏به آن،بينشهاي مختلف در اين زمينه وخاستگاههاي آنها نيز قدري سخن‏گفتيم.

اكنون قبل از تحليل محتوايي‏دعاي تعجيل فرج، شايسته است ابتداروايات و احاديث مربوط به اين‏موضوع را ذكر كنيم.

روايات مربوط به دعاي تعجيل فرج

در بيان اهميت و ضرورت دعا،استغاثه و درخواست از آستان‏حضرت ربوبي براي تسريع و تعجيل‏در ظهور فريادرس مظلومان جهان،رواياتي چند از امامان نور و هدايت وبخصوص صاحب زمين و زمان،حضرت ولي عصر، عليهم‏السلام،وارد شده است كه در اينجا به بيان‏برخي از آنها مي‏پردازيم.

الف: گفتار ائمه هدي، عليهم‏السلام

اين فراز خود، شامل دو قسمت است:

1. روايات

روايت اول: امام همام حضرت‏امام حسن عسگري، عليه‏السلام،درباره فرزند دلبند خويش، نور آل‏محمد، امام عصر، عليه‏السلام،فرمودند:

... والله ليغيبن غيبة لاينجوفيها الا من ثبته الله عز و جل علي‏القول بامامته و وفقه للدعاءبتعجيل فرجه (1)

به خدا سوگند مهدي آن گونه نهان‏خواهد گشت كه هيچ كس در زمان‏غيبت او از گمراهي و هلاكت نجات‏نخواهد يافت؛ مگر آنان كه خداي‏عزوجل بر اعتقاد به امامت آن حضرت‏پايدارشان دارد و در دعا براي تعجيل‏فرج مقدسش، موفقشان فرمايد.

در اين حديث‏شريف، دعا براي‏تعجيل در فرج عدالت‏گستر جهان،«توفيق خاص‏» از جانب خداوندبزرگ، و عامل هدايت و نجات ازضلالت و گمراهي در زمان غيبت‏به‏شمار رفته است و اگر به مفهوم‏انحصار در آن توجه شود، اهميت اين‏عمل بيش از پيش آشكار خواهدگشت. به بيان روشنتر، در اين روايت‏فقط نجات و رستگاري كسي درزمان غيبت تضمين شده است كه بالطف الهي، به دو امر توفيق يابد:

يكي اعتقاد به امامت و ولايت امام‏عصر، ارواحنافداه.

و ديگر توفيق براي دعاي تعجيل‏در فرج آن حضرت.

ممكن است‏بپرسيد: مگر ملاك ومعيار نجات و رستگاري در زمان

‏ ــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــ صفحه39 ـــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــ

غيبت، اعتقاد به امامت و ولايت‏نيست؟ اگر چنين است، پس ديگرنقش دعاي تعجيل فرج در اين ارتباطچيست؟ آنهم نقشي همسنگ وهمرديف با اعتقاد به ولايت و امامت؟!

پاسخ به اين پرسش آن است كه:درست است كه ميزان و ملاك نجات‏و سعادت در زمان غيبت، اعتقاد به‏ولايت و امامت است؛ اما نكته بسيارمهم در اين زمينه، ثبات قدم و پايداري‏بر اين اعتقاد است و آنچه در حديث‏مزبور به عنوان «دعاي تعجيل فرج‏»از آن ياد شده، در حقيقت پشتوانه وضامن تحقق اين ثبات قدم است.

اگر بگوييد: در ميان عوامل‏گوناگون همچون انتظار فرج، بعدسياسي و ظلم‏ستيزي ولايت، محبت‏و عشق به امام عصر، عليه‏السلام، ومانند اينها، چرا «دعاي تعجيل فرج‏»زمينه‏ساز و ضامن پايداري و ثبات‏قدم بشمار آمده است؟

پاسخ اين است كه: دعاي تعجيل‏فرج، تمام عوامل ديگر را در بر دارد؛زيرا كسي كه با آگاهي و براستي‏براي تعجيل در ظهور مولايش دعامي‏كند، حتما منتظر هم هست؛ دلش ازمحبت و عشق به امام زمانش آكنده‏است؛ در بعد سياسي و ظلم‏ستيزي‏نيز جز ولايت و امامت آن حضرت ونايبان ايشان را نمي‏پذيرد، و ...

بنابراين دعاي تعجيل فرج بامفهومي اين گونه گسترده، عميق وجامع براستي مي‏تواند پشتوانه ثبات‏قدم در زمان غيبت و اعتقاد به امامت‏و ولايت‏باشد؛ در حالي كه هيچ يك ازعوامل ياد شده ديگر (بدون دعاي‏تعجيل فرج) لزوما چنين نيست.

بنابراين، مفهوم حديث امام‏عسگري عليه‏السلام به اين معنابازمي‏گردد كه: در زمان غيبت امام‏عصر عليه‏السلام، تنها كسي اهل‏نجات و رستگاري است كه به لطف وتوفيق الهي: «معتقد به ولايت و امامت‏آن حضرت بوده و بر اين اعتقاد ثابت‏قدم بماند.» و دعاي بر تعجيل فرج‏بهترين عامل و زمينه‏ساز اين ثبات‏قدم است. (2)

نكات روايت

نكات اين روايت گرانقدر به اشاره- چنانكه ديديم - چنين است:

1- نجات و رستگاري در زمان‏غيبت، نعمت‏بزرگي است كه نصيب‏همه كس نمي‏شود.

2- اين نعمت‏بزرگ فقط ارزاني‏كسي مي‏شود كه در اعتقاد به امامت‏و ولايت امام عصر، عليه‏السلام، ثابت‏قدم بماند.

3- دعاي تعجيل فرج راستين وواقعي، بهترين عامل تحقق اين ثبات‏قدم است.

4- اين عامل، نشانگر وجودعوامل ديگر مانند انتظار فرج، محبت،ظلم‏ستيزي، تقوا و بندگي و مانند اينهانيز هست، در حالي كه عكس آن لزوم‏و حتميت ندارد.

5- دعاي تعجيل فرج، فيض ونعمت و توفيق خاص الهي است.

روايت دوم: اين حديث از حضرت‏باقر عليه‏السلام است كه در طي آن‏مي‏فرمايد:

... ان اصبحتم يوما لا ترون‏منهم احدا فاستغيثوا بالله عز وجل ... فما اسرع ما ياتيكم الفرج. (3)

هرگاه صبحگاهان روزي ديديد كه‏امامي از آل محمد غايب گشته او رامشاهده نمي‏كنيد، پس به درگاه‏خداوند عز و جل استغاثه نماييد (وفرج و ظهور او را از پروردگاربخواهيد)... پس چه زود باشد كه فرج‏و گشايش به شما رخ نمايد.

نكات اين روايت:

1. در اين روايت گرانقدر، گرچه‏لفظ «تعجيل فرج‏» ظاهرا به كار نرفته؛اما بخوبي در آن نهفته است، زيرافراز اول حديث‏شامل دو جمله است:

الف) هرگاه روزي امامي از آل‏محمد غايب شد و او را نديديد؛

ب) پس به درگاه خدا استغاثه‏نماييد؛

و جمله آخر نيز مي‏فرمايد:

پس خدا بزودي باب فرج وگشايش را به روي شما مي‏گشايد.اين سبك و سياق و نتيجه‏گيري درروايت، نشانگر آن است كه منظور ازدرخواست از خداوند، درخواست‏ظهور و ديده شدن امام و دسترسي‏به اوست. (يعني همان درخواست‏تعجيل فرج)

2. تعبير «استغاثه‏» از «دعا»بسيار محكمتر و مؤكدتر است؛ يعني‏در زمان غيبت، نه تنها دعا ودرخواست، بلكه بايد سخت‏به درگاه‏حضرت حق عجز و ناله و طلب‏فريادرسي كرده و تعجيل فرج امام

خود را از او خواست.

3. خطاب روايت‏به جمع است، نه‏فرد؛ يعني مسلمانان يا حداقل‏معتقدان به امام عصر عليه‏السلام.بايد «همه‏» امام خود را از خداوندبخواهند؛ «همه‏» بايستي متوجه غيبت‏او شده و احساس كنند «بايد او رابخواهند» و در پي اين احساس «واقعانيز او را از خداوند بخواهند» اين‏«احساس جمعي‏» و «خواستن‏جمعي‏» براي رسيدن فرج و ظهورامام، يك مقدمه و زمينه «طبيعي‏» ولازم به شمار مي‏آيد. اين نكته را نيزبايد همين‏جا استنتاج كرد كه تلاش ومجاهدت براي فراهم آمدن اين مقدمه‏و زمينه، يك «مسؤوليت‏» و «تكليف‏»است و هر كس به قدر توان خويش دراين رابطه بايد بكوشد و مسؤوليت‏خود را ايفا نمايد.

4. نكته ديگري كه در روايت نهفته‏اين است كه «اصل‏» ظهور و دردسترس بودن امام و حجت‏حق است‏و اگر امام غايب شد، بايد از خداونددرخواست كرد تا او را ظاهر فرمايد. (4) البته اين بحث هم كه: غيبت امام‏براساس نت‏خداوند بوده و خودداراي اسرار و حكمتهاي فراوان ازجمله تربيت مردم، امتحان خلق،تكامل نفوس و مانند اينها صحيح ومتين است؛ اما با اين حال در مقايسه‏كلي ميان غيبت و ظهور امام و حجت‏حق، ظهور اصالت دارد و اگر غيبتي‏واقع شد بايد به علاج و زدودن‏زمينه‏ها و علل آن مبادرت كرد؛ به‏همين دليل در روايت مذكور فرموده‏است: «اگر روزي امام خود را نديديد،با دعا و استغاثه او را از خدابخواهيد.» معناي اين سخن همان‏است كه گفتيم «اصل‏»، ظهور است ودر صورت وقوع غيبت‏بايد به علاج‏آن پرداخت. اين بحث نيز بايدگسترده‏تر و جدي‏تر مطرح شود ومورد بررسي قرار گيرد و ما در اينجاتنها در حد بيان يك «نكته‏» به آن‏پرداخيتم.

5. نكته پنجم اين است كه تعبير«ان اصبحتم يوما لاترون امامكم‏»با تعبير «ان غاب عنكم امامكم‏»بسيار تفاوت دارد؛ بدين معنا كه‏نسبت فعل به مردم داده شده، نه به‏امام. يعني گفته شده: هرگاه روزي‏امامتان را «نديديد» نه اينكه: هرگاه‏روزي امامتان «غايب شد». (5)

شايد نكته تعبير مذكور اين باشدكه: غيبت امام از خود شماست؛ شماخود موجب شديد نتوانيد امامتان راببينيد. هرگاه چنين شد، پس خود نيزبايد چاره كار كنيد و زمينه ظهور را باعمل و دعاي خويش فراهم سازيد.

نكته مزبور (كه علت اصلي غيبت‏امام عصر، عليه‏السلام، خود مردمند)در احاديث ديگر بصراحت‏بيان شده‏است.

6. از فراز نخست‏حديث‏به دست‏مي‏آيد كه شيعه بايد «دغدغه‏» وآرمان داشته باشد و آن، ظهور و فرج‏امام عصر، عليه‏السلام، است. روايت‏مي‏فرمايد: «هرگاه صبح كرديد و امام‏خود را نديديد، پس به درگاه الهي‏استغفار كنيد...» اين خود مي‏رساند

كه شيعه نبايد رضا دهد كه هيچ‏روزي را بدون امام زمانش سر كند.او هر روز كه صبح مي‏كند، بايد اين‏دغدغه را داشته باشد كه: امام من‏كجاست؟ چرا او را نمي‏بينم؟ چرانبايد بتوانم او را ببينم؟ و حال كه‏چنين شده، پس بايد به درگاه الهي‏استغاثه كرد و فرج او را از خداونددرخواست نمود (و البته اين، در كنارايفاي مسؤوليتها، تكاليف و وظايف‏گوناگون او در زندگي است). پيام‏روايت اين است كه شيعه بايد «ازنديدن امام خود به درد آيد و آرام‏نباشد.»

شيعه بايد «غيبت امام زمان‏»خويش را يك «درد» و «ابتلا» تلقي‏كرده و «ظهور» او را «دوا»ي آن و«پاسخ‏» به اين «نياز» احساس نمايد.طبيعي است كه يك فرد يا جامعه تانياز و دردي را «احساس نكند»،نسبت‏به پاسخ و دواي آن اقدامي نيزنخواهد كردبه نظر مي‏رسد كه اين روايت‏ارزشمند در مقام تذكار اين حقيقت‏است كه جامعه شيعه - و بلكه همه‏مسلمانان - از «احساس اين درد وابتلا» غفلت نورزند. اصالت‏حضور وظهور امام را دريافته و خالي بودن‏جاي او را در ميان خود (بل همه‏انسانها)، درك كنند؛ همان گونه كه‏گفتيم يك «احساس جمعي‏» پيدا كنند؛و نياز خويش و بشريت‏به حجت‏بالغه الهي را واقعا حس نمايند،همچون حس انساني عطشناك نسبت‏به چشمه ساري زلال و گوارا، ياءغريقي نسبت‏به كشتي نجات.

همه بايد احساس كنند «گمشده‏»دارند و آن، حجت‏خداست؛ كسي كه‏با ظهورش «هويت‏» و «خود» راستين‏انسانها را به آنان ارزاني خواهدداشت. «خوديابي‏» شيعه ومسلمانان، بل همه بشريت، به پيداكردن اين «گمشده‏» است؛ و پيداكردن او به شناخت و احساس نياز به‏او، بستگي دارد. اگر آنان كه به‏انديشه مهدويت اعتقاد يا از آن خبرندارند، در غفلت‏بسر ببرند بر آنان‏ملامتي نيست؛ اما شيعه كه تمامي‏آرمان، اعتقاد، دين، كرامت، سيادت وسعادت دنيا و آخرتش در اين مكتب‏خلاصه مي‏شود (6) ، چرا؟!

چرا شيعه به غيبت امام خود«عادت‏» كرده است، در حالي كه بنابرروايت مذكور، حتي اگر يك روز هم اورا نديد، بايد فريادش بلند شود؟! آيااين درد نيست؟

7. نكته ديگر مربوط به جمله آخرحديث است. در اين جمله، رسيدن‏فرج و ظهور امام عصر، عليه‏السلام،و بلكه «زود رسيدن آن‏»، نتيجه قطعي‏دعا و استغاثه به خداوند معرفي شده‏است. اين روايت تاكيد مي‏كند كه ازتاثير شگفت‏انگيز و سرنوشت‏سازدرخواست و ناله و استغاثه به درگاه‏الهي در زمينه رسيدن ظهور و فرج‏امام عصر، عليه‏السلام، نبايد غفلت‏ورزيد.

چند سؤال

بحث دعا و بخصوص استغاثه وفرياد براي درخواست ظهور و فرج‏امام عصر، عليه‏السلام، از خداوند،بحثي دقيق، حساس و قابل توجه‏است. ممكن است درباره اين‏موضوع، سؤالات و مسايل متعددي‏وجود داشته باشد كه ما برخي از آنهارا در اينجا مطرح مي‏كنيم.

1. آيا استغاثه و گريه و دعا باروند طبيعي و تكاملي مقدمات ظهور،سازگار است؟

2. اساسا تحليل «استغاثه‏»چيست؟ چرا استغاثه آن اثر شگرف‏را دارد (كه در روايت فرمود: پس‏بزودي خدا فرج را خواهد رساند؟)

3. آيا استغاثه و گريه، نشان‏ضعف و زبوني نيست؟ كسي كه‏براساس عقل و منطق و تدبير حركت‏مي‏كند، چه نيازي به استغاثه و فرياددارد؟

4. آيا شيعه، ملت استغاثه و ناله وگريه است؟ اين امر در مكتبي‏حماسي، پويا، زنده، معقول،پرصلابت و پرنشاط مانند تشيع چه‏جايگاهي دارد؟

5. ناله و گريه و استغاثه از نظرروحي و رواني، فرد و جامعه راملول، افسرده و خمود مي‏كند، (7) بنابراين نمي‏تواند امر سازنده ومطلوبي باشد.

6. اصولا استغاثه، گريه، ناله ودعا در ميان علل و عواملي كه موجب‏تعجيل فرج و رسيدن ظهور مي‏شود،چه جايگاهي دارد؟ چند درصد علت‏است؟ و نسبت آن با ديگر علل وعوامل چيست؟

7. آيا به نظر نمي‏رسد كه

‏رسالتها، وظايف و تكاليف منتظران،امور اساسي‏تر و مهمتر ديگري‏باشد؟ آيا درد جامعه، دعا و ناله واستغاثه نكردن است؟!

پاسخ اين سؤالات در بخشهاي‏بعدي (از جمله در بحث تحليل دعاي‏فرج و پاسخ به اشكالات) بتفصيل‏مورد بررسي قرار خواهد گرفت.آنچه در اينجا لازم است‏بيان گردد،تذكر اين نكته است كه:

اگر قبول كنيم اين حديث‏شريف‏از خاندان عصمت و طهارت،عليهم‏السلام، به ما رسيده، پس بايدبپذيريم كه از متن حقيقت‏برخاسته وسراسر با عقل، علم، حكمت، سنتها وقوانين تكويني و تشريعي مقرون ومنطبق است. اگر خاندان نبوت،عليهم‏السلام، به منبع بي‏پايان علم‏الهي متصل بوده، بر سنتها و قوانين‏آفرينش احاطه داشته و گفتارشان‏براساس حقايق عيني، روابط حقيقي‏پديده‏ها و واقعيات تكويني استواراست؛ بنابراين آنچه در حديث‏فرموده‏اند صحيح، متين و عين‏حقيقت است؛ نشانگر يك امر حقيقي‏است؛ خبر از يك سنت الهي و رابطه‏علي و معلولي مي‏دهد و مسير اراده‏انسانها و مشيت را در تحقق يك‏واقعيت مقدس (يعني ظهور امام)، روشن مي‏سازد. پس اگر شيعيان ومنتظران امام عصر، عليه‏السلام،واقعا «خواستار» ظهور آن حضرت‏مي‏شدند از صميم قلب ايشان را ازخداوند متعال «طلب كرده‏» و براي‏فرج او به درگاه احديت دعا و استغاثه‏مي‏نمودند، بي‏ترديد حضرت حق اين‏خواسته را اجابت مي‏فرمود. (8) در اين‏حقيقت نبايد شك كرد؛ اما آن سؤالهاو ابهامها نيز بايد پاسخ گفته شود كه‏به خواست الهي در قسمتهاي آينده‏تبيين خواهد شد.