كدام انتظار؟

مهدي آزرم‌نيا

با وجود تمام پيشرفتهاي علمي و برخورداريهاي مادي، انسان امروز فقير است. فقير انسانيت و عدالت، فقر از كتاب و ميزان كه ارمغان رسولان صادق است.(1)

انسانها در طول تاريخ به اميد بهبود زندگي مادي و معنوي تلاشهاي بسياري نموده‌اند و همواره در انتظار روزگاري بهتر به سر برده‌اند. در واقع اميد به آيندة بهتر، يك اصل فطري براي تلاش بوده كه انسان با از دست دادن آن، ميل به زندگي را از دست مي‌داده، به همين دليل همواره كوشيده تا با خلق مدينة فاضله‌اش در ذهن متفكران و تلاش براي تحقق آن، خود را مشمول آرامش و آسايش حقيقي نمايد، امّا آنجا كه خودپرستي گرفته و رهرو امامان طاغوت گشته، به تباهي و عجز رسيده است.

انسان امروز نيز با تمام پيشرفتهاي خود، كه چشمها را به خود خيره كرده، به علت علم محوري و دين گريزي دچار معضلي گرديده كه جز اتخاذ اصل توحيد و برپايي عدالت و شناخت حقيقت درماني ندارد.

انتظار بهروزي در ساية آگاهي حقيقي و عدالت اجتماعي يك اصل عمومي است كه حيات جوامع متكي بدان است و جهان پيشرفتة امروز سخت تشنة حقيقت و عدالت و حكومت حقة ‌الهي است.

انسانها هر زمان خود را تابع اوامر الهي قرار داده و اجتماعي به دور از خود پرستيها و تحت سلطة رسولان الهي و مردان ديني تشكيل داده‌اند از آرامش و آسايش برخوردار گشته‌اند. قرآن نيز در بيان چنين اصلي حكومت انبيايي چون حضرت داوود و سليمان را مثال مي‌زند كه در آن عصر انواع نعمتهاي مادي و معنوي به تسخير انسان در آمده بود.(2)

بنابراين «انتظار» يك اصل فطري است كه مشيت الهي بر آن واقع گشته و افراد براي برخورداري از وعدة الهي بر آن امر شده‌اند.

طلوع خورشيد آسمان عصمت و طهارت و منجي بشريت مهدي(ع) نه تنها در اسلام ـ كه كامل‌ترين دين است و كتاب آن مصون از هر گونه تحريف ـ بلكه در ساير كتب ديني با وجود تحريفات وارده در آنها بشارت داده شده است. تورات، انجيل، زبور هر سه معترف بر اين وعدة الهي‌اند. در كتب مقدس هنديان (باسك، شاكموني، ريك ودا، وشن جوك، پاتيكل) و نيز كتب

مقدس مانويان (شابوهرگان) و نيز كتب مقدس زرتشتيان (زند) نيز جملاتي در اين باره آمده است. حتي خبر چنين وعده‌اي در اقوال و سنن طوايفي چون ايرانيان باستان، نژادهاي اسلاو، ژرمن، صربها، اقوام اسكانديناوي و... وارد شده است.(3)

انّما انت منذر و لكلّ قوم هاد (4)

تو اي پيامبر بيم دهنده هستي و براي هر ملتي رهبر و راهنمايي هست.

از اين رهگذر روشن مي‌شود كه همة آن عقايد از منبع شريف وحي سرچشمه گرفته وليكن در برخي از مناطق دور دست كه شعاع حقيقت كمتر تابيده است در طول تاريخ از فروغ آن كاسته شده و فقط كلياتي از نويدهاي مهدي موعود به جاي مانده است و در تطبيق آن دچار اشتباه شده‌اند. قرآن نيز با تأكيد بر تحقق چنين امري تمام مستضعفين عالم را وعدة ياري داده و دلهاي آن منتظران را بر امر محكم ساخته و قدمهايشان را در پيمودن مسير انتظار استوار ساخته است كه مي فرمايد:

وعد الله الذين امنوا و عملواالصالحات ليستخلفنّهم في‌الارض كما استخلف الذين من قبلهم و ليمكننّ لهم دينهم الذي ارتضي لهم و ليبدلنّهم من بعد خوفهم امناً يعبدونني لايشكرون بي‌ شيئاً و من كفر بعد ذلك فأولئك هم الفاسقون.(5)

انتظار در مكتب اسلام يك امر عبادي است. «أفضل العبادة انتظار الفرج»؛ برترين عبادت، انتظار فرج است.»(6) انتظار، امتحان شيعه است و چگونگي آن وابسته به امر الهي است. همانطور كه نماز داراي متن خاص و نظم و شيوة خاص است و نبايد به قصد ريا خوانده شود؛ چگونگي انتظار صحيح‌ نيزـ در مقام فكر و عقل ـ به امر الهي ترسيم مي‌شود.

انتظار داراي دو بعد فكري و عملي يا اجتماعي است و براي آموختن آن بايد به ائمة اطهار(ع) رجوع كرد، آنان كه در كلام دين، صاحب علم الهي و مترجم وحي خداوندي هستند.

امر غيبت امام عصر و علامات و نشانه‌هاي آن و وظايف مردم در آن دوره به صراحت(7) به ما اعلام شده و ما به كسب معرفت امر شده‌ايم تا از مرز جاهليت(8) فاصله گيريم و با انتظار فرج نهايت عبوديت خود به خداوند و اطاعت از ولي امر الهي را نشان دهيم.

معرفت و انتظار فرج است كه منتظر را در خيمه‌گاه امام عصر آماده به خدمت حفظ مي‌كند. امام صادق(ع) مي‌فرمايند:

هر كس از شما بميرد در حالي كه منتظر اين امر (امر ظهور امام) باشد مانند كسي است كه با حضرت قائم در خيمه ايشان بوده است. نه، بلكه مانند كسي است كه همراه حضرت شمشير بزند. نه، به خدا قسم نيست مگر مانند كسي كه همراه رسول خدا(ص) شهيد شده است.(9)

انتظار اگر صحيح باشد منتظر را در مقام والاترين اصحاب امام و برترين افراد در طول اعصار قرار خواهد داد. بنابراين شيعه نبايد ذكر و انتظار امامش و شناخت صحيح آنها را كنار بگذارد بلكه بايد همواره بخواند:

«و لا تنسنا ذكره و انتظاره»؛ خداوندا ذكر او و انتظار او را از ياد مبر.

انتظار اعتقادي

(انتظار در مقام فكر) معرفت، اصل لازم انتظار است و انتظار بدون اعتقاد به فكر صحيح، سست و بي‌پايه است. بنابراين بهتر است شؤون اعتقادي منتظر را بشناسيم و اعتقاد خود را بر مبناي صحيح كسب نماييم تا در مصائب فكري دوران غيبت چون كوه استوار بمانيم.(10)

1ـ معرفت امام شرط صحت انتظار

فضيل بن يسار از امام صادق(ع) دربارة آية شريفة «يوم ندعوا أُناس بامامهم»(11)؛ روزي كه هر مردي را با امامشان مي‌خوانيم پرسيد. حضرت چنين فرمود:

اي فضيل! امام خود را بشناس زيرا اگر معرفت امام خود را داشته باشي. جلو افتادن يا به تأخير افتادن اين امر (حكومت ظاهري ائمة حق) زياني به تو نمي‌رساند و كسي كه امام خود را بشناسد سپس (با معرفت) از دنيا برود قبل از آنكه صاحب اين امر، قيام نمايد. همچون كسي است كه در لشكر آن حضرت بوده باشد. نه؛ بلكه مانند كسي است كه زير پرچم ايشان

(در ميدان جنگ) نشسته باشد.(12)

بنابراين منتظر با معرفت امام، خود را خارج از سپاه ايشان نمي‌بيند، كوشش خود را دور از چشم رهبرش نمي‌داند. غيبت در نگاه او عين حضور حضرت شده است و بر قيام قائم چون بعثت رسول اكرم(ص) يقين يافته است.

بنابراين چنين كسي باكي از اين ندارد كه بميرد و دولت حضرتش را نبيند بلكه خود را مبارز سپاهي مي‌بيند كه راهبر دارد و به پيروزي خواهد رسيد. او خود را در صفوفي مي‌بيند كه امامش پيشاپيش سپاه است و سر حلقه چشم به راهان نظام امن الهي و منتظر تحقق وعدة حق كه در دعا او را با دو صفت مي‌خواند: «الغائب في خلقك والمنتظر لاذنك»(13)

بنابراين در راه شناخت مكتب و امامش كوشش بي‌دريغ مي‌نمايد و خود را از آن دولت جدا نمي‌بيند بلكه براي اداي تعهدات و مسئوليتهاي خود مي‌انديشد و مي‌كوشد.

2ـ نزديك شمردن فرج

در دعاي عهد مي‌خوانيم:

انّهم يرونه بعيداً و نراه قريباً

آنها (مخالفان) فرج امام زمان(ع) را بعيد مي‌پندارند و ما آن را نزديك مي‌شماريم.

منتظر در هيچ زماني نبايد خود را از فضل پروردگار رها ببيند بلكه همواره بايد امر ظهور را نزديك بداند و خود را براي شركت در انقلاب موعود قرآن آماده نگاه دارد. هيچ عاملي نبايد باعث شود كه انسان امر ظهور را غريب بداند و بايد توجه داشت حتي آنچه به عنوان علايم ظهور بيان شده است حالت و صفيه دارد و شرط ظهور تحقق وعدة الهي نيست كه اگر آن شرايط را حاظر نديد امر ظهور را غريب يا غفلتاً بعيد بشمارد. بلكه آنچه ماية خشنودي خداوند از منتظران دوران غيبت است، يقين به امر ظهور و دور نديدن امر فرج و احساس حضور منتظر در محضر امام عصر است(14)، كه امام صادق(ع) مي‌فرمايند:

نزديكترين حالت بنده نسبت به خداي عزوجل و بيشترين خشنودي او از بنده، در وقتي است كه بندگان حجّت خدا را گم كنند و بر ايشان آشكار نشود و از آنان پوشيده بماند. پس جاي او را ندانند و در عين حال مي‌دانند كه دلايل و نشانه‌هاي الهي از بين نمي‌رود. پس در چنين وقتي بايد هر صبح و شام منتظر فرج باشند.(15)

انتظار اجتماعي

(انتظار در مقام عمل)

محصول انتظار اعتقادي، انتظار عملي است. چگونه مي‌شود منتظر از طريق روايات با اصول و برنامه‌هاي امام در برپايي دولت حقه الهي آگاه باشد ولي در جهت ايجاد زمينة مناسب آن كوشش ننمايد. بي‌ترديد شيعياني كه خود را براي حضور دولت عدل آخرالزّمان آماده كرده باشند؛ كارگزاران حضرت در اجراي اوامر حكومتي ايشان خواهند بود. بنابراين چنين كساني كه در مقام

اعتقاد خود را به مرتبة منتظران واقعي حضرت رسانده‌اند و ظهور را امري غريب نمي‌شمارند و خود را در سپاه حضرت مي‌دانند در جهت زمينه‌سازي دولت عدل امامشان كوشش خواهند نمود كه امام صادق(ع) فرموده‌اند:

فجدّوا و انتظروا هنيئاً لكم أيتها العصابة المرحومة.(16)

پس بكوشيد و انتظار كشيد كه گوارايتان باد اي گروهي كه مشمول رحمت حق قرار گرفته‌ايد.

برخورداري از رحمت الهي شامل حال منتظراني است كه در جهت اجراي اوامر الهي از هيچ كوششي دريغ نمي‌ورزند و همواره تلاش مي‌كنند وظايف اعتقادي خود را بشناسند و با تمام توانشان در جهت تحقق آنها كوشش نمايند. در اين قسمت سعي شده است از متون و ادعية ديني، وظايف عملكردي منتظران را ذكر كنيم.

1. دعا

أكثروا الدعاء بتعجيل الفرج فانّ ذلك فرجكم(17)

براي تعجيل فرج، زياد دعا كنيد، زيرا همين فرج شماست.

منتظر حقيقي كه به وعدة الهي اطمينان كامل دارد و جز منزل اهل بيت، خانة مطمئن ديگري را نمي‌شناسد بايد با سلاح دعا خود را آماده نمايد. چرا كه پايداري و تحمل در برابر انحرافات در دوران غيبت جز به الطاف الهي حاصل نمي‌شود. آنچه كه حفظ دين «از خرط قتاد»(18) سخت‌تر و معتقدان به حضرت از ياقوت سرخ كمياب‌ترند؛ چه چيز جز توفيق الهي و نظر رحمت امام عصر كه وصي رسول(ص) است نگهدار انسان است و چه پيوندي قوي‌تر از دعا با كلام ائمه، دل ما را به آنها پيوند مي‌دهد.

دعا اثبات يقين منتظر به امر در دوران غيبت است. چرا كه منتظر تنها راه گشايش خود را گشايش و فرج امر امامش مي‌داند كه در دعاي ندبه سيماي امام اينگونه وصف شده است:

أين المضطرّ الذي يجاب اذا دعي(19)

كجاست آن جان به لب رسيده از اضطراري كه سرانجام در خواستش به هدف اجابت در رسد.

بنابراين منتظر كه فرجش جز فرج امام نيست و شادي و اندوهش جز شادي و اندوه امام نيست از خداوند فرج و ظهور حضرتش را مي‌خواهد كه فرج حضرت نه تنها ماية شادي حضرت و كلية شيعيان است بلكه موجب روشني چشم پيامبر اكرم(ص)، تمام ائمة اطهار، رسولان و پاكان عالم است كه همواره منتظر تحقق وعدة الهي بوده‌اند بنابراين آنچه منتظر همواره بر لب دارد اين است:

اللّهم و سرّ نبيك محمداً، صلّي الله عليه و آله، برؤيته و من تبعه علي دعوته(20)

خداوندا، پيامبرت محمد(ص) و همة پيروان دعوت او را به ديدن امام عصر شاد بفرما.

دعا وسيلة آگاهي و اثبات يقين و نشان دادن ارادت بنده به مولاست و توفيق آن فقط شامل حال كساني مي‌شود كه به محك امامت امتحان شده‌اند.

امام حسن عسكري(ع) مي‌فرمايند:

اي احمد بن اسحاق، مَثَل او در اين امت، مثل خضر و ذوالقرنين است. به خدا قسم غيبتي خواهد داشت كه احدي از تباهي در آن زمان نجات نمي‌يابد مگر آن كسي كه خداي عزّوجل او را در اعتقاد به امامت آن حضرت ثابت قدم دارد و در زمان غيبت نسبت به دعا در تعجيل فرج ايشان توفيق عنايت فرمايد.(21)

بنابراين معرفت به امام عصر و اعتقاد به ايشان و دعا در حقّ ايشان ماية نجات منتظران است. آنانكه هر صبح و شام چشم به راه امامند و ظهور حضرت را با دعايي خاضعانه از درگاه خداوندي مي‌طلبند.

در حديثي از امام صادق(ع) آمده است:

پس وقتي [مدت] عذاب بر بني‌اسرائيل طولاني شد، به پيشگاه خدا چهل صباح گريه و زاري كردند، تا اينكه خداوند به موسي و هارون وحي فرمود كه آنها را از [شرّ] فرعون نجات دهد. پس به اين ترتيب صد و هفتاد سال [از عذاب مقدّر بر ايشان] كم كرد. سپس فرمودند: وضع شما نيز همينطور است. اگر چنين كنيد خداوند فرج ما را مي‌رساند. ولي اگر چنين