حكومت علوي، الگوي حكومت مهدوي

حيدرعلي ميمنه جهرمي

اشاره: شايد در اذهان بسياري ازمردم اين پرسش مطرح باشد كه امام‏مهدي، عليه‏السلام، چگونه حكومت‏خواهد كرد و نظام سياسي - اداري كه‏او برپا مي‏كند چه ويژگيهايي خواهدداشت؟

در پاسخ اين پرسش بايد گفت كه‏ويژگيهاي حكومت مهدوي همان‏ويژگيهاي حكومت علوي است؛ با اين‏تفاوت كه حكومت علوي تنها درگستره‏اي محدود از كره خاك و در مدت‏زماني ناچيز برقرار شد و آن حضرت‏هم به دليل درگيري در جنگهاي داخلي،نتوانست‏به همه آنچه كه در نظرداشت جامه عمل پوشد؛ اما امام مهدي، عليه‏السلام، با پيش گرفتن سيره‏جدش اميرالمؤمنان، علي،عليه‏السلام، تا آستانه برپايي قيامت‏از دالت‏برمي‏سازد و به همه اهداف‏خود دست مي‏يابد.

با توجه به فرارسيدن ماه شعبان،ماه تولد امام عدالت و ماه رمضان،ماه شهادت امام عدالت، بي مناسبت‏نديديم كه براي آشنايي بيشترخوانندگان عزيز موعود مروري‏داشته باشيم بر سيره‏حكومتي امام‏علي، عليه‏السلام، در مدت زمان‏محدود حكومت‏خويش. اميد كه مقبول‏افتد.

با پيروزيهاي بزرگ اعراب مسلمان‏در نقاط مختلف جهان، سيل اموال ودرآمد به بيت المال سرازير شد و درزمان خليفه دوم، بر خلاف سنت پيامبرسبقت در اسلام يا شركت در جنگهاي‏صدر اسلام ملاك برتري در دريافت‏بيت المال شد. خليفه هر چند بعدا از اين‏تبعيض مالي اظهار پشيماني كرد وسختگيريهايي به عمل آورد اما هرگزنتوانست اوضاع و احوال را به وضع‏پيشين بازگرداند (1) .

عثمان در دوران زمامداري‏اش برخلاف وعده‏اي كه هنگام قبول خلافت‏كرده بود نه به سنت پيامبر عمل كرد ونه سيره شيخين را مد نظر قرار داد،بلكه دست‏ياران و اقوام خويش را درتصاحب بيت المال باز نگه داشت و به‏بهانه صله رحم، اموال هنگفتي را به‏آنان اعطا كرد و همان تبعيضات دوران‏عمر را با شدت بيشتري گسترش داد ودر نتيجه زمينداران و مالداران بزرگ‏پديد آمدند.

خود وي خانه‏اي از سنگ و آهك بناكرد كه درهايش از چوب عاج و عرعرساخته شده بود. وقتي كشته شد صد وپنجاه هزار دينار و يك ميليون درهم نقداز خود باقي گذاشت و ارزش املاكش‏در «وادي القري‏» و ديگر جاها بيش ازصد هزار دينار برآورد شد. او اسب وشتران فراوان داشت (2) گوهرهايي كه‏دخترانش بر سينه مي‏آويختند چون‏آفتاب مي‏درخشيد (3) .

تمام خمس گرفته شده از افريقا رايكجا به مروان بخشيد و فدك را به‏قطاع (4) وي درآورد. همه غنايم‏افريقا - ازطرابلس تا طنجه - را به عبدالله بن ابي‏سرح اهدا كرد.

زيد بن ارقم - كليد دار بيت المال درزمان عثمان - كه از جايزه دويست هزاردرهمي به ابوسفيان و رداخت‏يكصدهزار (درهم) به مروان با سفارش‏عثمان به خشم آمده بود. كليدها را جلو

عثمان گذارد و گريست. عثمان گفت:چون صله رحم كرده‏ام مي‏گريي؟

گفت: نه اما گمان دارم اين مالها رابه عوض انفاقهايي كه در راه خدا،هنگام حيات رسول الله كردي‏برمي‏داري، اگر صد درهم به مروان‏مي‏دادي باز هم زياد بود (تا چه رسد به‏هزار درهم).

عثمان گفت: پسر ارقم، كليدها رابگذار و برو! فرد ديگري را مسؤول بيت‏المال خواهم كرد (5)

از عطاهاي بي حساب عثمان، زبيرداراي چهار هزار دينار نقد، يك هزاراسب و يك هزار كنيز شده بود. طلحه‏املاك فراوان و خانه‏هاي مجلل داشت.عبدالرحمن بن عوف داراي هزار اسب،هزار شتر و ده هزار گوسفند بود و دراسكندريه، بصره و كوفه خانه‏هاي باشكوه بنا كرده بود. (6) اميرالمؤمنين كه‏رابط ميان مردم معترض وخليفه بود،بادلسوزي تمام به وي پيشنهاد كرد جهت‏برآوردن خواسته‏هاي مردم سريعا به‏حقوق از دست رفته آنان رسيدگي‏نمايد و خطر قريب الوقوع را به وي‏يادآور شد. عثمان براي اين امر مهلت‏خواست، حضرت در پاسخ فرمود:

آنچه به مدينه مربوط است، در آن‏مهلتي نيست و آنچه بيرون از مدينه‏است مهلتش رسيدن دستور تو به‏آنهاست. (7)

اما عثمان نخواست‏يا نتوانست‏به‏قول خود وفا كند و بدين ترتيب‏موجبات قتل خويش را فراهم آورد.

وجود اين تبعيضها، مساله‏اي‏زودگذر و موقتي نبود كه با رفتن‏عثمان از ميان برود بلكه در ميان‏خواص جامعه آن روز به صورت يك‏فرهنگ و عادت درآمده بود.

اطرافيان و وابستگان خليفه به‏صرف همين وابستگي و قرابت، از مال‏و مقام بسيار برخوردار مي‏شدند وباتوجيهات هوس پسندانه آن را حق خودمي‏شمردند و تحت عنوان صله رحم‏سوسوي وجدان خويش را نيزخاموش ساخته با خيال راحت اموال‏مردم را به غارت مي‏بردند.

امير المؤمنين، عليه‏السلام، درتوصيف اين دوران مي‏فرمايد:

او (عثمان) همانند شتر پر خوار وشكم برآمده همي جز جمع‏آوري وخوردن بيت المال نداشت. او باهمكاري بستگان پدري‏اش، همچون‏شتر گرسنه در بهار بر روي علف بيت‏المال افتاده به خوردن مشغول شدنداما كارشان به نتيجه نرسيد». (8) بعد از قتل عثمان، مردم براي بيعت‏با امام علي، عليه‏السلام، به در خانه اوهجوم آوردند اما او بخوبي مي‏دانست‏تغيير اين فرهنگ وخارج ساختن اين‏عادت زشت از سر بزرگان قوم كاري‏بس دشوار است و به يك عمل جراحي‏بزرگ نياز دارد كه پيكره سرطاني آن‏روز اجتماع تحمل آن را نخواهد داشت. ولي، به دليل مسؤوليت الهي علما وحضور و اعلام آمادگي مردم براي‏تحقق اين تحول اجتماعي، اصلاحات‏بزرگ خود را آغاز كرد و خطاب به‏مردم، اوضاع آن دوران را به دوران‏قبل از اسلام و عمل خويش را به‏اقدامات رسول خدا تشبيه كرد و ازامتحاني سخت‏خبر داد (9) و اصول‏خلل‏ناپذير حكومت‏خود را اعلام نمودو تا آخر نيز بدان پاي فشرد.

امام، عليه‏السلام، دستور داد همه‏اسبها و شترها و اسلحه‏هاي موجود درخانه عثمان - جز سلاح و مركب‏شخصي او - را به بيت المال بازگردانند.

عمروعاص چون از اين ماجرااطلاع يافت، در نامه‏اي به معاويه نوشت‏هرچه مي‏خواهي بكن كه پسر ابوطالب‏همه اموال تو را خواهد گرفت، آنچنانكه‏چوبي را پوست كنند. (10)

اميرمؤمنان در دومين روز بيعت،براستي هشدار داد، اموال و قطايعي راكه عثمان، ناروا به ديگران بخشيده به‏بيت المال باز خواهد گرداند. هرچند باآن، زناني را كابين بسته باشند و ياكنيزكان خريده باشند. (11)

در ديدگاه علوي برتريهاي معنوي،همچون تقوا و صحبت‏با رسول خداهرگز ملاك برتريهاي مادي و مالي‏قرار نگرفت و همگان به طور مساوي ازبيت المال بهره‏مند شدند. به همين دليل‏بسياري از اشراف و رؤساي قبايل كه‏اكنون خود را از حقشان! محروم‏مي‏ديدند، امام عادل را رها كرده به‏سراغ معاويه رفتند. حضرت در يك‏درد دل خصوصي، با مالك اشتر، ازاينكه مردم او را رها كرده‏اند، شكوه‏كرد. مالك علت آن را شدت عدالت اودانست و گفت: اكثر مردم به دنبال دنياهستند، اگر بذل مال كني اطرافت جمع‏مي‏شوند. فرمود:

نمي‏توانم بيش از حق به كسي‏بدهم. اميد است كه خداوند گروهي‏كوچك را بر گروهي بزرگ غلبه‏دهد. (12)

جامعه آن روز هرچند از بيماريها وانحرافات متعددي رنج مي‏برد امادنياطلبي و فساد مالي از همه آنهاخطرناك‏تر بود و امير مؤمنان همچون‏طبيبي ماهر ابتدا به معالجه اين آفت‏اهتمام ورزيد. او دوست داشت همه‏انحرافات را از ميان بردارد اما از بيم‏پراكندگي بيشتر مردم و توقف‏برنامه‏هاي اصلاحي، از وارد ساختن‏فشار بيشتر خودداري كرد. او آرزوداشت روزي بتواند همه سنتهاي تعطيل‏شده رسول خدا، همچون تغيير مقام‏ابراهيم، حرمت متعتين (عمره تمتع،نكاح متعه)، غصب فدك و... را به حال‏اول خود بازگرداند (13) اما همين‏اصلاحات نيز با مقاوت شديد روبروشد و كوهي از مشكلات و كارشكنيهارا در مقابل حكومت عدل امام قرار دادكه برداشتن آنها به صبري جميل،برنامه‏اي دقيق وموعظه‏هاي مردي‏شفيق محتاج بود كه بزرگمردي چون‏علي بن ابيطالب، عليه‏السلام، همه آنهارا داشت.

امام براي انجام اين اصلاحات ابتدااز خود و اطرافيانشان آغاز كرد.

كارگزاران اميرالمؤمنين وقتي‏مي‏ديدند پيشوا و امامشان قبل از تعليم‏ديگران به تعليم نفس خويش اقدام‏نموده است (14) و برا طرافيان خود نيزهمچون ديگران در اجراي قوانين وعدالت، نظارت دارد، براي خود عذر وبهانه‏اي نداشتند. آن حضرت معتقد بودكسي كه خود را به عدالت ملزم ننمود واولين تجربه عدالت را در كشور وجودخويش با بيرون راندن خواسته‏هاي دل‏نيازمود و در كار خيري كه مردم راءبدان دعوت مي‏كند پيشي نگرفت (15) قادرنخواهد بود ديگران را به كارهاي نيك وعدالت وادار سازد.

عدالت‏خواهي چنان با گوشت وخون امير مؤمنان آميخته بود كه‏رسول خدا فرمود:

او در راه اجراي احكام الهي‏سختگير است. (16)

او كاملا آگاه بود كه اگر شخص‏حاكم يا اطرافيانش اندكي از جاده‏عدالت و انصاف بيرون روند، زيردستان با شدت بيشتري حريم عدالت رامي‏شكنند. به قول سعدي:

اگر ز باغ رعيت ملك خورد سيبي برآورند غلامان او درخت از بيخ به پنج‏بيضه كه سلطان ستم روا دارد زنند لشكريانش هزار مرغ به سيخ

از اينرو چشمهاي روشنتر ازآفتابش هميشه بر اطرافيانش نظاره‏مي‏كرد و به آنان اندك مجالي براي دورشدن از جاده عدالت نمي‏داد.

آن حضرت در نامه‏اي به محمد بن‏ابوبكر، آنگاه كه وي را به فرمانداري‏مصر فرستاد توصيه كرد كه حتي درنگاه‏هايش به مردم عدالت داشته باشد.زيرا اگر حاكم ميان نگاه كردن به‏بزرگان و اشراف جامعه با نگريستن به‏ضعفا و پا برهنگان تفاوت قائل شود،گروه اول به حمايت‏بي دليل او طمع‏مي‏كنند و دسته دوم از عدالت وي نااميدمي‏شوند. (17)

هشدار امير مؤمنان به عقيل با آهن‏گداخته و سرزنش علي بن ابي رافع -متصدي بيت المال - به دليل عاريت دادن‏يك گردنبند به دختر خليفه و دستور بازگرداندن آن، در همين راستا قابل‏

تفسير است.

آن حضرت براي آنكه نشان دهدبرداشت نابجا از بيت المال، نوعي‏دزدي محسوب مي‏شود به عقيل كه‏درخواست مال بيشتري داشت فرمود:شبانه صندوق تاجران بازار را بشكن‏و بردار. عقيل اظهار اشت‏خواهان‏دزدي نيستم. فرمود:

دزدي از يك نفر آسانتر است ازسرقت از بيت المال است و خيانت‏به‏يك گروه سختتر از خيانت‏به يك فرداست. (18)

روزي، در ميان لباسهاي مختلفي‏كه به بيت المال رسيده بود، يك پالتوي‏كلاه‏دار از جنس خز، نظر امام حسن، عليه‏السلام، را به خود جلب كرد؛ اماحضرت از دادن آن خودداري كرده به‏عدالت تقسيم نمود و آن پالتو سهم‏جواني همداني شد و او چون شنيد امام‏حسن بدان نظر داشته، به وي تقديم‏كرد. (19)

با مروري بر خطبه‏ها و نامه‏هاي‏امام امير المؤمنين برنامه‏هاي نظارتي‏ايشان را براي تحت نظر گرفتن‏كارگزاران مي‏توان به دو بخش تقسيم‏كرد: بخش فكري، فرهنگي و بخش‏اجرايي، حكومتي.

1. اقدامات فكري و فرهنگي

امام اميرالمؤمنين براي حفظ وادامه سلامت كارگزارانش به‏مناسبتهاي مختلف، جايگاه، وظايف وسرانجام انسان را براي آنان تبيين‏مي‏نمود تا از گرفتار آمدنشان در دام‏غفلت‏بر حذر دارد. دامي كه بيشترين‏صيدش صاحب منصبان و حاكمان‏اند.وي هنگام اعزام يكي از مديران به محل‏ماموريت و يا در حين خدمت، طي‏نامه‏هايي آنان را به ياد نظارت خداوندبر اعمال بندگان و سختيهاي قيامت‏مي‏انداخت و نسبت‏به مسؤوليت الهي‏آنها بيدار باش مي‏داد. در نامه‏اي به‏يكي از ماليات بگيران خود «او را به تقواو ترس از خدا در امور پنهان فرمان‏مي‏دهد، آنجا كه غير خدا هيچ شاهدي‏نيست.» (20) و نيز مي‏فرمايد:

در راه خدا آنچه بر شما واجب‏است انجام دهيد كه خداوند از ما و شماخواسته با كوششهاي خود از اوسپاسگزاري كنيم. (21)

شبيه چنين سفارشهايي در نامه به‏مالك اشتر و محمد بن ابي‏بكر (22) نيزديده مي‏شود. و نيز به مالك سفارش‏فرمود:

مبادا به بهانه اطاعت از فرمان‏ديگري، فرمان خدا را ناديده گيري.

اميرالمؤمنين حكومت و زمامداري‏را به عنوان امانت در دست كارگزاران‏معرفي مي‏كرد كه خيانت در آن ودست‏درازي به بيت‏المال، همسنگ‏خيانت‏به خون مسلمانان (23) و نشانه‏عدم اعتقاد فرد خائن به قيامت است. (24)

در نامه معروف به عثمان بن‏حنيف (25) بعد از گله و شكايت از او وبيان زندگاني سراسر زهد خود، علت‏اينگونه سخت گيري بر نفس را ترس ازروز هولناك قيامت مي‏شمارد و كساني‏را كه به غذاهاي تشريفاتي و نابودشدني دنيا مشغول گشته‏اند به‏حيوانات پرواري تشبيه كرده است تامخاطب را از خواب غفلت‏بيدار كند ودر پايان به فرماندار خود مي‏نويسد:

پسر حنيف، از خدا بترس و به‏همان قرصهاي نان اكتفا كن تا خلاصي‏تو از جهنم امكان پذير گردد. (26)

روش ديگر امام، عليه‏السلام، براي‏نظارت بر زمامداران از طريق فكري،فرهنگي، توجه دادن آنها به عواقب‏شوم خيانت در همين دنياست، اگركسي به قبر و قيامت هم كاري نداشته‏باشد، بايد بداند كه «ستم، نامه عزل‏شاهان بود» مملكتي ممكن است‏به كفربماند ولي به ظلم باقي نخواهد ماند، اگرزمامدار در پي كسب نام نيك دردنياست، بايستي متوجه باشدهمانگونه كه امروزيان اعمال گذشتگان‏را نقد و بررسي كرده مورد قضاوت‏قرار مي‏دهند، آيندگان نيز اعمال ما راخواهند سنجيد.

«مردم به كارهاي تو - مالك -همانگونه نظر مي‏كنند كه تو درباره آنهامي‏گفتي‏» (27)

بسياري از حيف و ميلها در بيت‏المال بدان دليل صورت مي‏گيرد كه‏حاكم مي‏خواهد با دادن اموال همه‏مردم به گروهي خاص، آنان را دراطراف خود نگه دارد تا روز مبادا از اوو حكومتش دفاع كنند. البته بهره‏مندان‏از اين اموال چند صباحي زبان به مدح‏و ثناي او خواهند گشود و در ظاهرموجب سرافرازي حاكم در دنيامي‏گردند اما سنت‏خداوند بر اين قرارگرفته است كه سرانجام ازسپاسگزاري آنان محروم مي‏گردد وهنگام نياز و لغزش بدترين رفيقان وملامت كننده‏ترين دوستان باشند. (28)

خداي تعالي با هيچ يك از بندگان‏خود بي دليل نه سر خصومت و دشمني‏دارد و نه با احدي پيمان قوم و خويشي‏و برادري بسته است، بلكه همه چيز براساس حكمت و قانون استوار گرديده‏و باطل در آن راه ندارد يكي از اين‏حكمتهاي الهي هلاكت قوم ستمكار باهر نام و عنوان است. اميرمؤمنان درنامه‏اي به فرماندهان نظامي علت‏سقوط و هلاكت‏حكومتهاي گذشته رادر دو مساله ديده است: يكي آنكه‏زورمندان آنها به گونه‏اي عمل‏مي‏كردند كه مردم مجبور شدندحقوقشان رااز طريق رشوه و ديگرراههاي ناصواب خريداري نمايند وديگري سوق دادن مردم به سوي باطل‏از سوي حاكمان است. (29)

شيوه ديگر اميرالمؤمنين براي دورساختن زمامداران از ارتكاب خيانت،تحريك احساسات و غيرت آنها بود. درنامه‏اي به ابن عباس مي‏نويسد.