مصاحبه با پروفسور ساموئل هانتينگتون، درباره هراس او از رويارويي تمدنها و نقاط ضعف غرب
اشاره: با نزديك شدن به پايان هزارهسوم، نظريات آينده پژوهانه مختلفياز سوي انديشمندان ابراز شده است. برخي از اين نظريات قرن آينده را قرنصلح و تفاهم جهاني يا رسيدن بهنقطه مشتركي همچون عقلانيت ودمكراسي ليبرال دانستهاند. اما، برخيديگر «آيندهاي ديگرگونه» را بهتصوير ميكشند. در نظر آنانفرارسيدن آينده به معناي تقابل ميانحوزههاي تمدني و ديني است«ساموئل هانتيگتون» انديشمندياستبه طور مشخص در كتاب«برخورد تمدنها» به اين موضوعاشاره ميكند.
از آنجا كه مباحث مربوط بهآيندهپژوهي در حوزههاي مختلفديني و فرهنگي در شمارههاي گذشته«موعود» پيگيري شده است؛ در اينشماره نيز گفتگوي مجله اشپيگل با«ساموئل هانتيگتون» -بدون هرگونهداوري در اين باره تقديم خوانندگانعزيز ميشود.
اشپيگل: پروفسور هانتينگتون،در كتاب تازه شما، بحران بزرگ وگسترده جهاني اين چنين آغازميشود: چين، كه هر روز بيشتر بهتوان اقتصادي و نظامي خود آگاهميشود براي دستيابي به مخازنعظيم نفتي فلات قارهاي به كشورهمسايه خود ويتنام حمله ميكند.هانوي از واشنگتن تقاصاي كمكمينمايد؛ در اين شرايط يكي از معدودناوهاي هواپيمابر آمريكا، كه در منطقهباقي ماندهاند، براي مقابله با حملهچين وارد عمل ميشود...
هانتينگتون: ... اما ژاپن اعلامبيطرفي ميكند و به آمريكا اجازهنميدهد از پايگاههاي نظامي خاوردور اين كشور استفاده كند.زيردرياييهاي پكن خسارات سنگينيبه كشتيهاي ما وارد ميآورند. در آغازاين درگيري نظامي در سناريوي منمحدود باقي ميماند، زيرا هم چين وهم ايالات متحده آمريكا ميدانند كهموشكهاي آنها قابليتحمل سلاحهايهستهاي را تا خاك دشمن دارند.
اشپيگل: در چنين شرايطيآمريكاييها ميپرسند، چرا آنها بايد بهخاطر درگيريهاي خاور دور چنينخطراتي را به جان بخرند؟
هانتينگتون: افكار عموميآمريكا، اين جنگ را جنگ خودنميداند. نقاط ضعف غرب بتدريجاثرات سوء خود را در كشورهايبزرگتر و داراي فرهنگهاي ديگربرجاي ميگذارد. هند با سوء استفادهاز دخالت قدرتهاي بزرگ به دشمنديرينه خود يعني پاكستان حملهميكند، يك موج گسترده ضد غربيجوامع مسلمان را فرا ميگيرد. دولتهاي ميانهرو، عرب توسطبنيادگراها سرنگون ميشوند.
اشپيگل: اوضاع متشنج ميشود.
هانتينگتون: تهاجم گستردهايعليه اسراييل آغاز ميشود. در اينميان واشنگتن با نوميدي تلاشميكند، روسيه را وارد ناتو كرده ومتحدان اروپايي خود را تشويق بهمشاركت كند. با وجود تماميتلاشهاي آمريكا، متحدان اروپايي اينكشور تنها در زمينههاي سياسي واقتصادي آمادگي خود را برايمشاركت اعلام ميكنند و از دخالتنظامي در بحران سرباز ميزنند. دراين اوضاع و احوال ژاپن بيطرفيخود را نقض كرده و در خاور دور دركنار پكن قرار ميگيرد.
اشپيگل: آيا به اعتقاد شما جنگجهاني اين چنين آغاز ميشود؟
هانتينگتون: چين و متحد اصليمسلمانش يعني ايران، براي ترساندناروپاييها موشكهاي هستهاي را بهطور پنهاني به بوسني و الجزاير منتقلميكنند. صربها بر اساس نقش سنتيخود به عنوان مدافعان مسيحيت، بهطرف سارايوو حملهور ميشوند و درآنجا بخشي از موشكهاي هستهاي رابه غنيمت ميگيرند. در اين هنگام بهتلافي تهاجم صربها اولين بمب اتميدر اروپا منفجر ميشود. اين بمب را ازالجزاير بر روي شهر بندري مارسيفرانسه پرتاب ميكنند.
اشپيگل: اين رويارويي جهانيتمدنها چه عاقبتي خواهد داشت؟ آيازمين به خاطر به كارگيري سلاحهايهستهاي نابود خواهد شد و يا يك جنگفرسايشي به مرور زمان طرفهايدرگير را فرسوده و ناتوان ميكند...
هانتينگتون: ... به هر حال مركزسياست جهاني از كشورهاي شمال بهارودي جنوب منتقل ميشود؛ يعني بهكشورهاي جنوب شرقي آسيا وآمريكاي لاتين كه بسرعت در حالرشد هستند. در هر صورت چنينتحولاتي نتايجبسيار مخربي برايايالات متحده و اروپا به همراه خواهدداشت.
اشپيگل: از كتاب شما چنينبرميآيد، كه جهان در آستانه يك هرجو مرج و آشفتگي گسترده قرار دارد.
هانتينگتون: البته من ادعانميكنم، تمام اين چيزهايي كه نوشتمدقيقا اتفاق ميافتد، احتمال وقوع چنيندرگيريهايي در سطح جهان بسياركم است، اما غير ممكن نيست؛ امامنطقيترين و در عين حال گنگترينبخش اين سناريو، همان علت آغازجنگ است: يعني حمله بزرگترينكشور طلايهدار تمدن غرب به تمدنچين، كه منجر به رويارويي فرهنگهاميشود و جهان سوم نيز دخالتگستردهاي در اين درگيريها خواهدداشت.
اشپيگل: شما در كتاب خود بهتهديد زردي اشاره كردهايد كه يكچين جنگطلب و سلطهجو به همراهييك جامعه اسلامي متخاصم برايغرب ايجاد ميكند. آيا اين بدانمعناست، كه پس از فروپاشيكمونيسم نيز ما غربيها همچنان بهدشمنان جديدي نياز داريم؟ و پرسشديگري كه به ذهن خطور ميكند ايناست كه چرا چنين دشمناني را يكاستاد سرشناس دانشگاه هاروارد،همانند شما به غرب عرضه ميكند
هانتينگتون: من دشمنان تازهايبراي خودمان خلق نميكنم، اين كاربسيار احمقانه است. اينكه برخيمعتقدند، من مايلم بار ديگر جنگ سردو يا حتي يك جنگ گرم ديگر روي دهد،بيپايه و اساس است. اما من اعتقادراسخ دارم كه در آينده سياستجهاني، ديگر از سوي ايدئولوژيهايرقيب يا دولتهاي ملي و يا بلوكهاياقتصادي تعيين نخواهد شد بلكه اينكار را فرهنگهاي متخاصم بر عهدهخواهند گرفت.
اگر قرار باشد در اين شرايط يكجنگ جهاني ديگر روي دهد، آن جنگنبرد بين فرهنگهاي گوناگون خواهدبود. رزم گاهها و ميادين جنگي آيندهدرامتداد جبهههاي فرهنگي قرار دارند.
اشپيگل: به اعتقاد شما در چنينشرايطي غرب در برابر بقيه جهان قرارميگيرد. علاوه بر اين شما ادعاميكنيد كه چنين جدالي ممكن استبسيار خونبارتر و بيرحمانهتر ازتمامي نبردهاي پيشين باشد. شما دركتاب خود ايالات متحده و اروپا را ازكاهش بيشتر تسليحات بر حذرميداريد. با اين اوصاف، چرا حمايتطرفداران گسترش تسليحات شما راشگفتزده ميكند؟
هانتينگتون: من در گذشته
طرفدار كاهش تسليحات بودم، امادر شرايط فعلي معتقدم، واشنگتنبايد در زمينه از بين بردنسيستمهاي تسليحاتي خودتجديدنظر كرده و اين كار را متوقفكند. اگر من وضعيت فعلي جهانراتشريح ميكنم، بدين معنا نيستكه بخواهم از وقوع جدال و درگيريدر سطح جهان طرفداري كنم.
اشپيگل: چه چيزي شما را اينقدر نسبتبه درستبودنفرضيههاتان مطمئن ميسازد؟
هانتينگتون: قبل از آنكه مرامورد انتقاد قرار دهيد، اجازه دهيدقدري بيشتر درباره انديشههايمتوضيح دهم.
اشپيگل: لطفا بفرماييد.
هانتينگتون: نسخه جنگ سردبيش از چهل سال اذهان ما راتحتالشعاع قرار داده بود. در آنزمان در جهان بلوكي شاملكشورهايي نسبتا ثروتمند بهرهبري آمريكا، كه اغلب آنهاحكومتهايي دمكرات داشتند، وجودداشت كه اصطلاحا جهان آزادخوانده شد. اين دنياي آزاد با جوامعكمونيستي بلوك شوروي يا همانبلوك شرق، در عرصههايايدئولوژيكي، سياسي و اقتصاديدر رقابتي تنگاتنگ بود. مظاهر اينرقابتبه طور عمده در مناطق تحتنفوذ اين دو قطب و در خارج ازسرزمينهاي آنها، يعني در جهانسوم و كشورهاي فقير آسيايي، آفريقايي و آمريكاي لاتين، كه خودرا كشورهاي غير متعهد ميناميدند،نمايان بود.
اشپيگل: اين الگوي برگرفته ازدوران جنگ سرد، گاهي ما را بهاشتباه انداخته است.
هانتينگتون: بله دقيقا همينطور است، بر اين اساس بسياري ازناظران سياسي، ايدئولوژيهايرايج در شوروي و چين را ناديدهگرفتند، زيرا به مذاق آنها خوشايندنبود. اما روي هم رفته ما در مقابلكمونيسم موضع خوبي اتخاذ كردهبوديم.
اشپيگل: اين امر سرانجام بهفروپاشي كمونيسم و اتحاد جماهيرشوروي منجر شد.
هانتينگتون: حق با شماست.پس از فروپاشي شوروي مسالهدستيابي به الگويي تازه بر اساستقسيمبنديهاي روشنفكرانه برايارايه تعريف مشخصي از قلمروسياسي جهان مطرح شد.
اشپيگل: فرانسين فوكوياما، يكياز همكاران شما، از پايان تاريخ يعنيپيروزي غرب بر بقيه جهان و عصرطلايي خبر داده است.
هانتينگتون: ... اما او پس از مدتكمي متوجه شد، كه بسيار خوشبينبوده است. عدهاي ديگر ازكارشناسان به دنبال ارايه الگوهاييبر مبناي بازگشت دوباره جدالديرينه ميان دولتهاي ملي ياقدرتهاي متخاصم قبيلهاي و جهانيبودند. با وجودي كه هر كدام از ايننظريهها چيزي براي عرضه داشتند،ولي در عين حال از كنار مسالهاصلي با سهلانگاري ميگذشتند. به
ــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــ صفحه27 ـــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــ
عبارت ديگر آنها در ارايه نظرياتخود به اين نكته توجه نداشتند، كهمراكز قدرت در جهان پيوسته تغييرميكند. هر روز كه ميگذرد غربنقش محوري خود را در معادلاتقدرت از دست ميدهد و تمدنهايديگر نقش مهمتري بر عهدهميگيرند.
اشپيگل: شما تمدن را چگونهتعريف ميكنيد؟
هانتيگتون: تمدن به معنايبزرگترين واحد فرهنگي است، كهانسانها در قالب آن تعريفميشوند؛ زبان مشترك، تاريخمشترك و نيازهاي مشتركمقولههايي هستند كه جزوويژگيهاي تمدن محسوب ميشوند.تحولات سريع اجتماعي و مدرنيزهشدن اقتصاد در سطح جهان باعثميشود، كه انسانها مشتركاتتازهاي را جستجو كنند. اين پديده ازقدرت و اعتبار دولت ملي به عنوانسرچشمه و ريشه هويت انسانهاميكاهد. در اين ميان اغلب مذهبجايگاه خود را حفظ ميكند: يكشخص ميتواند نيمي فرانسوي ونيمي عرب باشد. يعني يك دورگهباشد، اما انسان نميتواند همزمانهم كاتوليك و هم مسلمان باشد. دراين جاست كه نقش مذهب به عنوانعاملي براي نزديك كردن انسانهايهمكيش به يكديگر، و متمايز ساختنآنها از پيروان مذاهب ديگر روشنميشود. بر همين اساسبنيادگراهاي مسلمان، مسيحي وهندو هر روز با اقبال بيشتريروبهرو ميشوند.
اشپيگل: به نظر شما تعدادتمدنهاي مطرح جهان چقدر است؟
هانتينگتون: جهان در آينده براساس روابط متقابل ميان هفتياهشت تمدن بزرگ شكل ميگيرد. اينتمدنها شامل تمدن غرب، اسلامي،چيني، ژاپني، هندو، اسلاو،ارتدوكس، آمريكاي لاتين و احتمالاآفريقايي است. جبهههاي حايل مياناين تمدنها به عنوان مراكز بحران وخونريزي جانشين خطوط تماسايدئولوژيكي دوران جنگ سردميشود.
اشپيگل: اين نوع نگرش بهمسايل تمدني در جهان ممكن استخيلي خودسرانه به نظر برسد. بهعنوان مثال چرا شما تمدن آمريكايلاتين را كه تحت تاثير زباناسپانيولي قرار دارد، جزو تمدنغرب طبقهبندي نميكنيد؟
هانتينگتون: شما به نكته بسيارجالبي اشاره كرديد. من خود نيزدرباره آمريكاي لاتين اطميناننداشتم. واقعيت اين است كه در اينرابطه 50 درصد حق با شماست و50 درصد با من. تمدن آمريكايلاتين ظاهرا روابط بسيار نزديكي باتمدن غربي دارد. اما نميتوان اين دوتمدن را در چارچوب يك مدل يكسانمورد تجزيه و تحليل قرار داد.
اشپيگل: آيا ميتوانيد مواردي رانام ببريد كه تئوري شما با نام«رويارويي تمدنها» صحتخود را بهاثبات رسانده باشد؟
هانتينگتون: اين تئوري درستيو صحتخود را تقريبا در تماميبحرانهاي جهاني پس از جنگ سردنشان داده است. براي نمونه ميتوانبه جنگ بالكان و حمله صربهايافراطي مسيحي به مسلمانانبوسني، جنگ چچن و نبرد روسها بامجاهدين بنيادگرا، تلاش برخيكشورهاي مسلمان و ممالك پيروآيين كنفوسيوس براي دستيابي بهسلاحهاي هستهاي و همچنين جنگتجاري ميان آمريكا و ژاپن، كهانگيزههاي فرهنگي در آن دخيلبوده و وقوع چنين چيزي ميان اروپاو آمريكا قابل تصور نيست، اشارهكرد.
اشپيگل: مهمترين اختلافاتفرهنگي كه به اعتقاد شما ممكناست منجر به جنگ شوند، كدامند؟
هانتينگتون: يكي از موارداختلافات فرهنگي را ميتوان درجهان اسلام جستجو كرد. به عنوانمثال بالكان، قفقاز، آسياي ميانه،خاور ميانه، و شمال آفريقا در اينزمره ميگنجد. همچنين در جنوبشرقي آسيا ميان مسلمانان خشكهمقدس و همسايگانشان اختلافاتفرهنگي وجود دارد، كه مسالهجمعيت نيز بدان دامن ميزند؛ زيرارشد جمعيت در جوامع اسلاميروند بسيار پرشتابي دارد.
اشپيگل: آيا چنين تفاوتهايفرهنگي خطرساز در اروپا نيزوجود دارد؟
هانتينگتون: حصار آهنينكمونيسم به واسطه ايجاد يك حفره