هزاره‌گرايي در فلسفة تاريخ مسيحيت

حسين توفيقي

هزاره‌گرايي (Millennialism) ميراث قديمي اديان است كه امروزه در جوامع مسيحي رواج يافته و در آيندة نزديك، شاهد آثار و نتايج آن خواهيم بود. اين آرمان در يهوديت بسيار اوج گرفت و در مسيحيت ـ بويژه در حدود سال1000 ميلادي ـ به نهايت اوج خود رسيد. اكنون (در سال 1999) كه هزارة دوم ميلادي رو به پايان و هزارة سوم در پيش است، هزاره‌گرايي در جهان مسيحيت بيداد مي‌كند و شور و التهاب اين آرمان در آن جوامع بدان پايه است كه پژوهشگران علوم اجتماعي و رسانه‌هاي جمعي گاهي از آن به عنوان «سندرم2000» و «جنون هزاره‌اي» ياد مي‌كنند. اين آرمان خاص مسيحيت نيست و نشانه‌هايي از آن در اسلام و اديان ديگر وجود دارد.

دائرة‌المعارف بين‌المللي علوم اجتماعي در مدخل Millennialism مي‌نويسد:

واژه لاتيني Millennialism و معادل يوناني آن chilias در لغت به معناي يك دورة هزار ساله است. سنت هزاره بر ادبيات مكاشفه‌اي يهود و كتاب مكاشفة يوحنّا استوار است. براساس آن سنت، مسيح پس از اينكه بار ديگر به شكل يك جنگاور آشكار شود، بر ابليس پيروز خواهد گرديد و او را در بند خواهد كرد. آنگاه ملكوت خدا را پديد خواهد آورد و شخصاً مدت1000 سال حكم خواهد راند. قديساني كه در ايمان ثابت مانده و جان بر سر نهاده‌اند، از خاك برمي‌خيزند و در پادشاهي او به كهانت مي‌پردازند. در پايان اين دوره، شيطان تا چندي آزاد خواهد ماند و سرانجام كشته خواهد شد. آنگاه رستاخيز همة مردگان، واپسين داوري و آخرين رستگاري فرا خواهد رسيد.(1)

ديدگاه ابن‌خلدون دربارة آينده بيني

هزاره‌گرايي تا اندازه‌اي به پيشگوييهاي مربوط به آيندة‌ جهان ارتباط دارد و در جست‌وجوي پاسخي براي سرنوشت انسان و جهان است.

ابن‌خلدون معتقد است كه شوق به آگاهي از سرنوشت در سرشت آدمي وجود دارد. انسان علاقه‌مند است بداند چه حوادثي در آيندة افراد رخ خواهد داد. ما همه دوست داريم بدانيم سرنوشت ما چيست و چه آينده‌اي در انتظار ماست همچنين علاقه‌منديم دربارة امور اجتماعي خود و ساير ملتها از پيش آگاه شويم. وي مي‌گويد: اين اشتياق بازار پيشگويان، فالگيران و طالع‌بينان را بسيار رونق داده است و افراد كوته‌انديش براي آگاه شدن از حوادث آينده نزد اين اشخاص مي‌روند.(2)

ازدحام حاجتمندان ساده‌دل در مراكز غيبگويان حرفه‌اي و رواج و فراواني كتابهاي پيشگويي(3) بر صحت و كليت سخن «پدر جامعه‌شناسي» گواهي مي‌دهد.

آرمان‌گرايي

انسان در درون خود دو احساس دارد: احساس گناه و احساس انحطاط ارزشها در جامعه. مردم بر اين باورند كه اجتماع عصر خودشان از اجتماعات قبلي عقبتر است و فضايل اخلاقي نيكان رو به نابودي مي‌رود. در واكنش به اين احساس گفته مي‌شود: انسانها در گذشته خوب بوده‌اند، همچنين آينده‌اي در پيش است كه در آن فضايل احيا مي‌شود و همه جا را مي‌گيرد. هنگام بررسي اسطوره‌هاي اقوام مختلف، مشاهده مي‌كنيم كه در آنها فضايل مردم باستان مطرح است و قهرمانان اساطير از نظر روحي نيز قهرمان‌اند. دينداران نيز معتقدند كه مردم درستكار بوده‌اند. از حضرت رسول‌ اكرم(ص) نقل شده كه فرموده‌اند:

بهترين قرنها قرن من است و پس از آن، قرن بعد و همين طور قرون بعدي.(4)

خواه اين سخن واقعاً از آن حضرت باشد يا نه، چنين احساسي هميشه وجود داشته است. از ديدگاه اسلام، آيندة مطلوب بشر با ظهور موعود فرا خواهد رسيد.

مسيحاي بني‌اسرائيل

در گذشته‌هاي بسيار دور قومي يكتاپرست به نام «بني‌اسرائيل» وجود داشت كه پيامبراني در آن قوم برخاسته بودند. خداوند اين قوم را برگزيده و از نعمتها برخوردار كرده بود. قرآن مجيد اين حقيقت را به تكرار يادآوري كرده است، از آن جمله:

يا بني اسرائيل اذكروا نعمتي التي انعمت عليكم و انّي فضّلتكم علي العالمين.(5)

بديهي است كه از ديدگاه اسلام، برتري آن قوم مربوط به امور معنوي بوده است. در آن روزگار پيامبران و افراد صالحي در بني‌اسرائيل وجود داشتند و فرمانروايان دادگري مانند طالوت، داوود و سليمان(ع) بر آنان حكم مي‌راندند.

در آن زمان پيامبران در مراسمي، مقداري روغن بر سر پادشاهان مي‌ريختند و با دست خود آن را مسح مي‌كردند. بر اثر اين كار، آن پادشاه «ماشيح» (مسيح) خوانده مي‌شد و اطاعت وي بر همه واجب مي‌گرديد.

واژة‌ فارسي «مسيحا» از روي «ماشيح» (با توجه به تلفظ لاتيني آن: مسيا Messiah) ساخته شده است. همان طور كه گفتيم، اين واژه در اصل، لقب پادشاهان قديم بني‌اسرائيل بود، ولي در زمانهاي بعد، به پادشاه آرماني يهود اطلاق شد.

حدود شش قرن پيش از ميلاد يعني2600 سال قبل، پادشاه ستمكاري به نام بُختُنصّر از بابِل، پايتخت عراق آن روز، به فلسطين فعلي يورش برد و دولت بني‌اسرائيل را منقرض كرد. وي جمعي از بني‌اسرائيل را كشت و جمع كثيري را به شهر بابل عراق كوچ داد. بر اثر اين حادثه كه مهمترين نقطة عطف تاريخ بني‌اسرائيل است، اين اميد پديد آمد كه خدا يك رهبر رهايي‌بخش از خاندان داوود مي‌فرستد تا ماشيح بني‌اسرائيل باشد و روزگار خوش قديم را برگرداند. در كتاب اشعيا(6) مي‌خوانيم:

نهالي از تنة يسّي (پدر داوود) بيرون آمده، شاخه‌اي از ريشه‌هايش خواهد شكفت و روح خداوند بر او قرار خواهد گرفت، يعني روح حكمت و فهم و روح مشورت و قوّت و روح معرفت و ترس از خداوند بود و موافق رؤيت چشم خود داوري نخواهد كرد

و بر وفق سمع گوشهاي خويش تنبيه نخواهد نمود، بلكه مسكينان را به عدالت داوري خواهد كرد و به جهت مظلومان زمين به راستي حكم خواهد نمود؛ و جهان را به عصاي دهان ‌خويش زده، شريران را به نفخة لبهاي خود خواهد كشت. و كمربند كمرش عدالت خواهد بود و كمربند ميانش امانت؛ و گرگ با بره سكونت خواهد داشت و پلنگ با بزغاله خواهد خوابيد و گوساله و شير و پرواري با هم و طفل كوچك آنها را خواهد راند؛ و گاو با خرس خواهد چريد و بچه‌هاي آنها با هم خواهند خوابيد و شير، مثل گاو كاه خواهد خورد و طفل شيرخواره بر سوراخ مار بازي خواهد كرد و طفل از شير باز داشته شده دست خود را بر خانة‌ افعي خواهد گذاشت و در تمامي كوه مقدس من ضرر و فسادي نخواهند كرد؛ زيرا كه جهان از معرفت خداوند پر خواهد بود، مثل آبهايي كه دريا را مي‌پوشاند.(7)

يهوديان آرمان مسيحا را توسعه داده، مسائلي ديگر بر آن افزودند و گفتند كه در دوران مسيحا، بركات طبيعت افزايش مي‌يابد. آنان چيزهايي را براي دوران مسيحا تخيل كردند كه حتي در عصر درخشان داوود و سليمان وجود نداشت. مثلاً معتقد شدند كه در عصر مسيحا، ابر و باد و مه و خورشيد و فلك به نفع بني‌اسرائيل رفتارهاي تازه‌اي خواهند داشت و زمين نانهاي پخته و لباسهاي دوخته توليد خواهد كرد. اين آرمانها در كتابهاي فراواني ثبت شد و با اين كار، ادبيات مكاشفه(8) پديد آمد كه كتاب دانيال در عهد عتيق نمونه‌اي از آن است. به نظر گروهي از دانشمندان، خاستگاه اين عقيده دين زرتشت است. زرتشتيان معتقدند دور جهان دوازده هزار سال است كه به چند مقطع تقسيم مي‌شود و موعود آن دين كه «سوشيانت» خوانده مي‌شود در واپسين هزاره، بر خواهد خواست. از ديدگاه پژوهشگران عقيدة زرتشتيان در اين باره به يهوديت سرايت كرد و اعتقاد به قيام ماشيح را پديد آورد.(9)

مدعيان مسيحايي يهود

شور و التهاب انتظار موعود آخرالزّمان در تاريخ پر فراز و نشيب يهوديت و مسيحيت موج مي‌زند. يهوديان در سراسر تاريخ سياه خود هر گونه خواري و شكنجه را به اين اميد بر خود هموار مي‌كردند كه روزي ماشيح بيايد و آنان را از گرداب ذلت، درد و رنج رهانده، بر جهان سروري دهد به گونه‌اي كه همة مردم جهان در برابر يهوديان خضوع كنند.

از روزگاران باستان تا عصر حاضر، صدها تن برخاستند و نغمة

مسيحايي ساز كرده، چند صباحي ساده‌دلان بني‌اسرائيل را مجذوب خود ساخته و بلاهاي جانكاهي بر بلاهاي آن قوم افزوده‌اند. مثلاً چند قرن پس از ميلاد، يك دلباختة پر شور به نام موسي در جزيرة «كرت» برپا خاسته، خود را مسيحا خواند و تمام جوامع يهودي جزيره را كه در آن زمان مركز يهودي مهمي بود، مجذوب خود ساخت. وي گفت: مي‌خواهم يك روز شما را از درياي مديترانه عبور داده، به فلسطين ببرم و در آنجا دولت مسيحايي تشكيل دهم. يهوديان كسب و كار خود را رها كردند و جريان عادي زندگي به اميد پر التهابي مبدل شد مبني بر اينكه موساي جديد، با خشك كردن دريا از طريق معجزه، آنان را به سرزمين موعود رهبري خواهد كرد. ايشان در مورد رسالت و قدرت او چنان يقين داشتند كه همة اموال خود را به او تقديم كردند و مرد و زن و بچه، همگي به دنبال او به جانب دريا به راه افتادند. وي بر صخره‌اي كه بر دريا مشرف بود، ايستاد و به مريدان خود فرمان داد كه خويش را به دريا افكنند و مطمئن باشند كه دريا براي آنان شكافته خواهد شد. نتيجة‌ اين امر را مي‌توان به آساني دريافت: جمعي غرق شدند و شماري را دريانوردان نجات دادند. مدعيان مسيحايي در قرنهاي متوالي مشكلات بزرگي براي يهوديان ايجاد كردند و گاهي فرقه‌هايي پديد آوردند كه تا زمان ما باقي است، مانند فرقة «دونمه» در تركيه كه از شَبتاي صِبي، (10) نامدارترين مسيحاي دروغين (متوفاي1676 م.) به يادگار مانده است.

انتظار و صهيونيسم

در عصر ما نيز كه يهوديان صهيونيست خود بر پاي خاسته و با اشغال فلسطين درصدد برآمده‌اند حقارت هميشگي قوم يهود را برافكنند، چيزي از تب و تاب انتظار موعود كاسته نشده است و يهوديان در انتظار مسيحا لحظه‌ شماري مي‌كنند. حدود صد سال پيش متفكران يهود گفتند قوم ما اين همه سال در انتظار مسيحا خواريها را بر خود هموار كرد، ولي از وي خبري نيامد. ديگر انتظارمان به سر آمد و كاسة صبرمان لبريز شد. جا دارد كه خود براي پايان دادن به وضع موجود برخيزيم. آنان مكتب صهيونيسم را تأسيس كردند و گفتند بايد خودمان فلسطين را بگيريم. عموم يهوديان مي‌گفتند اين كار درست نيست، زيرا طبق باورهاي ديني، تنها مسيحا مي‌تواند به چنين كاري اقدام كند. صهيونيستها گفتند ما براي قيام مسيحا پايگاهي در فلسطين درست مي‌كنيم. قانع نمودن قومي كه قرنها در خيالات واهي به سر برده بود، كاري مشكل بود. امّا آنان با صبر و حوصلة فراوان، براي اين كار تبليغ كردند و مهاجراني را به فلسطين بردند و پنجاه سال پيش دولت غاصب اسرائيل را در اراضي اشغالي بنياد نهادند. البته هنوز هم اقليتي ناچيز از يهوديان براثر دلبستگي شديد به اميدهاي قديم، تشكيل دولت صهيونيستي را مخالف آرمان مسيحايي مي‌دانند و پيوسته با آن مخالفت كرده، مي‌گويند بايد به سنّت انتظار ادامه داد.

سرانجام، سواد اعظم يهوديت صهيونيسم را از جان و دل پذيرفتند و آن را رهگشاي عصر مسيحا دانستند از اين رو، صهيونيستهاي غاصب فلسطين، علاوه بر دعاهاي مسيحايي مرسوم، در پايان مراسم سالگرد بنيانگذاري رژيم غاصب (پنجم ماه ايار عبري)، پس از دميدن در شيپور عبادت، اين گونه دعا مي‌كنند:

ارادة‌ خداوند، خداي ما چنين باد كه به لطف او شاهد سپيده دم آزادي باشيم و نفخ صور مسيحا گوش ما را نوازش دهد.

ظهور عيسي مسيح(ع)

آرمان مسيحايي به رشد خود

ادامه مي‌داد تا آنكه دو هزار سال پيش انساني والا و بزرگوار به نام عيسي(ع) برخاست و مردم را به طهارت روح دعوت كرد. به عقيدة مسيحيان، دعوت آن حضرت در سي سالگي آغاز شد و تا سه سال ادامه يافت. وي در اين مدت سخنان شگفت‌آور و تازه‌اي گفت و در جامعة بني‌اسرائيل شور و هيجاني پديد آورد. گروه كوچكي از مردم به وي ايمان آوردند، ولي اكثريت با او مخالفت كردند و براي اعدام وي كوشيدند. قرآن مجيد صريحاً مي‌فرمايد كه آنان به اين كار مؤفق نشدند، ولي به اشتباه تصور كردند كه وي را به دار زده‌اند، در حالي كه خدا او را به آسمان برده بود (سورة نساء، آية157). يهوديان و مسيحيان بر اين باورند كه حضرت عيسي(ع) به دار آويخته شد.

شرح حال و سخنان حضرت عيسي(ع) در كتابهايي به نام انجيل(يعني مژده) گرد آمده است. شمار اين نوشته‌ها در آغاز بسيار بود، ولي مسيحيان چهار عدد از آنها را به عنوان كتاب آسماني پذيرفته‌اند و معتقدند كه آنها به ارادة الهي تهيه شده‌اند. با مطالعة انجيلها معلوم مي‌شود كه حضرت عيسي(ع) يك فرد انقلابي بود كه بنا داشت حركتي در جامعة بني‌اسرائيل پديد آورد و گاهي خود را براي ياران نزديك خويش، مسيحاي موعود معرفي مي‌كرد و به تأكيد از آنان مي‌خواست كه اين راز را براي كسي فاش نكنند.

انتظار در مسيحيت

حضرت عيسي(ع) از ميان مردم رفت. گروهي از ياران وي گفتند: درست است كه او درگذشت و به خاك سپرده شد، ولي در روز سوم از قبر خود برخاسته و به آسمان رفته است و دوباره‌ براي پادشاهي بر روي زمين برخواهد گشت. همچنين مي‌گفتند: حضرت عيسي براي اين كشته شد كه فداي گناهان مردم شود و مدّعي شدند كه پيامبران پيشين درد و رنج و تصليب وي را پيشگويي كرده بودند. از نظر مسيحيان، حضرت عيسي(ع) شهيد نشد، بلكه قرباني گناهان مردم گرديد. تا جايي كه تاريخ نشان مي‌دهد، اين باور زيربناي مسيحيت بوده است و مسيحيان در تبليغات خود اين مسأله را بسيار مطرح مي‌كنند.