نعماني و كتاب «الغيبة‏»

سيد محمد جواد شبيري

ترجمه و تلخيص: لعيا اعتماد سعيد

اشاره: با وجود نقش مهم و برجسته‏مرحوم نعماني در پاسداري از انديشه‏غيبت و مهدويت قدر او چنانكه بايدشناخته نشده و چنانكه شايسته مقام‏اوست درباره او سخن گفته نشده‏است.

حجة‏الاسلام سيد محمدجوادشبيري در مقاله عالمانه‏اي كه باعنوان «الكتاب النعماني و كتابه‏الغيبة‏» نگاشته‏اند بتفصيل درباره‏زندگينامه، اساتيد (مشايخ) وشاگردان مرحوم نعماني و همچنين‏اهداف او از تاليف كتاب «الغيبة‏» ومصادر و منابعي كه او در تاليف اين‏كتاب از آنها بهره جسته، سخن‏گفته‏اند.

آنچه در زير خواهد آمد ترجمه‏بخش كوتاهي از مقاله ياد شده است.علاقمه‏مندان به مطالعه كامل اين مقاله‏را به شماره سوم مجله «علوم‏الحديث‏» ارجاع مي‏دهيم.

مقدمه

قديمي‏ترين كتابي كه درباره‏غيبت امام زمان به دست ما رسيده‏است، كتابي است‏با نام «الغيبة‏»، كه‏شيخ بزرگوار و جليل القدر ابوعبدالله‏نعماني، آنرا تاليف نموده است.

به دليل اهميت اين كتاب تصميم به‏بيان زندگينامه مؤلف آن و بحث‏درباره مصادر كتاب (1) گرفتيم. اميداست كه در راه روشن نمودن‏گوشه‏اي از زندگي اين محدث بزرگ،همچنين اين اثر مهم، توفيق يابيم.

زندگي نعماني

ابوعبدالله محمد بن جعفر نعماني‏از بزرگان اهل علم در قرن چهارم‏بوده و نجاشي وي را با اين سخن‏وصف كرده است:

او كه معروف به ابن زينب (2) است؛ شيخ عظيم القدر و بلند مرتبه‏اي است‏از اصحاب ماست، عقايدش صحيح‏بوده و تعداد زيادي حديث نقل كرده‏است. او ابتدا در بغداد بود و سپس به‏شام عزيمت كرد و در همانجا جان‏سپرد. (3)

درباره زندگي اين عالم جليل‏القدراطلاعات كافي به دست ما نرسيده‏است، فقط مي‏دانيم كه ابوالقاسم‏موسي بن محمد القمي در سال 313ق. در شيراز، حديث لوح جابرانصاري را از قول سعد بن عبدالله‏اشعري براي او نقل كرده است. (4)

همچنين نعماني، در سال 327 ق.در بغداد بوده و در ماه رمضان همان‏سال تحت تعليم ابوعلي محمد بن‏همام قرار داشته است. (5) و در سال‏333 ق. در بطريه (6) از توابع اردن، (7) حديث را از محمد بن عبدالله بن معمرطبراني فراگرفته است.

همچنين گفته مي‏شود كه محمدبن عثمان بن علان دهني بغدادي (8) نيزاحاديثي براي وي نقل كرده است،ولي تاريخ آن مشخص نيست.

در ابتداي بعضي از نسخه‏هاي‏«الغيبة‏» اينچنين آمده است:

محمد بن علي ابوالحسن الشجاعي‏كاتب - كه خداوند او را سلامت‏بدارد -براي من چنين روايت كرد: محمد بن‏ابراهيم ابوعبدالله نعماني - كه‏خداوند او را رحمت كناد - در ذي‏حجة‏سال 342 ق. براي من اينچنين نقل‏

كرده است...» (9)

چنانكه گذشت، نجاشي مي‏گويد:نعماني در شام وفات يافته است ولي‏او تاريخ و محل دفن نعماني رامشخص نكرده است.

نعماني مطالب بسياري را از احمدبن محمد بن سعيد كوفي با واسطه ابن‏عقده (م 332 ق.) (10) فرا گرفته است، امااو مشخص نكرده كه اين مطالب را دركجا فرا گرفته است. ولي گمان‏مي‏رود كه مكان آن در بغداد باشد.

ابن عقده در طول زندگاني‏خويش، سه بار به بغداد سفر كرده (11) كه در سومين سفر خويش، در مسجدجامع «رصافه‏» و مسجد «براثا» درسال 330 ق. (12) احاديثي را براي‏ديگران املا كرده است. پس ممكن‏است نعماني، در اين تاريخ يا نزديك‏به آن، احاديث را از ابن عقده فراگرفته‏باشد.

تاريخ تاليف الغيبة

زمان تاليف اين كتاب، دقيقا براي‏ما مشخص نيست ولي در مقدمه به‏چاپ رسيده (13) بعضي از نسخه‏ها،اينچنين آمده است:

او اين كتاب را در ذي‏حجة سال‏342 ق. تصنيف نموده است.

ولي اين تاريخ، زماني است كه‏مصنف كتاب خود را براي راوي‏اش‏ابوالحسن الشجاعي نقل كرده است.پس قاعدتا تاليف كتاب بايد قبل از اين‏تاريخ بوده باشد.

با ملاحظه آنچه كه گذشت،مي‏توان تاريخ تاليف كتاب را بين‏سالهاي 333 ق. (سالي كه نعماني‏تحت تعليم محمد بن عبدالله طبراني‏بود) تا 342 ق. محدود نمود. همچنين‏وي مدت حيرت و سرگرداني مردم‏درباره امام [دوازدهم] را «هشتاد وچند» (نيف و ثمانون) (14) سال بيان‏كرده كه با استفاده از اين بيان‏مي‏توان تاريخ تاليف كتاب را به شكل‏دقيق‏تري به دست آورد. بدين گونه‏كه اين سخن دلالت‏بر اين دارد كه سن‏وي در هنگام تاليف كتاب، حداقل 81سال بوده، چرا كه شاهد حيرت وسرگرداني مردم در طول هشتاد وچند سال بوده است. پس با توجّه به اینکه حضرت مهدی(ع) بنا به قول درست‌تر (15) در سال 255ق.(16) يا 256 ق. (17) متولد گرديده است،مي‏توان گفت كه اين كتاب در فاصله‏سالهاي 336 ق. و بعد از آن تاليف‏شده است.

از آنچه گذشت اينچنين برمي‏آيدكه وي كتاب را در بين سالهاي 336 تا342 ق. تاليف كرده است.

هدف از تاليف كتاب:

در زمان غيبت امام دوازدهم،عجل‏الله‏تعالي‏فرجه، و بعد از وفات‏علي بن محمد سمري (آخرين نفر ازنواب اربعه) در سال 328 يا 329 ق. وفرارسيدن زمان غيبت كبري، طايفه‏اماميه دچار سرگرداني شد و بعضي‏از كساني هم كه به علم صحيح‏دسترسي نداشتند، مانند گروهي كه‏نعماني در بغداد و شام با آنهابرخورد كرد، از طريق حق دورمانده، دچار ارتداد شدند.

از همين رو شيخ فرقه اماميه،ابوعبدالله نعماني، بهتر ديد تا براي‏هدايت مردم به سوي حق و حقيقت‏اقدام نمايد و اين كار جز از طريق نشراحاديث پيامبر اكرم،صلي‏الله‏عليه‏وآله، و اهل بيت،عليهم‏السلام، درباره غيبت و مسائل‏مربوط به آن، ممكن نبود.

وي در مقدمه كتاب خويش(ص‏20) اين مساله را ذكر كرده،مي‏گويد:

اما بعد، ما ديديم كه فرقه‏هاي‏تشيع از هم گسيخته شده‏اند و به‏گروهها و مذهبهاي مختلفي تقسيم‏گرديده‏اند.

بعضيها به اوج صعود كرده‏اند وبعضي ديگر به حضيض ذلت هبوطنموده‏اند و غير از عده كمي، همه‏درباره امام زمان و ولي امرشان دچارشك و ترديد گشته‏اند. پس به قصدقربت تصميم گرفتم آنچه از ائمه‏صادقين و طاهرين (از اميرالمؤمنين،عليه‏السلام، گرفته تا آخرين امام)درباره غيبت روايت‏شده ذكرنمايم. (18) (صفحه 23 كتاب الغيبة)

اين كتاب و امثال آن، مانندكمال‏الدين شيخ صدوق، اثر مطلوبي‏در هدايت گروههاي سرگردان‏داشت. و موجب اجتماع شيعه بر راه‏مستقيم گرديد، تا جايي كه در اواخرقرن چهارم هيچ اثري از فرقه‏هاي‏منشعب از شيعه كه بعد از امام حسن‏عسكري، عليه‏السلام، به وجود آمده‏بودند، باقي نمانده بود. (19)

اينگونه به نظر مي‏رسد كه چون‏در زمان نعماني فرقه اسماعيليه ازشديدترين مخالفان اماميه بودند، او

تنها به اين فرقه پرداخته و به ردفرقه‏هاي ديگر نپرداخته است. او دريك باب كتابش مطالبي درباره‏اسماعيل بن عبدالله (20) آورده و اثبات‏كرده است كه وي امام نيست و هماناامام، ابوالحسن موسي بن جعفر،عليهماالسلام، است.

همچنين ادعاي دروغين قائم‏فاطمي براي مهدويت نيز يكي ازاسباب تاليف اين كتاب بوده است.چرا كه نعماني در «الغيبة‏» به بطلان‏اين ادعا اشاره مي‏كند و درباره جنگ‏فاطمي با ابويزيد اموي و كيفيت آن‏نيز مطالبي مي‏آورد و چه بسا اين‏مساله دليلي هم براي نوشتن كتاب‏ديگري از سوي نعماني در رداسماعيليه نيز بوده باشد. (21)

و اما ساير مذاهب جديد و بدعي،فاقد قدرت و شوكت‏بودند و به همين‏دليل ارزش بحث و بررسي و حتي ردكردن نيز نداشتند.

پي‏نوشتها: