امام علی(ع) در آیینة قرآن

مریم پاک آئین

برخی از آیات «قرآن» که تعداد آنها نیز کم نیست، به موارد تاریخی بسیار مهمّی‌اشاره کرده‌اند که نقش اوّل این وقایع را حضرت علی، امیرالمؤمنین(ع) بازی کرده‌اند.

از آنجایی که بیان همة این مطالب، حجم بسیاری دارد، به ذکر چند نمونه بسنده می‌کنیم.

1. موحّد از ازل، مسلمان از نخست

نخستین کسانی که به حضرت محمّد(ص) ایمان آوردند، حضرت امیرالمؤمنین(ع) و حضرت خدیجه(س) بودند.

در قرآن نیز، به این سه نفر، اشاره شده است:

«وَأَقِيمُواْ الصَّلاَةَ وَآتُواْ الزَّكَاةَ وَارْكَعُواْ مَعَ الرَّاكِعِينَ؛1

نماز را برپا دارید و زکات دهید و با رکوع کنندگان رکوع کنید.»

در تفسیر این آیه، به روایتی از ابن‌عبّاس، مفسّر بزرگ قرآن اشاره شده است:

يحيی‌بن عفيف كندی از پدرش و او از جدّش نقل می‏كند كه گفت:

به «مكّه» درآمدم تا برای خانواده‏ام لباس و عطر تهيّه كنم. پس نزد عبّاس‌بن عبد المطّلب رفتم و او مرد تاجری بود، نزد او نشسته بودم و به كعبه نگاه می‏كردم و آفتاب در آسمان بالا آمده بود، ناگهان جوانی آمد و نگاهی به آسمان كرد. سپس رو به كعبه ايستاد. اندكی نگذشت تا اينكه پسر بچّه‌ای آمد و در طرف راست او ايستاد و اندكی نگذشت که زنی آمد و در پشت سر آنها ايستاد. پس آن جوان ركوع كرد و آن پسربچّه و آن زن نيز ركوع كردند. پس آن جوان بلند شد؛ آنان هم بلند شدند. پس آن جوان سجده كرد و آن پسر بچّه و زن نيز سجده كردند.

به عبّاس گفتم: ای عبّاس! كار بزرگی است. عبّاس گفت: آری كار بزرگی است. آيا اين جوان را می‏شناسی؟ گفتم: نه. گفت: اين محمّدبن عبد اللّه‌بن عبدالمطّلب(ع) پسر برادر من است. آيا اين پسر بچّه را می‏شناسی؟ گفتم: نه. گفت: او علیّ‌بن ابی‌طالب(ع) است. او نيز پسر برادر من است. آيا اين زن را می‏شناسی؟ گفتم: نه. گفت: او خديجه، دختر خويلد، همسر اوست. اين پسر برادرم خبر می‏دهد كه پروردگار او، پروردگار آسمان‌ها و زمين است و اوست كه وی را به اين دينی كه بر آن است، فرمان داده. به خدا سوگند در روی زمين جز اين سه نفر،

بر اين دين نيستند.2

در اینکه امام علی(ع)، نخستین مرد مسلمان بودند، هیچ اختلافی میان شیعیان و سنّیان نیست. در قدیمی‌ترین کتاب اسلامی، «سیرة ابن هشام»، آمده است:

نخستين كسی كه از جنس مردان به رسول خدا(ص) ايمان آورد و با او نماز گزارد و نبوّت او را تصديق كرد، علیّ ‌بن ابی‌طالب‌بن عبد المطّلب‌بن هاشم، رضوان الله و سلامه عليه، بود و آن جناب در آن روز ده ساله بود.»3

امام علی(ع) و رسول اعظم(ص)، هر دو تصریح می‌کنند که در میان انسان‌ها (چه زن و چه مرد) نخستین کسی که مسلمان شد، حضرت علی(ع) بود. لازم به ذکر است که پیش از مبعث رسول اکرم(ص)، برخی از مردم «مکّه»، از جمله اجداد حضرت علی(ع) و رسول اکرم (ص)، از پیروان دین حنفی و آیین حضرت ابراهیم(ع) بودند.

سعيدبن مسيّب می‌گويد: از حضرت علیّ‌بن الحسين(ع) پرسيدم: علیّ‌بن ابی‌طالب(ع)، روزی كه مسلمان‏ شد، چند سال داشت؟ حضرت فرمودند:

«مگر هيچگاه او كفر ورزيده بود؟ همانا روزی كه خدای عزّ و جلّ پيامبرش را به نبوّت مبعوث فرمود، علی(ع) ده سال داشت و در آن روز هم كافر نبود و به خدای تبارك و تعالی و پيغمبرش(ص) ايمان داشت و از همة مردم سه سال زودتر به خدا و رسولش ايمان آورد و نماز خواند و نخستين نمازی را كه آن حضرت با رسول خدا(ص) خواند، نماز ظهر بود در دو ركعت؛ و خدای تعالی نماز را برای مسلمانانی كه در مكّه بودند، اين چنين دو ركعت، دو ركعت واجب كرده بود...»4

در این‌باره، امیرالمؤمنین علی(ع) فرمودند:

«من نخستین کسی هستم که خدا را پرستیدم و به وحدانیّتش معتقد شدم.»5

خداوند در قرآن کریم می‌فرماید:

«الَّذينَ آمَنُوا وَ لَمْ يَلْبِسُوا إيمانَهُمْ بِظُلْمٍ أُولئِكَ لَهُمُ الْامْنُ وَ هُمْ مُهْتَدُون‏؛6

کسانی که ایمان آورده‌اند و ایمانشان با ظلم پوشیده نشده است، برای همانان امان [روز قیامت] است و آنان هدایت شده‌اند»

ابان بن تغلب دربارة این آیه، از حضرت باقر(ع) پرسید. حضرت پاسخ دادند:

«ابان! شما مي‌گوييد [ظلم]، شرك به خدا است ما می‌گوييم اين آيه دربارة اميرالمؤمنين، عليّ‌بن ابی‌طالب و اهل بيتش نازل شده است؛ زيرا آنها يك چشم بر هم زدن هم به خدا مشرك نشدند و هرگز لات و عزّی را نپرستيدند و او (حضرت علی(ع)) اوّلين كسی بود كه با پيامبر نماز خواند و او اوّلين كسی بود كه پيامبر را تصديق نمود. اين آيه، دربارة آن جناب نازل شده است.»7

2. مردی که خود را به خدا فروخت (لیلة المبیت)

در تاریخ، افراد بسیار کمی، جان خود و خانواده‌اشان را برای بهترین مردان عالم، به خطر انداخته‌اند. مثال و نمونة واقعی این سخن، حضرت علی، امیرالمؤمنین(ع) بودند که در شب لیلة المبیت، در بستر پیامبر اکرم(ص) خوابیدند تا هجرت ایشان، با خطر کمتری همراه باشد.

خداوند در این‌باره می‌فرماید:

«وَ مِنَ النَّاسِ مَنْ يَشْرِي نَفْسَهُ ابْتِغاءَ مَرْضاتِ اللهِ وَ اللهُ رَؤُفٌ بِالْعِبادِ؛8

از میان مردم کسانی هستند که برای رضایت خداوند، خودشان را به او می‌فروشند و خداوند نسبت به بندگانش رئوف و مهربان است.»

حضرت علی(ع) می‌دانستند که در این حال ممکن است کشته شوند؛ امّا با این همه، لباس‌های پیامبر(ص) را پوشیدند و در بستر ایشان خوابیدند. خود ایشان در این‌باره فرمودند:

«با جان خودم از کسی نگهداری كردم كه بهترين راه روندگان بر ريگ‌های زمين بود و بهترين كسی بود كه «بيت عتيق» و «حجر الأسود» را طواف كرد. پيامبری از سوی خدا كه ترسيد از اينكه دربارة او نيرنگ كنند، پس خداوند صاحب احسان. او را از نيرنگ نجات داد. رسول خدا(ص) در غار، در امنيّت و حفظ‌شده در مراقبت خدا و در پوشش ماند و من همواره آنها را مراقبت كردم و نتوانستند مرا زندانی كنند و من، خودم را برای كشته شدن و اسير شدن آماده كرده بودم.»9

همچنین از ابن‌عبّاس، نقل شده است:

پيامبر خدا(ص) در شبی كه به سوی غار می‏رفت، علی را در بستر خود خوابانيد، ابوبكر آمد و سراغ پيامبر را از او گرفت. علی(ع) به او خبر داد كه او رفته‏ است، ابو بكر پيامبر را دنبال كرد و قريش در آن شب، به علی نگاه می‌كرد و او را می‌زد. چون صبح شد، ناگهان علی(ع) را ديدند و گفتند: محمّد كجاست؟ گفت: «نمی‌دانم». گفتند: اينكه از درد به خود می‌‏پيچيدی برای ما غريب بود؛ چون، وقتی محمّد را می‌‏زديم، او به خود نمی‌‏پيچيد؛ ولی تو چنين می‏كنی.10

در تأیید این روایت، امام سجّاد(ع) چنین فرمودند:

«كسی كه جان خود را به خدا فروخت، علیّ بن‏ ابی‌طالب(ع) بود.»11

آنگاه اين آيه را خواندند:

«وَ مِنَ النَّاسِ مَنْ يَشْرِي نَفْسَهُ ابْتِغاءَ مَرْضاتِ اللهِ‏»

3. نفـْس رسول (مباهله)

چند تن از علمای «نجران»12 برای گفت‌وگو و مباحثه به «مدینه» آمدند. پیامبر(ص) به آنان فرمودند: «شما را به آیین توحید و یكتاپرستی دعوت می‌كنم.» نمایندگان گفتند: اگر منظور از اسلام، ایمان به خدای جهان است، ما هم ایمان داریم. پیامبر(ص) فرمودند: «اسلام، نشانه‌هایی دارد كه برخی اعمال شما نشان می‌دهد كه به اسلام واقعی نگرویده‌اید؛ مثلاً صلیب می‌پرستید، گوشت خوك می‌خورید و برای خدا فرزند قائل هستید.» نمایندگان گفتند: او (عیسی(ع)) فرزند خداست چون بدون پدر به دنیا آمده. پیامبر(ص) فرمودند: «وضع حضرت عیسی(ع) نظیر حضرت آدم(ع) است.13 اگر نداشتن پدر، دلیل بر فرزند بودن خداوند است، پس حضرت آدم(ع) سزاوارتر است كه فرزند خدا باشد. چون نه پدر داشت نه مادر.»

نمایندگان گفتند: حرف‌های شما ما را قانع نمی‌كند، راهش این است كه در وقت مُعیّنی مباهله كنیم و بر دروغگو نفرین فرستیم و از خدا هلاك او را بخواهیم.

پس از این ماجرا، «آیة مباهله» نازل شد:

«فَمَن حاجَّكَ مِنْ بَعدِ ما جائكَ مِنَ الْعِلم فَقُل تَعالُوا نَدْعُ اَبْنائَنا وَ اَبْنائَكُم وَ نِسائَنا وَ نِسائَكُم وَ انْفُسَنا وَ اَنْفُسَكُم ثُمَّ نَبْتَهِل فَنَجْعَلْ لَعْنَتَ اللّهِ عَلَی الكاذبین؛14

پس هر كه در اين[باره‏] پس از دانشی كه تو را [حاصل‏] آمده، با تو محاجّه كند، بگو: «بياييد پسرانمان و پسرانتان، و زنانمان و زنانتان و همانند خودمان و خودتان را فرا خوانيم؛ سپس مباهله كنيم و لعنت خدا را بر دروغگويان قرار دهيم.»

در روز مباهله، آیه، تأویل یافت. نجرانیان، با بسیاری از اقوام و قبائل جمع شده بودند و رسول خدا (ص)، دست نوه‌های خویش را در دست گرفتند و همان‌طور که حضرت علی(ع) در پیش روی آنها راه می‌آمد و حضرت زهرا(س) پشت سر آنها حرکت می‌کرد، وارد میدان مباهله شدند.

همین‌جا بود که مسیحیان نجرانی، تحت تأثیر سادگی و بی‌آلایشی و کمی‌تعداد اهل بیت(ع) به این نتیجه رسیدند که اگر آنها، دهان به نفرین باز کنند، جهان زیر و رو می‌شود. بنابراین از تصمیم خود بازگشتند.

چنانچه گفتیم، رسول خدا(ص) برای نفرین روز مباهله، تنها 4 نفر را با خود همراه کردند: حضرت امیرالمؤمنین(ع)، حضرت فاطمه زهرا(س) و حسنین(ع)؛ امّا در «آیة 61 سورة آل‌عمران» آمده است: «فرزندان ما در برابر فرزندان شما و زنان ما در برابر زنان شما و جان ما در برابر جان شما قرار می‌گیرد ...»

واضح است منظور از فرزندان، حسنین(ع) و منظور از زنان، حضرت زهرا(س) هستند. می‌ماند «انفسنا» (خود ما، عین ما) و حضرت امیر(ع). به این ترتیب معلوم می‌شود که خداوند، حضرت علی(ع) را نفس پیامبر(ص) و عین پیامبر خدا(ص) می‌داند. کسی که به حدّی شبیه پیامبر(ص) می‌باشد که مساوی با خود او قرار گرفته است.

امام رئوف، امام رضا(ع)، در مباحثه با علمای دربار مأمون ملعون، از آنها پرسیدند: «آيا مي‌دانيد معنی انفسنا و انفسكم چيست؟» علما گفتند: «مقصود خود پیامبر(ص) است.»

همچنین فرمودند:

«غلط گفتيد؛ همانا مقصود از آن (انفسکم) علی(ع) است و يك دليلش گفتة پيامبر(ص) است، هنگامی‌كه فرمود بايد بنی‌وليعه (تيره‏‌ای از قبیلة يمن بودند) باز ايستند و گرنه مردی بر سر آنها فرستم كه چون خود من است. [پیامبر(ص)] مقصودش علی(ع) بود. اين خصوصيتی است كه احدی بر آن سبقت نجسته و فضيلتی است كه بشری مخالف آن نيست، و شرفی است كه هيچ كس بر آن پيشی نگرفته؛ زيرا نفس علی را چون خود قرار داده است ... .»15

امیرمؤمنان(ع) فرمودند:

«... من محمّدم و محمّد از من است. آن چنان که خداوند در کتاب عزیزش از من، تعبیر به نفس پیامبر نموده است: «انفسنا و انفسکم».16

نفس کسی بودن، یعنی عین او بودن. عین کسی بودن مستلزم آن است که نه تنها از صفات او برخوردار باشد، بلکه در مرتبه و جاه نیز با او یکسان باشد. فخر رازی در تحلیل آیة مباهله، می‌گوید:

...این مانند هم بودن، اقتضای مساوات بین آن دو در تمام وجوه،

به استثنای مقام نبوّت است؛ یعنی تنها تفاوت در این است که محمّد(ص)، نبیّ بوده و علی چنین نبوده است و انعقاد اجماع بر اینکه محمّد افضل از علی است، باقی می‌ماند. همچنین از آنجا که محمّد(ص) افضل از همة انبیاء است. پس لازم است علی(ع) هم افضل از سایر انبیا باشد.17

4. ماجرای چهار درهم

از ویژگی‌های منحصر به فرد حضرت امیرالمؤمنین، علی(ع)، بخشنده بودن ایشان است. این خصلت ایشان، توسط امامان ادامه یافت؛ امّا در عین حال، همیشه به عنوان الگو و نمونه در بخشندگی از امیرالمؤمنین(ع) یاد می‌شود.

یکی از آیاتی که به عقیدة بسیاری از مفسّران در شأن حضرت علی(ع) نازل شد، این آیه از سورة بقره است که می‌فرماید:

«الَّذينَ يُنْفِقُونَ أَمْوالَهُمْ بِاللَّيْلِ وَ النَّهارِ سِرًّا وَ عَلانِيَةً فَلَهُمْ أَجْرُهُمْ عِنْدَ رَبِّهِمْ وَ لاخَوْفٌ عَلَيْهِمْ وَ لا هُمْ يَحْزَنُون؛18

کسانی که اموالشان را در شب و صبح، پنهان و آشکارا انفاق می‌کنند، پس نزد خداوند اجری دارند و آنان [از چیزی] نمی‌ترسند و اندوهگین نمی‌شوند.»

از پیامبر اکرم (ص) روایت شده است که فرمودند: «اين آيه دربارة علی نازل گشته است.»19

همچنین ابن‌عبّاس می‌گوید:

این آیه دربارة علیّ‌بن ابی‌طالب(ع) نازل شده است. نزد او، جز چهار درهم نبود؛ درهمی ‌را شب و درهمی‌ را روز و درهمی‌ را پنهانی و درهمی ‌را آشكارا صدقه داد.»20

او همچنان روایت می‌کند: پيامبر خدا(ص) به او فرمودند: «چه چيزی تو را وادار به اين كار كرد؟» حضرت عرضه داشتند: «اميدواری به اينكه شايستة چيزی باشم كه خدا به من وعده داده است.» پيامبر(ص) فرمودند: «اين [سخن] برای توست.» پس خداوند اين آيه را نازل كرد.21

5. سکینة الرّسول (ماجرای جنگ حنین)

شاید بتوان گفت پردغدغه‌ترین و پرحادثه‌ترین زندگی، زندگی رسول خدا(ص) بود و البتّه باید گفت، خداوند برای خطر آفرین‌ترین لحظات زندگی فرستاده‌اش، آرامشی برای او نازل کرد و فرمود:

«ثمَّ أَنْزَلَ اللهُ سَكينَتَهُ عَلی‏ رَسُولِهِ وَ عَلَی الْمُؤْمِنينَ...؛22

سپس خداوند بر رسولش و بر مؤمنان، آرامشی فرو فرستاد ...»

ماجرای این آرامش، به جنگ حنین بازمی‌گردد. زمانی که همة لشکر، از دور رسول خدا(ص)، پراکنده شدند و تنها 10 نفر و به روایتی تنها 4 نفر از بنی‌هاشم، با رسول خدا(ص) باقی ماندند که یکی از آنها، امیرمؤمنان، علی(ع) بود.

در تاریخ، در مناظرة بین مأمون با پیروان امام رضا(ع)، ماجرای این جنگ و باقی ماندن این ده نفر نقل شده است. بدین ترتیب که از این ده نفر، سه نفر بلافاصله کشته می‌شوند، حضرت علی(ع)، پیشاپیش اسب رسول خدا(ص)، با دشمنان می‌جنگیدند، عبّاس، عموی پیامبر(ص) دهانة اسب را گرفته و باقی آنها، در پشت حضرت علی(ع) و دور تا دور رسول خدا(ص)، مراقب جان حضرت محمّد(ص) بودند.23

در «تاریخ مسعودی» نیز این موضوع تأکید شده و آمده است: آية شريفة سکینه، بی‏شك برای چهار تن از ثابت قدمان جنگ حنين نازل شد و علیّ ‌بن ابی‌طالب(ع) مقاوم‏ترين آن چهار تن است.24

نکتة قابل تأمّل در اینجا، فرمایش خداوند بلند مرتبه است که فرمود: «سکینه برای پیامبر (ص) و مؤمنان نازل شده است.» این بدین معناست که دل‌آرام آن ده نفر نیز، علیّ‌بن ابی‌طالب(ع) بود.

6. پیشتاز انصار و مهاجرین

یکی از نکات قابل تأمّل در زندگی حضرت علی(ع)، سابقة ایشان در یاری رسول الله(ص) است. ایشان با سابقه‌ترین فرد در سبقت گرفتن در همه کار است: از ایمان آوردن به رسول خدا(ص) گرفته تا جنگیدن در کنار ایشان، تا هجرت کردن همراه با ایشان و رها کردن کلّ پیشینه و خانه و کاشانه‌اش. این همان چیزی است که خداوند کریم درباره‌اش می‌فرماید:

«وَ السَّابِقُونَ الْاوَّلُونَ مِنَ الْمُهاجِرينَ وَ الْاَنْصارِ وَ الَّذينَ اتَّبَعُوهُمْ بِإِحْسانٍ رَضِيَ اللهُ عَنْهُمْ وَ رَضُوا عَنْهُ وَ أَعَدَّ لَهُمْ جَنَّاتٍ تَجْري تَحْتَهَا الْانْهارُ خالِدينَ فيها أَبَداً ذلِكَ الْفَوْزُ الْعَظيمُ ...؛25

و پيشگامانِ نخستين از مهاجران و انصار و كسانی كه با نيكوكاری از آنان پيروی كردند، خدا از ايشان خشنود و آنان [نيز] از او خشنودند و برای آنان باغ‌هايی آماده كرده كه از زير [درختان‏] آن، نهرها روان است. هميشه در آن جاودانه‏اند. اين است همان كاميابی بزرگ.»

از پیامبر اکرم(ص) دربارة این آیه سؤال شد، ایشان فرمودند:

«خدای تعالی آن را در شأن انبياء و اوصيای آنان نازل فرموده است و من افضل انبيا و رسولان هستم و وصیّ من علیّ‌بن أبی‌طالب افضل اوصيا است.»26

امام حسن مجتبی(ع) نیز پس از خواندن این آیه فرمودند:

«همان‌گونه كه سابقان بر كسانی كه پس از آنان آمدند، برتری دارند، پدرم علیّ‌بن ابی‌طالب(ع) به سبب سبقت بر سابقان بر آنان، برتری دارند.»27

عبدالله‌بن عبّاس، دربارة این سبقت و برتری می‌گوید:

اين كلام ربّانی در تحسين و تمجيد علیّ ‌بن ابی‌طالب(ع) نازل شد كه در ايمان به خدا و رسول از همه مردم سبقت گرفته بود و به طرف دو قبله نماز گزارد و دو بار بيعت نمود و دو بار مهاجرت كرد.28

می‌توان گفت در این آیه، خداوند به سبقت ورزی حضرت امیر(ع) در تمامی‌کارهای نیک، اشاره کرده است.

7. ثروتمندترین فقیر مسلمان

در دین اسلام، مردانی بودند که در راه رضای خداوند، به حدّی از مال خود می‌بخشیدند که خودشان در فقر به سر می‌بردند؛ در حالی‌که اگر اموالشان را جمع می‌کردند، ثروتمندترین مردمان روزگار خویش

می‌شدند. نمونة بارز این مردان، حضرت امیرالمؤمنین، علی(ع) بود که خداوند در شأن ایشان نازل فرموده است:

«وَ مَثَلُ الَّذِينَ يُنْفِقُونَ أَمْوالَهُمُ ابْتِغاءَ مَرْضاتِ اللهِ وَ تَثْبِيتاً مِنْ أَنْفُسِهِمْ كَمَثَلِ جَنَّةٍ بِرَبْوَةٍ أَصابَها وابِلٌ فَآتَتْ أُكُلَها ضِعْفَيْنِ فَإِنْ لَمْ يُصِبْها وابِلٌ فَطَلٌّ وَ اللهُ بِما تَعْمَلُونَ بَصِير؛29

و مَثَل [صدقات‏] كسانی كه اموال خويش را برای طلب خشنودی خدا و استواری روحشان انفاق می‏كنند، همچون مَثَلِ باغی است كه بر فراز پشته‏ای قرار دارد [كه اگر] رگباری بر آن برسد، دو چندان محصول برآورد و اگر رگباری هم بر آن نرسد، بارانِ ريزی [برای آن بس است‏]، و خداوند به آنچه انجام می‏دهيد، بيناست.»

در میان امامان ما، هیچ کس به اندازة حضرت امیرالمؤمنین علی(ع) به خصلت رسیدگی به وضع فقرا و درماندگان مشهور نیست.

امام صادق(ع) فرمودند:

«علی‏(ع) با دسترنج خويش هزار برده و بلكه عدّة زيادی كه به شماره نمی‌‏آيند، آزاد كرد. مردی در حالی‌كه نزد آن حضرت، مقداری هستة خرما ديد، از آن حضرت پرسيد: ای ابوالحسن! اين چيست؟ فرمود: «إن شاء الله صد اصله درخت نخل است.» سپس آنها را كاشت و حتّی يك دانه از هسته‌‏ها را نگاه نداشت و آن را وقف‏ عام كرد.

آن حضرت در «خيبر» و «وادی القری»، اموالی را وقف نمود و هم چنين اموال «ابی نيزر»، «بغيبغه»، «ارباح»، «أرينه»، «رغد»، «رزين» و «رياح» را بر مؤمنان وقف نمود و فرزندانش از فاطمه(ع) را، كه افرادی صالح و امين بودند، به اين كار مأمور كرد. وی صد چاه‏ آب در «ينبع» حفر كرد و وقف حجّاج بيت الله الحرام نمود كه تا امروز نيز باقی است؛ همچنين در راه مكّه و «كوفه»، چاه‌های آبی حفر كرد و در «مدينه»، مسجد «فتح» را ساخت و در مقابل قبر حمزه و «ميقات» و كوفه، مساجدی بنا كرد و همچنين «جامع بصره» و «عبّادان» را ساخت و كارهای خيريّة ديگری انجام داد.»30

با همین یک حدیث، به خوبی می‌توان تصوّر کرد که حضرت علی(ع)، چه دست بخشنده‌ای داشتند. آری: «و عمل کسانی که اموال خود را به طلب رضای خدا و استواری دادن به دل‌های خويش انفاق می‌‏كنند، مانند باغی است بر بالای تپّه‌ای ...»31

امام صادق(ع) پس از خواندن این آیه فرمودند:

«علی(ع) افضل و برترين مصداق در آية شريفه است. او بود كه پيوسته اموالش را برای به دست آوردن رضايت خدای تعالی انفاق می‌‏كرد.»32

8. مردی با افتخارات بسیار

در میان انسان‌ها، هیچ انسانی به اندازة امیرالمؤمنین، علی(ع) مورد حسادت قرار نگرفته است؛ زیرا پس از رسیدن ایشان به مقام امیری مؤمنان، دیگر مقامی‌نمانده بود که ایشان طی نکرده باشند و جایگاهی انسانی که به آن نرسیده باشند. ایشان، علاوه بر اینکه در میان برترین خاندان قریش، بنی‌هاشم، زاده شده بودند، خانواده‌ای نیک‌سرشت داشتند و در دامن رسول خدا(ص) و با مهر و محبّت حضرت خدیجة کبری(س) رشد یافتند؛ سپس از نخستین ایمان‌آورندگان و برادر دینی رسول خدا(ص) شدند. در جنگ‌ها نام‌آور و در بخشندگی شناخته شده بودند. علاوه بر آن، افتخار همسری حضرت زهرا(س) نصیب آن حضرت شد و فرزندان آنان، سیّد جوانان اهل بهشت گردیدند. سپس در روز غدیر، به مقام ولیّ اللهی نائل آمدند. البتّه اینها تنها جایگاه ظاهری ایشان بود و مردم از بسیاری از فضائل ایشان بی‌خبر بودند و هستند و خواهند بود.

این یک طرف قضیه است؛ طرف دیگر آن همّت بالای مولای نازنین،

حضرت علی(ع) در عبادت و خدمت به مردم بود. هر کسی اگر همّت ایشان را داشت و باغ‌های فراوان با دست خود می‌کاشت؛ چاه های بسیار حفر می‌کرد و بعد بدون منّت وقف می‌کرد، شاید به شهرت بخشندگی ایشان می‌رسید یا اگر کسی عزم حضرت علی(ع) در عبادت خداوند را داشت، قطعاً یکی از بهترین بندگان خداوند می‌شد.

از طرف دیگر، هیچ‌کدام از افتخارات حضرت علی(ع)، بدون کشیدن سختی به دست نیامد: درِ خیبر، جز با زخم برداشتن حضرت علی(ع) گشوده نشد؛ پیروزی ایشان در جنگ خندق بر عمروبن عبدِوُدّ، بدون جراحات شدید ایشان محقّق نشد؛ نسبت داشتن با رسول خدا(ص) نیز در اوایل کار اسلام، مشکلات فراوانی برایشان به وجود آورد. از طرد شدن و کتک خوردن در شب مهاجرت گرفته تا تبعید اجباری از وطن و زخم زبان‌های فراوان شنیدن. حالا از سختی‌های دوران امامت ایشان بگذریم که خود دنیایی از رنج و اندوه است. با این حال، حسد‌ورزان، بدون درنظر گرفتن گنجایش و ظرفیت خودشان و حضرت علی(ع)، تا حدّی به مقام ایشان حسد ورزیدند که بارها و بارها، ایشان را مورد سوء قصد قرار دادند. خداوند در این باره در قرآن مجید، فرموده است:

«أَمْ يَحْسُدُونَ النَّاسَ عَلی‏ ما آتاهُمُ اللهُ مِنْ فَضْلِهِ فَقَدْ آتَيْنا آلَ إِبْراهيمَ الْكِتابَ وَ الْحِكْمَةَ وَ آتَيْناهُمْ مُلْكاً عَظيما؛33

آیا به مردم، برای آنچه خدا از فضل خويش به آنان عطا كرده است، رشك می‏ورزند؟ در حقيقت، ما به خاندان ابراهيم، كتاب و حكمت داديم و به آنان ملكی بزرگ بخشيديم.»

امام علی(ع)، به خزیمه، یکی از یارانشان، که به ایشان خیره شده بود، فرمودند: «ای خزيمه! آيا می‌‏نگری كه به سبب جايگاهی كه در نزد نبی(ص) و علمی‌كه خداوند روزي‌ام كرد، چگونه به من حسد برده می‏شود؟»34

همچنین ایشان در مباحثه با مردم مدینه، پس از ماجرای سقیفه، فرمودند:

«به خدا قسم، اگر آن چهل نفر كه با من بيعت كردند، وفا می‏ نمودند در راه خدا با شما جهاد می‌‏كردم؛ ولی به خدا قسم بدانيد كه احدی از نسل شما تا روز قيامت به خلافت دست پيدا نخواهد كرد به دليل دروغ بودن سخنی كه به پيامبر نسبت داديد،35 كلام خداوند تعالی است كه [می‌فرماید] «آيا بر مردم حسد می‏برند بر آنچه خداوند از فضلش به آنان داده است؟ ما به آل ابراهيم كتاب و حكمت داديم و به آنان حكومت بزرگ داديم». كتاب، يعنی نبوّت و حكمت، يعنی سنّت و حكومت، يعنی خلافت و ما آل ابراهيم هستيم.»36

امام صادق(ع) در تأویل این آیة شریفه فرمودند:

«...و ماييم حسد برده‌شدگان و آنان كه خدا در باب ايشان فرموده است: آيا مردم بر آنچه، خدا از فضل خود به ایشان داده است، حسد می‌برند؟»37

البتّه آیات دیگری که سبب نزولشان به حضرت علی(ع) بازمی‌گردد و در آن تأییدات فراوانی از جانب خداوند و رسولش دربارة ایشان شده است، وجود دارد؛ ولی همین مقدار کفایت می‌کند تا حقّانیت مولای مظلوم شیعیان معلوم گردد.

پی‌نوشت‌ها: